كوشپەلى بابامىز جاز جايلاۋدى توي-دۋمانداتىپ وتكىزسە، قىسقى كۇندە يت جۇگىرتىپ، قۇس سالىپ ساياتشىلىق قۇرعان. ءسويتىپ، اڭعا سالاتىن قۇستاردى، مىنەتىن اتتى – جۇيرىك ات، قىران بۇركىت، العىر قارشىعا، قۇماي تازى، ايلالى سۇڭقار دەپ ەرەكشە قاسيەتتەرىمەن اتاعان. وسىنداعى قۇماي تازىنىڭ قاسيەتىنە تەرەڭىرەك توقتالساق… تازىنىڭ ەڭ جۇيرىگىن، اڭ العىش، ۇشقىرىن قۇماي، قۇماي تازى دەپ اتايدى. حالقىمىز تازىنىڭ ەڭ كۇشتىسىنە، جۇيرىگىنە «ناعىز قۇماي ەكەن، قاناتتى قۇماي ەكەن» دەگەن سەكىلدى ماداق سوزدەر ايتقان، ونىڭ ەرەكشە قابىلەتتەرىنە سۇيسىنگەن. ءوز بويىنا بىتكەن ەپتىلىك، جىلدامدىق، ءادىسقويلىق، تۇلكى-قوياندى قۇيىن­داي سوعاتىن، ءتىپتى ارقارعا، قاسقىر­عا شاباتىن قاسيەتتەردىڭ ءبارى قۇمايعا ءتان. قۇماي تازى ءوزىنىڭ ىزشىلدىگىمەن، جەلمەن جارىسقان جۇيرىكتىگىمەن، سۇلۋ مۇسىنىمەن ءوز اتالاستارىنىڭ ىشىندەگى سىرتتانى، تورەسى دەپ ەسەپتەلگەن. اسىلى، قۇمايدىڭ ەرەكشە بەلگىلەرى كۇشىك كەزىنەن-اق بايقالسا كەرەك. مىسالى، م.ءماعاۋيننىڭ «تازىنىڭ ءولىمى» اتتى شىعارماسىنداعى قۇماي تازى – لاشىننىڭ كۇشىك كەزىندەگى سيپاتى: «كەۋدەلى ەكەن، ۇزاققا شابار. قىسقا مويىن، ءارى شىقشىتتى، ەزۋلى كورىنەدى، قايراتسىز دا بولماس. ارتقى اياعى دا كەلىستى، مايماق بىتكەن – جۇيرىكتىكتىڭ بەلگىسى»، ال وسە كەلە «شودىر توبەلى باسىنا تۇيە جاپىراقتاي جالپاق، ۇزىن شاشاقتى قۇلاقتارى اسەم كەيىپ بەرىپ تۇر. سويداق تىستەرى…». وسى شىعارمادا­عى اتى اڭىزعا اينالعان بەسقارا قۇمايدىڭ بەينەسى: «كەۋدەسى شىنتاقتان سىنىق سۇيەم دەسەم وتىرىك، تۋرا ءۇش ەلى تومەن، قۇشاق جەتپەس زور؛ ءبىر قىرىنداپ جانتايماسا، ءتۇزۋ جاتا المايتىن. باسى ۇلكەن، شىقشىتتى. دەنە ءبىتىمى مولشەردەن تىس ءىرى بولاتىن. ءوز تۇرعىلاستارىنان وزىپ تۋعان ەرەكشە تازى»، – دەپ سۋرەتتەلگەن. كانىگى اڭشىلار تازىنىڭ العىر بولىپ قالىپتاسۋىن، ونىڭ قۇماي دارەجەسى­نە جەتۋىن قاتاڭ قاداعالاعان. قۇمايدى التى ايىنان باستاپ اڭشىلىققا باۋلىپ، 8-9 اي شاماسىندا ۇساق اڭدارعا سالادى. ساياتشىلىق كەزىندەگى مىنەز-قۇلقىنا دا اسا ءمان بەرگەن. ءجۇنى تىقىر قۇماي قىسقى ۇزاق جولدا اتتىڭ ۇستىنە، يەسىنىڭ الدىنا قارعىپ ءمىنىپ، تونىنىڭ ەتەگىن جامىلىپ جاتاتىن بولعان. اڭشى ونىڭ اڭشىلىق رۋحىن ورتايتپاۋعا، ايازعا توڭدىرماي ۇيىنە الىپ كەلۋ ءۇشىن «ءتايت» دەمەگەن. اڭشىلار اراسىندا تاراعان مىناداي ىرىمدار بار: ەگەر تازى ۇيىنە جەتكەنشە اڭ ۇستاماسا، ول ۇيىنە جەتكەنشە موينى قاتىپ قالادى دا، العىر تازى بولا المايدى نەمەسە تازىعا اۋىلدان شىعا بەرىستە قويان كەزدەسە قالسا، ونى مىندەتتى تۇردە سوعىپ الۋ كەرەك، ولاي بولماعان جاعدايدا ساپار ءساتسىز بولماق. ءتىپتى حالقىمىز قۇمايدىڭ اتىنا دا اسا ءمان بەرگەن. مىسالى، لاشىن قۇستاي ۇشقىر بولسىن دەگەن ويمەن لاشىن دەپ ات قويسا، كيىكتەي جۇيرىك بولسىن دەگەن نيەتپەن سۇركيىك دەپ اتاعان. قۇماي تازى ارابتىڭ ساليۋكي تازىسىمەن قازاقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان تازىسىنىڭ بۋدانىنان شىققان. ساليۋكي تازىسى اراب جاۋىنگەرلەرىمەن بىرگە كەلسە، قازاقى تازى 2-3 مىڭ جىل بۇرىنعى العاشقى ساق قوعامىنان بەرى جاساپ كەلەدى. وعان – پەتروگليفتەردەگى تازى بەينەسى دالەل. وسى بۋداننىڭ ناتيجەسىندە جۇيرىك تە العىر تازى تۇقىمى قالىپتاسقان بولسا كەرەك. قۇماي، جالپى تازى تۇقىمى وتە تا­زا، ادال جانۋار بولۋىمەن دە قا­سيەتتى. «قازاننان قاقپاق كەتسە، يتتەن ۇيات كە­تە­ءدى» دەگەن ماقال تازىعا قاراتىپ ايتىلماسا كەرەك. ويتكەنى ول وزىنە ارنالماعان اسقا جۋىمايتىن قاسيەتىمەن حالىققا سۇيكىمدى بولعان. تازىدان ءيىس شىقپايدى، جۋىندى، ولەكسە جەمەيدى. تازالىقتى سۇيەتىن حالقىمىز تازىنىڭ وسى قاسيەتىن ەرەكشە باعالاپ، وعان ىشەرگە تازا اس بەرىپ، ءۇيدىڭ ءبىر بۇرىشىنان ورىن سايلاعان. تازىنىڭ كەربەز دە سالقىن مىنەزىنە سۇيسىنگەن. وكىنىشتىسى سول، قۇماي تازى تۇقىمى جوعالىپ قۇرىپ ءبىتۋى مۇمكىن. قازاق يت باپتاپ، قۇس كۇيتتەيتىن، بۇلعاقتاپ جۇرەتىن زاماننان ايىرىلىپ، قۇمايدىڭ تۇقىمى، ءتىپتى قۇرىپ كەتتى دەۋگە دە بولادى. ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتەتىن قۇمايدى بەيبىت زاماندا ۇنەمى جۋىندىرىپ، ۋاقىتىندا تاماقتاندىرىپ، جىلى ورىنعا جاتقى­زىپ، كۇيىن كۇيتتەيتىن بولسا، اشارشى­لىق، سوعىس جىلدارىندا «بايتال تۇگىل، باس قايعى» بولىپ، قۇماي ەسكەرۋسىز قال­دى، بابىنان اجىراپ، قاتارى سيرەي باس­تادى. بۇگىندە تازىنىڭ وتانى سانالاتىن قازاقستاننىڭ وزىندە بۇل تۇقىمداستىڭ سانى 500-دەن استام ەكەن. ال