وتىز ءبىرىنشى جىلى ءدۇلدۇل اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆ ماقتاارال اتىرابىنا كەلگەن. اشتىقتا اۋىپ كەتكەن اكەسىن ىزدەگەن. سول ساپارىندا اۋداندىق گازەتتىڭ ءبىر سانىن شىعارىسىپ، جولعا سالىپ بەرىپ كەتكەن. سونىمەن قاتار «جاڭا تۇرمىس» دەگەن وقيعالى ولەڭ جازىپ، ەلدىڭ تۇرمىس ءحالىن، ەڭبەگىن سۋرەتتەگەن. ول كەزدە اتپەن جۇرەدى. كولحوزداردى اتپەن ارالاپ، ەلمەن كەزدەسىپ جۇرگەن اقىندى جوڭىشقالىقتا اتىن تۇساپ قويىپ، جازىپ وتىرعانىن تالاي كورگەندەردىڭ كوزى تىرىسىنە جولىقتىم. مىسالى، اتقا قۇمار ازامات ساعىنتاي وسكەنبايەۆ اكەسىنەن ءىلياستىڭ قىزىعا تىڭداپ، تارلانبوز، اتاقتى اتتار تۋرالى تاپتىشتەپ سۇراپ، جازىپ العانىن ايتادى. «قىزىلاباد» پەن «جاڭا تۇرمىس» اراسىنداعى جوڭىشقالىقتا وتىرىپ اڭگىمەلەسىپتى. بالعىن، مارال دەگەن اتتار كەرەمەت جۇيرىك سۇيرىكتەي ەدى. مارالدىڭ بالاسى – بالعىن اقالتەكە دون تۇقىمىمەن ارالاسىپ تۋعان، قاقپان بەل، ەشكى باس، ءداۋ ات ەدى. كەيىنىرەك قارتايعاندا، ءداپ سول اتالعان جوڭىشقالىقتا جاس ايعىر كەڭىردەگىنەن تىستەپ قانسىراپ ءولدى. ءوز بولتىرىگىن ءوزى جەپ قويعان قاسقىرداي – ءوزى جىرلاعان قىزىلدار وكىمەتىنىڭ ءىلياس اقىننىڭ تاعدىرىن دا كەڭىردەكتەن تىستەگەندەي ەتكەنى ەسكە تۇسەدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇلاۋى – جەتپىس جىلدان ارتىققا جەتپەۋى ارۋاق اتىپ كەتكەندەي، قان كوپ توگىلگەن سوڭ عۇمىرى قىسقا بولعانداي اسەر ەتەدى.
مۇنىڭ ءبارىنىڭ ويعا ورالىپ تۇرعان سەبەبى – ءىلياس اقىن وتىرعان جوڭىشقالىقتا ءوتىپ جاتقان كوكپار تويعا اتاقتى شاباندوز جەكسەنباي ەكەۋىمىز كەلىپ ەدىك. ءقازىر اتى وزگەرگەن شارۋاشىلىق – لەنين اتىنداعى كولحوزدىڭ ەڭ كانىگى، كونەكوز ەڭبەككەرى اماننىڭ تويى ەدى بۇل. جەتپىس جىل بوتقاسىن جەگىزگەن…يزم جاستارعا دا ءوز تاريحىنا قاراۋعا مۇرشا بەرمەگەن سوڭ، ءدۇلدۇل اقىن ءىلياستىڭ جوڭىشقالىققا كەلگەنىمەن كىمنىڭ قانداي شارۋاسى بار — بىلمەيدى دە.
سالىم شىققانشا ءىرى كوكپاردىڭ قاقپاسى – ويىن كوكپارىنا قاراپ تۇردىق. اتتى قىزدىرىپ جۇرگەن ەسەبى، جىگىتتەر، بوزبالالار ءوز قىزىعى وزىندە، شۋلاپ ءجۇر. دالادا كەزدەسكەن قازاق وتە باۋىرمال كەلەدى. جەكسەنبايدى كەشە عانا كەلمەدى دەپ جۇرگەندەر كورىپ، بۇرىلىپ، سالەم بەرىپ جاتىر. ماعان تانىستىرىپ، مەنى دە تانىستىرىپ تۇردى. ءىى «قۇلاگەر» جيناعىن («جازۋشى» باسپاسى، 1974 جىل) پاراقتاپ وتىرعان ادام 273-بەتتەن 1931 جىلى جازىلعان «جاڭا تۇرمىس» دەگەن: كەلدىم مىنە اۋىلعا، اۋىل جيىن قونىپتى. قونعانىنىڭ ءمانىسى، اۋىل كولحوز بولىپتى. كولحوزىنىڭ ەسىمىن، «جاڭا تۇرمىس» قويىپتى، – دەپ باستالاتىن وقيعالى ولەڭگە كەزدەسەدى. وندا جاڭا عانا كولحوزعا بىرىككەن تامالار (رۋ اتى) اۋىلىنىڭ ءومىرى سۋرەتتەلەدى. …ۇقتىردى شال ءمان-جايىن، كەتپەن ساپتاپ وتىرعان: – وسى وتىرعان اۋىلدار، ءبىز، شىراعىم، تاما ەدىك. قاراقايدىڭ بويىندا، ءبىرتالاي ەل بار ەدىك، – دەيدى اقىن. ءىلياستاي ايتۋلى ءتىل شەبەرى وقيعالى ولەءڭىن «تاما ەدىك»، «ىرگە اۋداردىق»، «جارىس»، «كولحوز قاتىندارى»، «ەكپىندى جەڭگەيلەر»، «بالا مايدان»، «جەڭىلگەن جالقاۋ»، «ءبىز ەڭبەككەر، ءبىز كولحوز!» دەگەن تاقىرىپشالارعا ءبولىپ وزگەرگەن اۋىلدىڭ بەينەسىن سۋرەتتەيدى. ءبىز سول اۋىلدا تۇرمىز. «جاڭا تۇرمىس» كەيىنىرەك «قىزىلاباد» دەلىندى. ءقازىر لەنين اتىنداعى