باتىستاعى وقۋشى بالالار ءبىر-بىرىنىڭ قانداي باعامەن وقىعانىن بىلمەگەن كۇيى مەكتەپ بىتىرەدى. ءمۇعالىم اركىمگە ءوز باعاسىن جەكە حابارلاپ وتىرادى. ويتكەنى اركىمنىڭ وقۋ ۇلگەرىمى جەكە باس مالىمەتى بولىپ سانالادى. ال، اتا-انالار جينالىسىندا ءار اكە-شەشەمەن مۇعالىمدەر ناقتى ۋاقىت بەلگىلەپ، 20-25 مينۋت ءبولىپ، بولەك كەزدەسەدى. بالاسىنىڭ ۇلگەرىمى مەن مىنەز-قۇلقىن جەكە تالقىلايدى. كوپتىڭ كوزىنشە ءبىرىن كوككە كوتەرە ماقتاۋ، ەكىنشىسىن جەرگە تىعىپ ۇيالتۋ جوق. ال، جالپى جينالىستى اتا-انالار كوميتەتى وتكىزەدى. ول جەردە جالپى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى عانا تالقىلانادى. ءمۇعالىم بالانىڭ تارتىبىنە جاۋاپ بەرمەيدى، تەك ۇلگەرىمىنە جاۋاپتى. ءتارتىبى ناشار بولىپ، وزىنە دە، وزگە بالالارعا دا ءسال زيانى تيە باستاسا، اتا-اناسىنا ارى كەتسە ءۇش ەسكەرتۋ بەرىلەدى. ودان ەشتەڭە وزگەرمەسە، ول وقۋشى مەكتەپكە كىرگىزىلمەيدى. جانە وسى پروسەستىڭ ءبارى – بالاعا، اتا-اناعا ەسكەرتۋ جاساۋ، مەكتەپكە كىرگىزبەۋ وتە سىپايى، تىپ-تىنىش تۇردە وتەدى. ەشبىر ءمۇعالىم داۋىس كوتەرمەيدى، ەموسياعا سالىنبايدى، وقۋشىعا مورال وقىمايدى. كيىمىنە قاتىستى دا سىن ايتپايدى. ويتكەنى، ءار مەكتەپتىڭ قالىپتاسقان كيىم نەمەسە كيىنۋ ۇلگىسى بار. سول ەرەجەگە ساي بولسا، مەكتەپكە كىرەدى، ساي بولماسا، ەسىكتەن قايتارىلادى. بالالار سىنىپتا ءوزىن ەركىن ۇستايدى. دارەتحاناعا سۇرانباي شىعا بەرەدى. كەيبىر مەكتەپتەر وقۋشىلاردىڭ سىنىپ بولمەسى ىشىندە سۋ ءىشىپ، جەمىس-جيدەك جەپ وتىرۋىنا دا رۇقسات بەرگەن. قىزىم وقيتىن مەكتەپتە تاڭەرتەڭ ۇيقىسى قانباي كەلگەن بالالار جارتى ساعاتتاي مىزعىپ الاتىن ارنايى بولمە بار. ىستىق تاماقتى اركىم لانچ-بوكسىنا سالىپ، ۇيىنەن اكەلەدى. (قاقالىپ، يا ۋلانىپ قالسا، اتا-اناسىنان كورسىن؛) باتىستاعى كوپشىلىك ورتا مەكتەپتە ساباق تامىز ايىنىڭ ورتاسىندا باستالىپ، ماۋسىمنىڭ سوڭىندا بىتەدى. جازعى كانيكۋل ءبىر جارىم-اق اي. ءبىراق ەسەسىنە جىل بويى بالالاردى كوپ دەمالتادى. بالالار اپتاسىنا بەس-اق كۇن وقيدى، ءاربىر ءۇشىنشى اپتانىڭ دۇيسەنبىسى مۇعالىمدەر كۇنى بولىپ بەلگىلەنگەن. ول كۇنى ساباق بولمايدى. مۇعالىمدەر الاڭسىز وقۋ-ادىستەمەلىك جوسپارلارىن جەتىلدىرۋمەن اينالىسادى. ال، ءاربىر توقساننىڭ سوڭىندا بەيسەنبى جانە جۇما كۇندەرى جانە ساباق بولمايدى. ويتكەنى ءدال سول كۇنى مۇعالىمدەر جوعارىدا ايتقانىمداي ءاربىر اتا-اناعا 20-25 مينۋت ۋاقىت ءبولىپ، جەكە-جەكە كەزدەسىپ، بالاسىنىڭ وقۋ ۇلگەرىمى تۋرالى جان-جاقتى ەسەپ بەرەدى. ال، تاربيە، پاتريوتيزم، يبا-ۇيات، ار-نامىس، ۇلتتىق ءداستۇر، («نۇر-وتان»، ەلباسى مەن «قازاقستان-2050″ دەگەن سياقتى نارسەلەرگە مۇعالىمدەر باسىن اۋىرتپايدى؛) ونىڭ ءبارى اتا-انانىڭ مىندەتى مەن بالانىڭ تالعامى ءھام ەركىنە سالىنعان. تاربيەنىڭ ەڭ باستى وشاعى – ءار وقۋشىنىڭ ءوز وتباسى ەكەنىنە انىق مەڭزەۋ جاسالعان. مەكتەپ – شەبەرحانا. ءبىلىم الۋ ءھام الەۋمەتپەن دۇرىس قارىم-قاتىناس جاساۋعا ۇيرەتەتىن شەبەرحانا. باتىستىڭ مۇعالىمدەرى بالالاردىڭ مەكتەپ تىسىنداعى قاۋىپسىزدىگىنە دە جاۋاپ بەرمەيدى. بالالاردى تاسيتىن كولىك كومپانياسى مەكتەپ ارقىلى اتا-انالارمەن تىكە كەلىسىم-شارت جاسايدى. اتا-انا سەنسە، سول كولىككە بالاسىن مىنگىزەدى، سەنبەسە – ءوزى تاسيدى. وسىنىڭ ءبارىن استاناداعى ءبىر مەكتەپتە ساباق بەرەتىن جەڭگەمە ايتىپ بەرىپ ەم، اڭ-تاڭ قالىپ ءبىراز وتىردى دا، «مەن كلاسىمداعى بالالارىما ساباق بەرەم؛ تاربيەسىنە جاۋاپتىمىن؛ پاتريوتتىق سەزىمنەن جۇرداي بولسا، سوگىس الام؛ ءار سوزىنە، كيىم كيىسىنە ەسكەرتۋ جاسايمىن؛ تەرەزە سىنىپ قالسا، مەكتەپتىڭ شاتىرىنان سۋ وتسە، بور تاۋسىلىپ قالسا، اقشا جينايمىن؛ مەملەكەتتىك تەلەارنالاردىڭ ەشكىم بارمايتىن حابارلارىنا ستۋديانى تولتىرۋ ءۇشىن شۇبىرتىپ اپارىپ جۇرەم؛ ەشكىم كورمەيتىن سپەكتاكلدەر مەن كونسەرتتەرگە زورلاپ بيلەت ساتام؛ تەلەستۋديا مەن تەاتردان شىققاندا ءارقايسىسىن امان-ەسەن ۇيىنە جەتكىزۋگە مىندەتتىمىن؛ كۇن سايىن جوعارىعا وتكىزەتىن قاعاز ەسەپتەرىمدى ايتپاي-اق قويايىن؛ ۇكىمەت پەن پارتيانى ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن جانە قوسپاي-اق قويايىن. ءوستىپ اپتانىڭ التى كۇنى ءوزىمدى دە، بالالاردى دا بولدىرتام. كەشكە كەلىپ قۇلايمىن. سايلاۋ بولسا، جەكسەنبىنىڭ نە ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەم. وسىلايشا دەنەم دە، جۇيكەم دە توزىپ، سىركەم سۋ كوتەرمەي سەلكىلدەپ وتىرعانىمدا ءبىر وقۋشىم كلاستان تۋالەتكە مەنەن سۇرانباي، رۇقساتسىز ءوز بەتىمەن شىعىپ كورسىنشى، نە تۋرا الدىمدا قىرشىلداتىپ الما جەپ وتىرسىنشى – جەلكەسىن ۇزەيىن!» دەدى؛)