قۇمايى ىلۋدە ءبىر كەزدەسەرى حاق. ماماندار «اڭشى جانۋار جۋىق ارادا «قىزىل كىتاپقا» ەنۋى دە مۇمكىن» دەگەن پىكىردە. تازى سانىنىڭ بۇلاي كۇرت تومەندەپ كەتۋىنە كەڭەستىك ساياساتتىڭ سالقىنى تيسە كەرەك. ءارى قازاق جەرىنە قونىس اۋدارعان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ يتتەرىمەن بۋدانداسىپ، تازىنىڭ باسقا يت تۇقىمداستارىمەن ارالاسىپ، دۇرەگەيلەنىپ كەتۋى سەبەپشى بولدى. بۇل تازى گەنوفوندىنىڭ بۇزىلىپ، تازىلىق قاسيەتتەردىڭ جويىلۋىنا اكەپ سوققانى انىق. ا.ا.سلۋدسكييدىڭ زەرتتەۋى بويىنشا، ەرتەرەكتە قازاق جەرىندەگى 10 مىڭ تازىنىڭ 30 پايىزى تازا تۇقىمدى تازى بولعان. ال قازىرگى تاڭدا 500 تازىنىڭ ىشىندە قۇمايدىڭ بولۋ-بولماۋى نەعايبىل. سونداي-اق اڭشىلىق كەزىندە مىلتىقتىڭ پايدالانىلۋى دا تازىنىڭ ازايۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتكەن. اتا-بابامىزدىڭ سۇيىكتى اڭى، قۇلازىعان كوڭىلىن سەرگىتكەن، قيىن كۇندە جانباعىس كوزى بولا بىلگەن تازىنىڭ ءدال مۇنداي كۇي كەشۋى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ سۇيەگىنە زور تاڭبا. عاسىرلار بويى حالقىمىزدىڭ جان­سەرىگى، ءوزىنىڭ ايرىقشا قاسيەتتەرىمەن حالقىمىزعا سۇيكىمدى بولعان، سۇيسىندىرە بىلگەن، العىرلىعىمەن، جۇيرىكتىگىمەن، قىراعىلىعىمەن بابالارمىزدى ءتانتى ەتكەن قۇماي تازى بۇگىنگى قازاقتىڭ ساناسىنان الىستاپ بارادى. كوپشىلىگىمىزدىڭ قۇماي قاسيەتىن تانىماي (قۇماي تۇرماق، قاراپايىم تازىنىڭ ءوزىن جەتە ءبىلۋىمىز ەكىتالاي)، قازاقتىڭ ساياتشىلىق ونەرىنەن بەيحابار ۇرپاق بولىپ كەلە جاتقانىمىز وكىنىشتى-اق، ارينە. دەسە دە، جوعالۋدىڭ ءسال-اق الدىندا تۇرعان وسىناۋ ءتۇردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ – بۇگىنگىنىڭ ەنشىسىندەگى ءىس. ساياتشىلىقتى ۇلتتىق سپورت ءتۇرى رەتىندە دامىتۋدى دۇرىس جولعا قويىپ، اڭشى جانۋارلاردىڭ سانىن كوبەيتىپ، ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاستىرىپ، تازىنىڭ، ونىڭ ىشىندە قۇماي تۇقىمىنىڭ قۇرىپ كەتپەۋىن قاداعالاۋىمىز شارت. بۇل ءۇشىن قازاقستانداعى بارلىق تازىنى ارنايى تىزىمگە الىپ، اسىلداندىرۋ، اڭشى ونىمدەرىن قىمبات باعاعا ساتىپ الۋ سەكىلدى ىستەر قولعا الىنسا، بالكىم، قۇمايدىڭ قاسيەتى ارتا تۇسەر.

ءجانيا ابدىبەك