كولحوزدىڭ (جەتىساي اۋدانى) اتتاس ۋچاسكەسى. ونىڭ تاريحىن، اسىرەسە، جابايەۆ ءمۇسالى جاقسى بىلەدى (بۇل كىسىنى بولە-جارا اتاۋىمىزدىڭ سەبەبى بار). ۋچاسكە مەڭگەرۋشىسى – قالىباي زياتوۆ. مۇندا 167 ءتۇتىن بار. ماقتا، جۇگەرى، بەدە، كوكونىس، باقشا وسىرىلەدى. كولحوزدا سوعىسقا قاتىسقان ەڭبەك ارداگەرى ناۋرىزبايەۆ جاسساق، قۇرىلىس بريگاداسىنىڭ كونەكوزى، كولحوزدىڭ كوپ ۇيلەرىن سالۋعا قاتىسقان بايزاق سىندى ارداقتى ازاماتتار بار. كولحوزدىڭ نەگىزىن قالاعان تۇرعارا سمايلوۆتىڭ بالاسى جەڭىس – بىلگىر مەحانيك. كونە بريگادير القابەك مۇسالييەۆ، ۇستا اقبالايەۆ بايجىگىت، تەمىروۆ حالىقباي، ەسىمحان دارحان، وتەلوۆ كەنجەبەك سىندى ەڭبەك جانە سوعىس ارداگەرلەرى – ەلگە سىيلى. اۋىل كەزىندە ىعى-جىعى وتىرعان. ءقازىر بالاباقشا، سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى ج. نۇرلىبايەۆ اتىنداعى مەكتەپ بار. ءبىراق، كلۋب جوق. كەزىندەگى كولحوز بۇگىندە كىشكەنتاي، كوزدەن تاسا، كوڭىلدەن جىراق ۋچاسكەگە اينالدى. وتكەن-كەتكەن اڭگىمەنى قۇلاعىنا قۇيا جۇرەتىن جاننىڭ ءبىرى – كولحوز بۋحگالتەرى ساق سادىحانوۆ ەكەن. – كولحوز قۇرامىز دەپ 1928 جىلى كوشىپ كەلگەنبىز – دەپ، ءبىر اڭگىمەنىڭ باسىن شىعارا وتىرىپ، كونەكوزدەردى سانامالاي باستادى. باياعى «جاڭا تۇرمىس» تۇگىلى، كەشەگى « قىزىلابادتى» دا بۇگىنگى جاستار تۇگىل ۇلكەندەر بىلە بەرمەيدى. ەلدىڭ كەشەگىسىن بىلسە – تەك جابايەۆ ءمۇسالى اقساقال بىلەدى. – جاڭا قونىپ جاتىرمىز، – قايدا ءسىزدىڭ قاراقاي؟ – قاراقايدى قوي، بالام، بولدى عوي تۋ-تالاقاي، – دەپ ءىلياس قۇرعان ديالوگ ەسكە تۇسەدى. ونىڭ سەبەبى دە بار. – مال دەيتىن مال بار ما؟ كەدەي مالعا جارىپ پا ەد؟ بايلارىمىز «كامپىس» بوپ، مالىن بىزدەر الىپ تا ەك. بىلتىر كولحوز بولۋعا، قاۋلىمىزعا سالىپ تا ەك، – دەيدى شال.
* * * ءبىز كاسىپوداق كوميتەتى ءتوراعاسى پەردەش ەسەنبەكوۆ پەن ۋچاسكە مەڭگەرۋشىسى زياتوۆ قالىبايمەن مۇسەكەڭ ۇيىندە توقايلاستىق. مۇسەكەڭ- ءسوزى ءدادىل، ويى انىق، قاراپايىم، شىمىر كولحوزشى قاريا – جەتپىس جەتى جاستا ەكەن. ءىلياس اقىن كەلگەندە كورگەن، تىڭداعاننىڭ ءبىرى، كوزى ءتىرىسى، اتتەڭ، جىلدار كونەكوزدىڭ كوبىن الىپ كەتكەن. ءبىز كەش كەلىپ تۇرمىز. ءمۇسالى جابايەۆ ايتادى: – كولحوز قىلىپ قاراقايدان كوشىرىپ كەلدى. ( قاراقاي- ءقازىر وسى اۋدانداعى «كراسنايا زۆەزدا» سوۆحوزىنىڭ ءۇشىنشى بولىمشەسى). سۋلاندىرىلعان جەردى كوركەيتەمىز دەپ اكەلدى. ءىزباساروۆ ءمۇسالى- ەڭ ءبىرىنشى باستىق سول بولدى. اتقا سوقا قوسىپ، ماقتا ەكتىك. كەدەيلەر-كەپشىكتەر ارقىن-جارقىن، جالاڭاش-جالپى ەڭبەك ەتىپ جاتتىق. «قارا قايىس، كون يىق، وڭشەڭ بەينەت شەككەندەر» دەپ تەڭەيدى ءىلياس. بۇل-بايلار كامپىس بولىپ جاتقان ۋاقىت. بايقوڭىر، اقاي (ايع ۇلى)، شوپەننىڭ بالاسى ءالىمباي دەگەندەر ءىرى باي رەتىندە ورالعا جەر اۋدارىلدى. ورتاشا سانالعان دوسبول، ءابدىراي، قوزىەكە، جامانقارا كامپىسكەلەندى. ولاردىڭ مال-مۇلكى، دۇنيە-جيھازى كولحوزدىڭ ورتاسىنا سالىندى. ءبىز، قاراسيراق كەدەي، ايتەۋىر، قۇلاق-شۇناقتان امانبىز. تۇيەنىڭ ءبىر جاعىنا اتتى قوسىپ، مويىنسەرىك قىپ، جەراعاشپەن باعارا قىپ بيداي، ماقتا ەككەندى بىلەمىز. جاۋىن جاۋسا- قۇدايدىڭ بەرگەنى. «كولحوز بولىپ قاراقاي، بولدىق قوي تۋ-تالاقاي» دەپ گازەتكە شىققان ولەڭدى ايتىپ جۇرەتىن ەدىك. كىتابى بار ما ەدى؟! ول كەزدەگى مىندەت- كوشپەلى حالىقتى جيناپ، ۇيىمداستىرۋ بولعان. 