*** *** ***

باتىس ورتا مەكتەپتەرىندەگى بالالاردىڭ ەركىندىگى مەن ولارعا تاربيە بەرۋ جۇمىسىنىڭ اتا-انالارعا عانا تيىستىلىگىن سيپاتتاعان پوستىما ءبىراز جۇرت پىكىر ءبىلدىرىپتى. راقمەت. «نەگە تەك پليۋستەرىن جازاسىز، مينۋستارىن نەگە تىزبەيسىز» دەگەن ەسكەرتپەلەر دە ءتۇستى. ماقۇل، باتىستاعى ورتا ءبىلىم بەرۋ ورىندارىنداعى كەيبىر كەمشىلىكتەردى دە ايتا كەتەيىن. بىرىنشىدەن، باتىستاعى كاسىبي تۇرعىدان مىقتى مۇعالىمدەردىڭ كوپشىلىگى باعاسى ۋداي قىمبات جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە ساباق بەرەدى. وعان ەلدىڭ ءبارى بىردەي بالاسىن وقىتا المايدى. جەكەمەنشىك، باي مەكتەپتەردە بالالار اراسىندا ءساندى كيىم مەن قىمبات گادجەت جارىسى ارا-تۇرا بايقالىپ قالادى. ەكىنشىدەن، بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ءىسى تىم قاتتى قولعا الىنعاندىقتان، مۇعالىمدەر كوپ جاعدايدا وقۋشىنى باۋىرىنا تارتىپ قۇشاقتاپ، يا ارقاسىنان قاعىپ جاقىن تارتا المايدى. ياعني، ءمۇعالىم مەن وقۋشىنىڭ اراسىندا الەۋمەتتىك جىلى بايلانىس ورناماي قالاتىن مەكتەپتەر دە بار. ۇشىنشىدەن، ليبەرالدىق ينديۆيدۋاليزمگە ۇيرەنگەن، كوپ جاعدايدا از بالالى وتباسىنان شىققان وقۋشىلار بىر-بىرىمەن كوپ ارالاسا بەرمەيدى. ساياق، وقشاۋ كۇي كەشەتىندەر بارشىلىق. باسقا كەمشىلىك كورە المادىم. ءبىراق وسى كەمشىلىكتەردىڭ جاعىمدى جاقتارى دا بار. بىرىنشىدەن، ەلدىڭ ءبارى بالاسىن جەكە مەنشىك مەكتەپتە وقىتا الماسا دا، تەگىن (قوعامدىق) ورتا مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ ساپاسى سونشالىقتى ناشار ەمەس. ەڭ باستىسى، بۇل مەكتەپتەر «ۇكىمەتتىڭ بەرگەن قارجىسى جەتپەيدى» دەپ اتا-انالاردان اقشا جينامايدى. كوپتەگەن مەكتەپتەردە وقۋشىلار ءبىرىڭعاي فورما كيەدى. زاڭ بويىنشا زەرگەرلىك اشەكەي بۇيىمدارىن تاعۋعا، تاتۋيروۆكا سالىپ جۇرۋگە، كوزگە قوراش شاش ۇلگىسىن قويۋعا رۇقسات جوق. ەكىنشىدەن، ءمۇعالىمنىڭ وقۋشىنىڭ دەنەسىنە قول تيگىزە الماۋىنىڭ كەرىسىنشە جاقسى جاقتارى دا بار. ياعني، بالاعا قاتتى ءسوز ايتىپ، نەمەسە قول جۇمساۋ تۋرالى مۇلدەم اڭگىمە تۋمايدى. ونداي جاعدايدا ءمۇعالىم ايىپپۇل تولەيدى، ءتىپتى سوتتالىپ كەتەدى. ۇشىنشىدەن، ليبەرالدىق