1931 جىلى مارتتا كەلدىك. كولحوزعا كىرۋ جارنا- ءبىر جيرەن ات، ءبىر تۇيە- قارا مايا بەرگەم. اركىم بارىن بەرەتىن. قيىن ۋاقىت. ءىلياس اقىن 1931 جىلى جازدا كەلدى. ەكى كولحوز اراسىن اتپەن ارالاپ، ەلمەن كەزدەسىپ ءجۇردى. جوڭىشقالىققا اتىن تۇساپ قويىپ، وتىرىپ جازىپ جاتقانىن تالاي رەت كوردىم. قاراقايداعى، قىرداعى، سىرداعىسىن تۇگەل ايداپ اكەپ، جيناپ، مالىن ورتاعا سالىپ، كولحوز ەتۋ- وڭاي ءارى تۇسىنىكتى شارۋا ەمەس قوي، تۇسىنبەۋشىلىك كيكىلجىڭگە، قاشىپ كەتۋگە سوقتىردى. سول ۋاقىتتا قاز سيك مۇشەسى ورازكەلدى زۇلمۇحامەت تايمانوۆ ەلدى كوپ ارالاپ، ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. بايلاردى ۆەليكييگە (قازىرگى ماقتاارال، سلاۆيانكا) ايدادى، كامپىسكەلەدى. ءبىزدى، ءبارىمىزدى كولحوز قىلىپ، اۋزىمىزدى اققا، قولىمىزدى نانعا جەتكىزگەن سوۆەت وكىمەتىنىڭ قامقور وكىلى – زۇلمۇحامەت تايمانوۆ. (ءسوز رەتىندە زۇلەكەڭنىڭ ماعان كەيىنىرەك جولىققاندا ايتقانىن ەسكە سالا كەتەيىن. ول كىسى: نۇرمۇحانبەتوۆ ابدىبەك، جانۇزاق دەگەن كىسىلەردىڭ اتىن العان. جۇيرىك اتتىڭ ابزەلىن سۇراعاندا، كەلىنى قۇرالاي: – استىڭدا ات، ابزەل نەگە كەرەك؟ – دەپ باقانمەن ۇرعان. قۇرالاي باعىمدى قايتاردى، – دەۋشى ەدى زۇلەكەڭ).
ءىىى
1987 جىلعى تامىزدىڭ 23 جۇلدىزى كۇنى قىزىلورداعا قاراي كومانديروۆكاعا شىقتىم. توقسان التى جاستاعى بولشيەۆيك ناسرەددين تاسىموۆپەن كەزدەسۋدەن كوپ جاڭالىق كۇتىپ بارا جاتىر ەم… ءبىراق مەن كۇتكەن جاڭالىق كورشى كۋپەدە بولىپ شىقتى. وندا ارداقتى اقىن ءىلياستىڭ تۇڭعىش ۇلى، بەل بالاسى، زاڭدى مۇراگەرى سايات تا كەلە جاتىر ەكەن. تەز تانىستىق. ول- قازاق سسر عىلىم اكادەمياسى تاۋ-كەن ىستەرى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى، تەحنيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى. – كەنتاۋعا كەلىسىم-شارت جاساسۋعا بارا جاتىرمىز، – دەپ ول سەرىگىن – كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ءابۋ وتەنيازوۆتى تانىستىردى. … ساياتتىڭ اناسى، ءىلياستىڭ العاشقى ايەلى ءباتيما تورەبايەۆا- جاڭاقورعاندىق. 1943 جىلى وكپە اۋرۋىنان قايتىس بولعان، ماماندىعى پەداگوگ جان ەدى. – ول تۋرالى نەگىزگى اڭگىمەنى مامام ايشا سيقىمبايەۆا ايتىپ بەردى، – دەدى سايات اعا. – مەن وندا بالامىن. 1930 جىلى تۋعانمىن. ايشا مەنى وسىرگەن سوڭ ماما دەپ كەتكەنمىن. جاسى ءقازىر سەكسەندە. مايداندىق گازەتتەردە ماشينيستكا بولعان. عابدولدىڭ ءىنىسى بيسەنعالي سلانوۆ، جۇبان مولداعالييەۆ، ساعىنعالي سەيىتوۆ، قۇرمانعالي ۇيابايەۆ ءبىزدىڭ، ياعني ايشەكەڭنىڭ ۇيىنە ءجيى كەلەتىن. اكەم مەن انام – ءىلياس جانسۇگىروۆ پەن انام ب.تورەبايەۆا 1929 جىلى قوسىلىپ، ەكى پەرزەنتتى بولدى. ءبىرى – مەن، سايات تا، ەكىنشىسى ەرتەرەك قايتىس بولعان قارىنداسىم سايرا. 1932 جىلى اجىراسقان. ونىڭ ءبىرقاتار سەبەپتەرى بار. ءباتيما تورەبايەۆا موسكۆادا وقۋدا جۇرگەندە ىلياسپەن تالدىقورعاننىڭ قاپال اۋدانىنان تانىس سۇلەيەۆ ءبىلالدىڭ ايەلى فاتيما زاينۋلوۆنا عابيتوۆا اراسىندا سىيلاستىق پايدا بولىپ، ەكەۋى قوسىلادى. ءبىلال سۇلەيەۆ ايەلى فاتيمادان – فاريدا، جانىبەك (سوعىستا قازا تاپتى)، ازات ەسىمدى پەرزەنتتەر كورگەن. ال ءىلياس فاتيمادان 1933 جىلى ءۇمىت، 1935 جىلى يلفا (ءىلياس فاتيمادان قۇراستىرىلعان ەسىم) ەسىمدى ەكى قىز، 1937 جىلى بولات اتتى ۇل كوردى. ءۇمىت جانسۇگىروۆا – دارىگەر. ابدوللا قارساقبايەۆتىڭ ايەلى ەدى. ءۇمىتتىڭ ەكىنشى كۇيەۋى اقپانبەتوۆ سارداربەك – فوتوگراف. نۇرلان دەگەن الپينيست ۇلى قايتىس بولدى. سۇلتانعازينا جانناعا ۇيلەنگەن ەدى، ءبىر قىزى قالدى. يلفا جانسۇگىروۆا – سانجار جاندوسوۆتىڭ ايەلى. اجار، جانار، فاتيما، دينارا ەسىمدى ءتورت قىزى بار. بولات ءىلياس ۇلى عابيتوۆ – جانسۇگىروۆ كينو سالاسىندا ىستەگەن. ءبىرىنشى ايەلىنەن ءجاميلا ەسىمدى قىزى بار. ەكىنشى ايەلى قارلىعاش قاڭتاربايەۆادان، ءلايلا، ءۇمىل (ءۇمىت- ءىلياس) اتتى قىزدارى بار. بۇل ۇزاق سونار تاريحتى ايشا اپاي مايدا تىلمەن ءتۇسىندىرىپ، سەبەبىن اشىپ، ايتىپ بەرەدى. سۋرەت، دوكۋمەنتتەردى دە سول ۇيدەن ىزدەۋگە بولادى، – دەپ سايات اعا ويعا شومدى. بالالىعىن ساعىنعانداي دالاعا قارادى. پوەزد زىرلاپ كەلەدى. مەن ءىلياستىڭ قىزىلورداعا بارعانىن، وسى جولمەن ءجۇرگەنىن ويلادىم. جۇرەگىم اۋىرىپ كەتتى. سايات تا، مەن دە اقىندى جاماناتقا قيماي، تۋرا كەشە قوشتاسقانداي تومسىرايىپ ءبىراز وتىردىق. (ايشا اپايمەن جولىعۋدى تاعدىر ماعان قيماپتى. كوپ وتپەي ول كىسى قايتىس بولىپ كەتتى). سايات اعا تۇركىستاننان تۇسەتىن ەدى. ودان ارى كەنتاۋ بارماق. سول ماسەلە اڭگىمەنى وربىتۋگە دە سەبەپشى بولدى: – تۇركىستاندا انامنىڭ ءسادۋاقاس وسپانوۆ دەگەن اعاسى اۋپارتكوم حاتشىسى بولىپ ىستەگەن. تاشكەنتتەگى ءبىرىنشى دەتدوم ديرەكتورى بولعان. ءۇش بالاسى بار ەدى. تۇرعىت (وسپانوۆ) ديريجەر ەدى، قايتىس بولىپ كەتتى. ال تۇران موسكۆاداعى «سۆەتمەتتى» بىتىرگەن ينجەنەر. نۇراشى اۋرۋشاڭداۋ، بولات ينستيتۋتىن ءبىتىردى. انام 1932-35 جىلدارى تۇركىستاندا باسپاحانادا ىستەگەن. 1935 جىلى جاقسى ءان سالاتىندىقتان الماتىعا دا شاقىرتىپ، كۇلاشپەن بىرگە ءان دە سالىپ كورگەن ەكەن. قالاداعى ءتورتىنشى مەيمانحاناعا كەلگەنبىز، مەن بەس جاستامىن. سوندا اكەم ءىلياس كەلىپ مەنى جوعارى كوتەرگەنى، سۇيگەنى جادىمدا ەمىس-ەمىس بار. انام 1935ء-شى جىلى تاۋكەلوۆ يباديمەن قوسىلدى. ءسويتىپ، سەمەيگە ابرالى اۋدانىنا كەتەدى. ايشانىڭ كۇيەۋى ءورىنالى سيقىمبايەۆ وندا حاتشى بولىپ ىستەيتىن. سول كىسى شاقىرتىپ الدى. وگەي اكەم وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، انام ءمۇعالىم بولىپ ىستەگەن. سايدا (تاۋكەلوۆا) دەگەن قارىنداسىم سوندا دۇنيەگە كەلگەن. (سايدانىڭ كۇيەۋى بەكتەپوۆ ءجۇنىس جۋرناليست، قىزىلوردالىق، سسرو جوعارعى سوۆەتىنىڭ قازاق توبىندا اۋدارماشى. موسكۆادا تۇرادى. ءۇش بالاسى بار. اقىلجان، ايجان، باقىت. باقىت «كازاحستانسكايا پراۆدانىڭ» قىزىلورداداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ ىستەيدى). 1937 جىل، يبادي تاۋكەلوۆ- وگەي اكەم الماتىعا كوشىپ كەلىپ، ءۇي الىپ جايعاستى. قاماۋعا الۋ ىلە-شالا باستالىپ ءىلياس تا، ءورىنالى دە، تاۋكەلوۆ تە ۇستالىپ كەتتى… دالاباي ەشپانوۆ دەگەن كىسىنىڭ شارا دەگەن 1926 جىلى تۋىلعان قىزى، سايدا ۇشەۋمىز ايشا اپانىڭ قاراماعىندا قالا بەردىك. سوعىس باستالعاندا ايشا اپاي مايدانعا كەتتى. انام 1943 جىلى قايتىس بولدى. شارا، سايدا جانە مەن دزەرجينسكيي كوشەسىندەگى 38 ۇيدە تۇردىق. ۇزىناعاشتان با، قوردايدان با كۇلشات ەسىمدى كولحوز پرەدسەداتەلىنىڭ قامقور بولىپ كەپ جۇرەتىنى، كەيدە جازعى دەمالىستا ءبىزدىڭ ول اۋىلعا ساپار شەگەتىنىمىز ەسىمدە. 