ينديۆيدۋاليزم پرينسيپتەرى ورناعان ورتادا ءار وقۋشى جەكە تۇلعا، دارا قۇبىلىس رەتىندە قابىلدانادى دا، ونىڭ ۇلگەرىمى، قابىلەتى، يا تالانتى باسقالارمەن سالىستىرىلا باعالانبايدى. ياعني، كۇنىنە ءبىر مارتە كوزگە تۇسپەسە، ءولىپ كەتە جازدايتىن «كرۋگلىي وتليچنيكتەر» مەن «بەلسەندى ستاروستالار» نەمەسە سوڭعى پارتادا بۇعىپ وتىراتىن «دۆوەچنيكتەر» سيندرومى جوق؛) ايتپاقشى، باتىس مەكتەپتەرىندە بىزدەگىدەي قاتار-قاتار پارتا قويىلمايدى. ءار ادامنىڭ شاعىن جەكە ورىندىعى مەن پارتاسى بولادى، ونى كلاستىڭ قاي تۇسىنا قويىپ السا دا، ءوزى بىلەدى. البەتتە كەز-كەلگەن قوعامداعى سياقتى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى باسەكەلەستىك، تالاس-تارتىس بار. ءبىراق كلاسسيكالىق «دەدوۆششينا» مەن «اتاماندار توبەلەسى» جوق. اركىم وزىمەن ءوزى.

عالىم بوقاشتىڭ فب-الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى جەكە پاراقشاسىنان الىندى.

وسى ماقالا بويىنشا ەلىمىزدەگى مەكتەپتەرىندەگى ۇستازداردىڭ پىكىرىن دە بىلگەن ەدىك. سول ۇستازداردىڭ پىكىرىن دە ىرىكتەپ ۇسىنىپ وتىرمىز. سەردالييەۆا جازيرا كيىكباي قىزى: اقمولا وبلىسى، ارشالى اۋدانى ي.قۇتپان ۇلى اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ جوعارى ساناتتى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ ءمۇعالىمى. باتىس مەكتەپتەرىندەگى ەڭ باستى ارتىقشىلىق بىرىنشىدەن: مۇعالىمگە دەگەن قۇرمەتىندە جاتقان سياقتى. سەبەبى، بىزبەن سالىستىرعاندا ولاردىڭ قۇقىقتارى دا قورعالعان جانە مۇعالىمدەردىڭ موينىنداعى جۇك تە از. مۇنى مىنا سوزدەن بىلۋگە بولادى. “باتىستىڭ مۇعالىمدەرى بالالاردىڭ مەكتەپ تىسىنداعى قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپ بەرمەيدى”. ال، بىزدە وقۋشىنى ءمۇعالىمنىڭ موينىنا سالاقتاتىپ ءىلىپ قويادى. بالا ۇيىنە كىرە بەرىپ، تابالدىرىققا شالىنىپ قۇلاسا دا ءمۇعالىم جاۋاپ بەرۋى كەرەك. بۇل ەڭ الدىمەن ونسىز دا قاعازباستىلىقپەن قاجىپ جۇرگەن مۇعالىمگە اۋىر سالماق، پسيحولوگيالىق شابۋىل. وسىدان كەيىن ءمۇعالىمنىڭ بار ويلايتىنى تەك قۇلاقتىڭ تىنىشتىعى بولادى، ساپالى ءبىلىم بەرۋ دەيتىن ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارۋا تومەنگى ساتىعا ءتۇسىپ، “باستىقتان سوگىس، اتا-انادان ارىز تۇسپەسە