1945 جىلى ايشا اپاي فرونتتان كەلدى. ءبىز ول كەزدە 25ء-شى مەكتەپتە وقيتىنبىز. 1948 جىلدان باستاپ ءىلياستىڭ- اكەمءنىڭ تۋىستارى ءبىزدى ىزدەي باستادى. مۇنىڭ ءتۇپ نەگىزىندە ءىلياسقا دەگەن قۇرمەتپەن قوسا، ەرتەڭ كەلىپ ۇلىن سۇراسا قايتەءمىز دەگەندەي شاراسىزدىق تا بار ەدى. ۇستالعان كەزدەن كوپ ۇزاتپاي اقىندى اتىپ تاستاعانى ول كەزدە ءمالىم ەمەس-تى. تالاپ سۇلتانبەكوۆتىڭ شەشەسى دامەش اپاي ايشاعا جولىعادى. دامەش ۇيگە كەلدى. تالاپپەن تانىستىردى. ايشەكەڭ «ءىلياستىڭ بالاسى جىگىت بولدى» دەگەندەي ماقتانىش سەزىمىمەن تانىستىرىپ، ەكەۋىنىڭ ماعان كوزدەرى جاساۋراپ قاراعانى ەسىمدە. ديريجەر تۇرعىت وسپانوۆ مەنى راديوكوميتەتتىڭ قازاق اسپاپتارى وركەسترىنە وقۋشى ەتىپ جازدىرىپ، دومبىرا تارتقىزاتىن، نۇرعيسا اعا دا ۇيرەتۋشى ەدى. ول كىسى مەنى ءالى وقۋشىم دەيدى. تۋىستار سونى دا بىلەدى ەكەن. تاعى بىردە ۇيگە ەڭگەزەردەي قارا كىسى كەلدى. ول ىلەكەڭنىڭ نەمەرە تۋىسى بولات ەشمۇحامبەت ۇلى تاشەنوۆ بولىپ شىقتى. ول كىسى ماعان كوپ جاردەم بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا تاۋ-كەن اكادەمياسىندا وقىپ ينجەنەر بولىپ شىعۋىنا ىلەكەڭ جاردەمدەسكەن ەكەن. (بولات اعا د. قونايەۆپەن بىرگە وقىعان). جاسىم ون سەگىزدە. ايشاكەڭنەن رۇقسات الىپ بولات مەنى قوناق ۇيگە ەرتىپ كەلدى. ونداعى اڭگىمەدەن: – پاپاڭ مەنى وقىتتى. قارىزدارمىن. ەندى سەنى وقىتۋىم كەرەك. مەن اعاڭمىن – دەپ بورىشىن ايتقانى ەسىمدە قالىپتى. ءسويتىپ، مەن سول كىسىنىڭ ىقپالىمەن 1949 جىلى مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ءتۇرلى-تۇسءتى مەتالدار مەن التىن ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستىم. سونى بىتىرگەلى وسى سالادا ىستەپ كەلەمىن. ايەلىم فاريدا بارتۋشيەۆا، ماماندىعى – ميكروبيولوگ. عىلىم اكادەمياسىندا ىستەيدى. جامال، رەزەدا دەگەن ەكى قىزىمىز بار. جامال ۆاسيچ دەگەن يۋگوسلاۆ جىگىتىمەن قوسىلعان. ءىلياس (يليۋشا) دەگەن نەمەرەمىز بار. الەكسەي يۆانوۆيچ ۆاسيچ – تەاتردا جارىقتاندىرۋشى بولىپ ىستەيدى. ال رەزەدامىز – موسكۆادا اسپيرانتۋرادا وقيدى. انىقتاي تۇسەتىن بىر-ەكى جاي مىناۋ: تالدىقورعان وبلىسىندا ءىلياس مۋزەيى بار. مۋزەي ديرەكتورى جاس قىز (اتى ەسىمدە جوق) قاي جىلى كەلىپ كوپ دەرەكتەر ايتىپ، كوپ ماسەلەنى انىقتاپ مامام، پاپام جانە 3-4 جاستاعى مەن ۇشەۋىمىزدىڭ بىرگە تۇسكەن سۋرەتىمىزدى الىپ كەتكەن بولاتىن. سودان دا دەرەك جوق. مامام ونداعى پاپامدى قيىپ تاستاعان… … تەرەزە سىرتىندا تۇركىستان جەرى سوزىلىپ جاتىر. ول باستالعالى قاشان. مىنە، تۇركىستان جەرىنە دە جەتتىك. سايات اعا جولداستارىمەن پوەزدان ءتۇستى. مەن ءارى كەتەمىن. ەكەۋمىزدە دە قيماستىق ويانعانداي. ايىرىق جولعا تۇسكەنمەن ءبىز قوسىلىپ تۇر ەك. ءبىزدى قوسقان اقىن رۋحى بولاتىن. قايران ءىلياس! سايات اعا ءتۇسىپ قالدى. مەن جالعىز وتىرىپ، دوڭگەلەنگەن دالاعا قاراپ ويعا باتتىم. ءىV «اباي ، ءبىرجان، اقان، احمەت، جۇسىپبەك، ماعجانعا نە كورسەتپەدى بۇل قازاق؟! 37-جىلعى زوبالاڭدا باسقانى بىلاي قويعاندا رۋشىلدىقتىڭ، مانساپقورلىقتىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەت ۇشەۋلەرى ۇستالعاننان كەيىن گۇلباھرام، كۇلجامال، فاتيما اپالاردى ۇيلەرىنەن قۋىپ شىققان ءبىر-اق ادام… 1961جىلى جازۋشىلار وداعىندا بولعان جينالىستا گ. سەيفۋللينا وسىنى ءدۇيىم جۇرتتىڭ كوزىنشە ايتقان. شىندىقتان ەشقايدا قاشىپ قۇتىلمايسىڭ. ودان جاسىرىنا دا المايسىڭ. ەڭ ابزالى – ارىڭ تازا بولسىن» دەپ س. شايمەردەنوۆتىڭ («مادەنيەت جانە تۇرمىس» №7. 89) جازعانى ەسىمە ءتۇستى. الماتىداعى ساكەن سەيفۋللين ءۇيى ءالدەقاشان بۇزىلىپ كەتتى. ال، جانسۇگىروۆ پەن مايلين تۇرعان ءۇي بار. قاسيەتتى بوساعا، ءىلياس ءۇيى – قۇرمانعازى كوشەسىندەگى 59ء-ۇي (ماماندار ءۇيى). وسى ۇيدەن مەموريالدىق مۋزەي اشۋ ءالى كىدىرىپ كەلدى. راس تالدىقورعان پەدينستيتۋتىندا، تۋعان اۋدانى اقسۋدا ىرگەلى شىعارمالار بەرگەن شەبەر اقىننىڭ مۋزەيى بار. قىزىلوردادا ەسكەرتكىش تاقتا بار بولعانمەن، جاستار جاعى بىلە بەرمەيدى-ناسيحات ناشار. رەسپۋبليكالىق ادەبي مۋزەي اشۋ ءقازىر باسپاسوزدە ايتىلىپ ءجۇر. وعان- قالالىق مەدۋچيليششە ورنالاسقان بۇرىنعى سوۆناركوم ءۇيى ابدەن لايىق. سودان (اشىلا قالسا!) ءۇش ارىسقا ءۇش زال ارناۋ ءجون. وندا ادەبيەت كەشتەرى، ايتىس، ونەر مەرەكەلەرى وتۋگە قولايلى. اقىننىڭ ءالى كۇنگە تولىق ءومىربايانى جازىلىپ بىتكەن جوق. ەستەلىكتەر دە از، ماردىمسىز. اقىننىڭ قولجازبالارى – جەكە ادامداردا ءجۇر. ويتكەنى، جيناقتالاتىن جەر – مۋزەي-پاتەر جوق! اقىن ابىرويىنا لايىق ەسكە الۋ جيىندارىن رەسپۋبليكالىق كولەمدە قازاقستان جازۋشىلار وداعى ۇيىمداستىرا الماي-اق كەلەدى. «ءىلياس كۇندەرى»، «ءىلياس جىلى» سياقتى ونەر جارمەڭكەسىن وتكىزۋ دە وتە ءبىر قيىن شارۋا سياقتى. ادىلەتسىزدىكتىڭ قۇربانى بولعان اقيىق اقىندى ءبىلۋ – جاستارعا قاجەت. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە الماتىدا، بۋرابايدا تۇرىپ جۇمىس ىستەگەن بەلگىلى سوۆەت عالىمدارىنا قامقورلىعى شەكسىز قازاق حالقى ءىلياستى كورىپ-بىلىپ، تانىعاندار بىرىنەن سوڭ ءبىرى ومىردەن كەتىپ جاتقاندا سەلت ەتپەي وتىرا بەرەتىنىمىز نەسى ەكەن؟! ءىلياس تۋرالى تولىق ەستەلىكتەر كىتابى قاشان شىعادى؟ ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ الماتىداعى مۋزەيى قاشان اشىلادى؟ بۇل ماسەلەلەردى تاراتا ايتقان «اراي» (№10، 1988 جىل) جۋرنالىنىڭ پوزيسياسىنا قوسىلامىز. يا، قازاق مادەنيەتىنىڭ ناعىز تاريحىن ءتىرىلتىپ، وشكەنىن جاندىرار كەز جەتتى. ءىلياس جانسۇگىروۆ جايلى ەستەلىك جازعان قىزى «اسىلدىڭ سىنىعى» دەسە، «جوق، ءىلياس – اسىلدىڭ ءوزى!» دەيمىز ءبىز. وسىنداي كۇردەلى ەگەمەندىك كەزەڭىندە ءومىر سۇرە وتىرىپ، ىرگەلى جۇمىستاردى قولعا الماعان، ءىلياستاي ارداقتى تالاي ازاماتتار تۋرالى ەشبىر جيىن، باسقوسۋ، تۆورچەستۆولىق كەش وتكىزبەگەن جاستار سامارقاۋلىعىنا تاڭداناسىڭ. جاستار ۇيىمدارى ساياساتتان گورى وسىنداي شىعارماشىلىق، ۇلتتىق جاڭارۋ كەزىندە دە ۇيقىدان كوز اشپاسا امال قانشا؟! مىنا ءبىر جاعدايدى ايتايىق. وڭتۇستىكتەگى جەتىساي اۋدانىنا قاراستى «كراسنايا زۆەزدا» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى ساپار جاشتايەۆ ءبىر اڭگىمە ۇستىندە: ءىلياستىڭ كۇيەۋ بالاسى سانجار جاندوسوۆ جانسۇگىر اقساقالدىڭ ماقتاارالدا قايتىس بولعانىن، ونىڭ ءقابىرىن تابۋعا مۇمكىندىك بار-جوعىن سۇراستىرىپ ەدى دەگەن-دى. ءىلياس 1931 جىلى اتالعان اۋداندارعا كەلىپ كەتكەن (ونى ءوز الدىنا جوعارىدا اڭگىمە ەتتىك). «اراي» جۋرنالىنىڭ №6 (89) سانىندا جازۋشى سەرىك ءجانابىلوۆ: «وتىز ەكىنشى جىلدىڭ كوكەك ايىندا جانسۇگىر تاشكەنتتەن ءارى سولتۇستىك باتىستاعى مىرزاشولدە، ماقتاارال جەرىندە تۇراتىن نەمەرە ءىنىسى