ەكەن”- دەگەن وي ءبىرىنشى ورىنعا كوتەرىلەدى. ەكىنشىدەن: بىزدەگىدەي ناۋقانشىلدىق جوق. ياعني، بالانىڭ ءبىلىم الۋعا جۇمسايتىن ۋاقىتى مەن ءمۇعالىمنىڭ ءبىلىم بەرۋگە جۇمسايتىن التىن ۋاقىتىنا قول سۇقپايدى. بىزدە، ەگەر قانداي دا ءبىر ناۋقانعا كەرەك بولسا، بالا ساباق تۇگىلى، ەمتيحان تاپسىرىپ وتىرسا دا ساۋسىلداتىپ وعان دا بۇعان دا قۋا جونەلەدى. نەگىزى ساباقتىڭ ءبىر ساعاتىنا قول سالۋ، ول بالانىڭ ومىرىنە قيانات جاساۋ دەگەن ءسوز. ال، ءبىزدىڭ ەلدە دە ولاردان ارتىقشىلىقتار جوق ەمەس. سەبەبى ءبىز رۋحاني تولىسىپ بولعان جوقپىز. ەگەر مەكتەپتە تاربيە جۇمىسىنا ءمان بەرمەسەك، ءبىزدىڭ بالالار قوجىرايدى. ءتىل مەن ءدىلدىڭ، رۋحاني حال-جاعدايىمىزدىڭ كۇيىن وڭالتۋ بىزدەگى باستى ماقسات. سول ءۇشىن دە بىزدە ءبىلىم مەن تاربيە ەگىز بولۋى كەرەك.

ءارىن قايسا: استانا قالاسى №66 مەكتەپ-ليسەيىنىڭ ماتەماتيكا ءپانى ءمۇعالىمى.

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن ۇلاعاتىن ەسكەرسەك، ءمۇعالىم بالانىڭ تارتىبىنە تولىقتاي جاۋاپ بەرمەسە دە، تاربيەسىنە ءمان بەرۋى كەرەك. باتىستان ۇيرەنەرىمىز بولسا دا جيرەنەرىمىز از ەمەس! مۇمكىن باتىستا ءمۇعالىم تەك قانا بىلىمگە جاۋاپتى بولعان سوڭ دا بەلەڭ العان كەيبىر باتىستىڭ رۋحاني ازعىندىعى دا وسى ءۇردىستىڭ ناتيجەسى بولار. تاربيە مەن ءبىلىم ەگىز ەكەنىن ءار كەز ۇمىت قالدىرماعان ابزال. سەبەبى، جوعارىداعى ۇردىستە ءبىراز تاربيەسىزدىكتىڭ بەينەسى شىعىپ تۇر. ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ بويىنداعى يبالىلىق پەن ۇياڭدىقتى جوعالتپاعانىمىز ءجون. ءبىراق، بىزدەگىدەي اسىرە ناۋقانشىلدىققا دا بارۋعا بولمايدى. ول بالاعا كەرى اسەر بەرەدى، ال ءمۇعالىمدى ءوزىنىڭ باستى جۇمىسى ۇرپاق تاربيەلەۋ اتتى ۇلى ىسىنە بەل شەشىپ كىرىسۋدىڭ ورنىنا تەككە شارشاتادى. ال ەندى، ءبىزدىڭ الارىمىز دا كوپ سەكىلدى. بالانىڭ بەس كۇن وقىعانى ونىڭ ەسەسىنە جازعى دەم الىسى قىسقارعانى دۇرىس بىزدە قىس مەزگىلىندە تەمپەراتۋرا تومەن بولىپ ساباق دۇرىس بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە، جازدا ۇزاق دەمالىس بالاعا بىلگەن دۇنيەسىن مۇلدە ۇمىتتىرادى. سول ءۇشىن جازداعى دەمالىستى ءبىراز قىسقارتىپ، قىسقى دەمالىس، سەنبىلىك دەمالىستارعا بولگەن دۇرىس.

www.kazbilim.kz