قۇسايىندى ىزدەپ باردى. ارتىندا قالعان اتامەكەنى اقسۋدى اشارشىلىق جايلادى. تورعايداي توزعان ەل جان ساۋعالاپ جان-جاققا كەتىپ جاتتى» دەپ جازادى «زاۋال» اڭگىمەسىندە. وسى اڭگىمەنىڭ اياعىنا تامان «اتا، اتا، ءىلياسىڭ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى بولىپتى. بۇگىنگى گازەتكە شىعىپتى» – دەگەن سويلەم بار. وسىعان وراي ايتار ەكى-ۇش اۋىز پىكىر بار ەدى. ءىلياس 1931 جىلى مىرزاشولگە كەلىپ «جاڭا تۇرمىس» دەگەن وقيعالى ولەڭ جازعان دەدىك. مەن بولىمشە تۇرعىندارى اراسىنان ءىلياستى كورگەندەرىن ىزدەپ، جولىقتىم. ءىلياس بۇدان بۇرىن دا، كەيىن دە مىرزاشولگە كەلمەگەن. ونىڭ 1931 جىلى، يا ءدال وسى كەزدە كەلۋىنە نە سەبەپ بولدى؟ – ءىلياستىڭ اكەسى ماقتاارالدا كومىلگەن دەگەن ءسوز بار. اكەسىن ىزدەگەن شىعار ءىلياس، – دەيدى وسكەنبايەۆ ساعىنتاي، اكەم وسكەنباي جۇماتايەۆ 1929 جىلى «جاڭا تۇرمىستا» بريگادير، 1936 جىلى «قىزىلابادتا» پرەدسەداتەل بولعان. 1942 جىلى مايدانعا اتتانىپ، ستالينگرادتا حابارسىز كەتتى. «قارا قاعازدىڭ ءبارىن ايتا بەرۋگە شىداماي سوعىسقا كەتتى» دەيتىن دانەكۇل انامىز. مىڭ قويدى مىڭعىرتقان، جىلقى-تۇيەنى كوبەيتكەن كولحوز پرەدسەداتەلى اكەمنىڭ بالعىن، مارال دەگەن ەكى اتى بولعان. قىزىلاباد ىعى-جىعى، ەل كوپ-تى. ول كەشەگە شەيىن التى كوشە ەدى. ءىزباساروۆ ءمۇسالى اكەم كەتكەن سوڭ كولحوزعا باستىق بولعان. سول قىزىلاباد جىلقىسى – قىزىلقۇم وڭىرىندە بايگە بەرمەگەن. كولحوزدا جىلقىنىڭ ەسەبى جوق-تى. موتور، سافۋاننىڭ سارقاسقاسى، بالعىن، مارال دەگەن اتتار – سۋرەت ەدى، كەرەمەت جۇيرىك. سابىر قاراقاسقا، بوزقويان، كۇءمىسقۇيرىق، التىنجال، جىزاق قاراقاسقا، كۇيىكسان سياقتى اتتاردى اكەم اڭگىمەلەپ، ءىلياس قىزىعا تىڭداپتى، سۇراي ءتۇسىپ، جازىپ الىپ وتىرىپتى. ءىلياستىڭ اكەسىن ىزدەپ بارعانىن اۋىل ادامدارىنىڭ باسقا اڭگىمەلەرى دە دالەلدەگەندەي. دەمەك، ءىلياس اكەسى 1931 جىلعى ءىلياستىڭ بارۋىنان بۇرىن سول جاقتا (مىرزاشولدە) بولعان. ەلدىڭ ايتۋىندا، ءىلياس اكەسىنە تىرىلەي جولىقپاعان. ءقابىرىن تاپقان-تاپپاعانى بەلگىسىز. ەكىنشى پىكىر مىناداي: 1926 جىلى قۇرىلعان كاز اپپ 1932 جىلى تاراتىلىپ، سول جىلى ءىلياس قازاقستان جازۋشىلار وداعى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ پرەدسەداتەلى بولادى. ءسويتىپ 1934 جىلعى كەڭەس جازۋشىلارىنىڭ ءى سەزىنە دەيىن ىستەيدى. ءىلياستىڭ ءى سەزگە قاتىسقانى، م. گوركييمەن سۋرەتكە تۇسكەنى، اڭگىمەلەسكەنى، كينولەنتاعا تۇسكەنى ءمالىم. سوندا جازۋشى س. ءجانابىلوۆ اڭگىمەسىندە كەيىپكەرىنە جانسۇگىردەن ءسۇيىنشى سۇراتىپ وتىرعان تۇستا، ءىلياستىڭ جازۋشىلاردىڭ ءتوراعاسى بولعانى گازەتكە شىقتى دەگەندە، ياعني، 1932 جىلى جانسۇگىر مارقۇم بولىپ كەتكەن-دى.ويتكەنى، 1931 جىلى «جاڭا تۇرمىسقا» كەلىپ، ولەڭ جازعان ءىلياس اكەسىنە تىرىلەي جولىعا المادى دەدىك… ءسۇيىنشى سۇراۋ ارتىق، جاڭساق دەرەك. ءبىراق، سونى دەرەكتى – جانسۇگىردىڭ دە، ءىلياستىڭ دا مىرزاشولگە قاتىستى دەرەگىن پايدالانا وتىرىپ، دەرەكتى كوركەم اڭگىمە جازعان، ونى قوبىزشى مولىقباي تاعدىرىمەن بايلانىستىرا بايانداعان تالانتتى جازۋشى س. جانابىلوۆكە العىستان باسقا ايتارىمىز جوق، ارينە. ءبىز، بۇل، فاكتىلەردى جازۋشى كەمشىلىگى رەتىندە ايتۋدى ءتىپتى دە ماقسات ەتىپ وتىرعانىمىز جوق. قايتا، تارلان اقىن ءومىرىنىڭ بەلگىسىز تۇستارى تابىلىپ، قازىلىپ، جازىلا بەرگەنىنەن ارتىق ەشتەڭە جوق. ويتكەنى، ەجەلدەن ەستەلىككە شورقاق ەلمىز عوي… ءبىر قۋانىشتىسى، ىزدەنىمپاز عالىم پروفەسسور تەمىربەك قوجاكەيەۆ «جۇلدىز» جۋرنالىنداعى (№2، 1990 جىل) «جۋرناليست جانسۇگىروۆ» دەگەن زەرتتەۋ ماقالاسىندا مىنانداي تىڭ دەرەك كەلتىرەدى: «ءىلياس جەرگىلىكتى گازەتتەرگە قامقورلىق جاساپ، ونىڭ قىزمەتكەرلەرىن گازەت ىسىنە ۇيرەتۋدەن دە جالىقپاعان. وسىعان ءبىر دالەل: 1931 جىلدىڭ كوكتەمىندە ول وڭتۇستىككە كومانديروۆكاعا بارادى. بۇل كەزدە ماقتاارال اۋدانى جاڭادان ۇيىمداسىپ، وندا ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە گازەت شىعارۋعا ۇيعارىلعان ەكەن. «گولوس حلوپكوۆيكا» گازەتى شىعا باستاپتى دا، قازاق تىلىندە گازەت شىعاراتىن ادام تابىلماي وتىر ەكەن. ءىلياس بۇل جايدى گازەت جۇمىسىمەن تانىستىرىپ، العاشقى نومەردى شىعارىسىپ كەتەيىن» دەيدى. ءسويتىپ، ول «ماقتاشىلار ءۇنى» گازەتىنىڭ تۇڭعىش نومەرىن ءوز باسشىلىعىمەن جارىققا كەلتىردى. ونىڭ باس ماقالاسىن دا ءوزى جازادى. جاس جۋرناليستەرگە گازەت قىزمەتىنىڭ سىرلارىن تۇسىندىرەدى. ۇستاز اعانىڭ كومەگىمەن سول گازەتتىڭ تۇڭعىش رەداكتورى بولعان ءادىلباي وماروۆ – كەيىن بەلگىلى جۋرناليست رەتىندە تانىلدى». (مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وڭتۇستىككە ساپارىندا سەرىك بولعان دا وسى ءادىلباي وماروۆ). اقىننىڭ مىرزاشولگە ساپارىنا قۇندى قوسىمشا بولعان، بۇل پىكىرگە قوسىلماسقا ءاددىمىز جوق. ماقتاارال اۋدانىنىڭ جەتپىس جىلدىعىن تويلاعان جەرلەستەرىم گازەتىنىڭ مەرەيتويىن ۇمىتىپ كەتتى. …1931 جىلعى ستاليندىك رەپرەسسيا حالىقتىڭ اراسىندا قورقىنىش، ۇرەي تۋعىزدى. قورقۋ، ۇركۋ جۇرگەن جەردە قيانات تا جۇرەدى ەكەن. وسى قورقۋدىڭ سالدارىنان تالاي ادامدار ءوزىنىڭ نە ىستەپ، نە قويعانىن بىلمەي دە قالدى. «قازاق ادەبيەتىندە» (1989، 10 فيەۆرال) پروفەسسور قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ تۋرالى ماقالا شىقتى. اۆتورى – ءامىرحان مەڭدەكەيەۆ. ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ ۇلكەن جاناشىرى ق. جۇبانوۆ 1935 جىلى 14 يانۆاردا «لەنينشىل جاس» گازەتىندە «ءىز-جاس كۇش» دەگەن ماقالا جاريالاپ، ءبىر توپ جاستان زور ءۇمىت كۇتەتىنىن ايتا كەلىپ، سونىڭ ىشىندە ەسماعامبەت ىسمايىلۇلىن ەرەكشە ءبولىپ ايتادى. ەكى جىلدان سوڭ «سوسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 30 سەنتيابر كۇنگى سانىندا وسى ە. ىسمايىلوۆ ق. جۇبانوۆ تۋرالى «گرامماتيكاداعى انارحيا تۋرالى» دەگەن كولەمدى ماقالاسىن جاريالادى. سوندا «جۇبانوۆ گرامماتيكاسىندا… ەكى مىسالدىڭ ءبىرى ءى. جانسۇگروۆتىڭ ولەڭدەرى مەن سوزدەرى ەكەندىگىن جانە ايتپاۋعا بولمايدى. بۇل گرامماتيكا قازاق ءتىلىنىڭ مەكتەپتە وقىلۋعا ءتيىستى وقۋ كىتابى ەمەس، وسى كۇنگى قولدانىپ وتىرعان ەملەمىزگە، ۇكىمەت قاۋلىسىنا قايشى جازىلعان وتە زياندى كىتاپ…» دەيدى اۆتور. وسىلاردى بىلەتىن عالىم ر. سىزدىقوۆا: «ينتەلليگەنسيامىزدىڭ تاريحى – قوعامدىق وي-سانامىزدىڭ تاريحى. بىزدە ۇلتتىق ينتەلليگەنسيامىزدىڭ تاماشا وكىلدەرى تۋرالى، ولاردىڭ تاعدىر-تالايى تۋرالى ارناۋلى زەرتتەۋلەر وتە از. بىزدىڭشە، وسىعان كوڭىل ءبولۋ كەرەك. زەرتتەۋ كەرەك» دەسە، بۇل پىكىرگە قوسىلماي بولمايدى.
مىلتىقباي ەرىمبەتوۆ، اقىن، قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
"اقيقات" جۋرنالى،
