سانالى ءومىرىن قازاق حالقىنىڭ ساقتالۋى مەن دامۋى جولىندا سارپ ەتكەن الاش ارداگەرلەرىنىڭ قاتارىندا وراز قيقىم ۇلى جاندوسوۆتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ول قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە ءوزىنىڭ ارتىندا ۇلكەن رۋحاني مۇرا قالدىرعان بىرەگەي تۇلعا. بيىلعى جىلدىڭ مامىر ايىندا وراز قيقىم ۇلىنىڭ تۋعانىنا 115 جىل تولادى. وراز جاندوسوۆ 1899 جىلى اقپان ايىندا الماتى وبلىسىنىڭ قازىرگى قاراساي اۋدانىنا قاراستى قاسكەلەڭ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. ول بار-جوعى 39 جىل عانا ءومىر ءسۇردى. 1937 جىلى ستاليندىك ساياسي رەپرەسسيانىڭ قۇربانى رەتىندە ۇستالىپ، 1938 جىلدىڭ 2-ناۋرىزىندا جازىقسىز اتىلدى. كوپتەگەن الاش ارىستارىنا ستاليندىك توتاليتارلىق جۇيە جاپقان «حالىق جاۋى» دەگەن جالا وراز جاندوسوۆقا دا جابىلدى.
تاريح تارازىسى وراز سياقتى ارىستاردى تولىقتاي اقتاپ الدى. كەڭەس وداعىنىڭ زورلىقشىل، بارلىق حالىقتى ءبىر ورتالىققا قاتال باعىندىرعان توتاليتارلىق جۇيەسىنە وراز قيقىم ۇلى سىندى وزىق ويلى، حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءبىرىنشى كەزەككە قويا بىلەتىن، ۇلتتىق ءتىلىنىڭ، مادەنيەتى مەن ءداسءتۇرىنىڭ ساقتالۋىن قالايتىن، ەركىن ويلى، ادىلەتتى ادامدار ءقاۋىپتى بولاتىن. توتاليتاريزم ورتالىقتىڭ ايتقانىن مۇلتىكسىز ورىندايتىن، ەركىندىكتى بىلمەيتىن كادرلاردى قالادى. قازاق حالقىنىڭ ءوزى دە، وزىق ويلى ازاماتتارى دا بۇل جۇيەدەن اياۋسىز جاپا شەكتى. وراز جاندوسوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن ەرلىكتىڭ ۇلگىسى دەپ باتىل ايتا الامىز. سەبەبى وراز سىندى الاش ارىستارى وسى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ «قاندى قىلىشىنىڭ» ءقاۋپىن بىلە وتىرا ەڭبەكتەرىن حالىق پەن ۇلت مۇددەسىن قورعاۋعا باعىشتادى. وراز قيقىم ۇلى 1918-1937 جىلدار ارالىعىندا بيلىكتە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ ءجۇرىپ، قازاق حالقىنا وشپەس جاقسىلىقتار جاساپ كەتتى. وراز جاندوسوۆتىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋى قازاق حالقىنىڭ پاتشالىق رەسەيگە قارسى جۇرگىزگەن 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىمەن، 1917 جىلعى اقپان جانە قازان ريەۆوليۋسيالارىمەن سايكەس كەلدى. قازاق ۇلتى قانشا جەردەن ازاتتىق الۋعا ۇمتىلسا دا، ەكى ريەۆوليۋسيانىڭ سالدارىنان اسا ۇلكەن جانە قۋاتتى رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولىپ قالا بەردى. قازاقستان وسىنداي تۇپكىلىكتى بەتبۇرىس كەزەڭىندە رەسەيدەگى وزگە حالىقتارىمەن بىرگە زورلىقپەن سوسياليزم قوعامىن قۇرۋعا جەگىلدى. قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىر توبى قازاق ۇلتى ءوز تاعدىرىن بولشيەۆيكتىك رەسەيمەن بايلانىستىرسا، حالىق رەتىندە ساقتالادى جانە داميدى دەپ ەسەپتەدى. سوندىقتان ولار بولشيەۆيكتەر باسقارعان كەڭەستەرگە بارلىق بيلىكتىڭ بەرىلۋىن قولدادى. ولاردىڭ قاتارىندا ءا.جانگەلدين، س.سەيفۋللين، ت.رىسقۇلوۆ، ب.قاراتايەۆ، س.مەڭدەشوۆ، ا.يمانوۆ سياقتى كورنەكتى تۇلعالار بولدى. 1918 جىلى بولشيەۆيكتەر پارتياسى قاتارىنا كىرگەن وراز جاندوسوۆ تا وسى باعىتتى قولدادى. وراز قيقىم ۇلى پارتيا قاتارىنا كىرگەننەن كەيىن، ۆەرنىي ۋەزدىك-قالالىق كەڭەسىنىڭ نۇسقاۋشىسى بولىپ قىزمەت جولىن باستادى. ودان كەيىن جەتىسۋ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ۇلتتار ماسەلەسى ءبوءلىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، تۇركىستان كومپارتياسى مۇسىلمان كوممۋنيستەرى وبلىستىق سەكسياسىنىڭ ءتوراعاسى، جەتىسۋ وبلىستىق ريەۆوليۋسيالىق كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، «قوسشى» وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، تۇركىستان كومپارتياسى وك ۇگىت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ۆكپ(ب) قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىءمىنىڭ ءتوراعاسى، قازاسسر حالىق اعارتۋ كوميسسارى، قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، ۆكپ(ب) كەگەن اۋداندىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى، الماتى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، ت.ب. جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقاردى. سول جىلدارداعى رەسپۋبليكالىق، وداقتىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ مۇشەسى بولدى. قانداي قىزمەتتە بولماسىن وراز جاندوسوۆ قوعام، حالىق، ۇلت مۇددەسى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتتى. ونىڭ جارقىن ءومىرى بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن زور ۇلگى جانە ونەگە ەكەندىگى اقيقات. وراز جاندوسوۆ قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بولدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت ەلىمىزدىڭ قالىپتاسۋى جولىندا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى وراز جاندوسوۆتىڭ قىزمەتى مەن ءومىرىن جاڭعىرتىپ ناسيحاتتاۋ جولىندا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى. 17-مامىر كۇنى وقۋ وردامىزدا الاش جۇرتىنىڭ ارداقتىسى – وراز قيقىم ۇلى جاندوسوۆتىڭ 115 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «وراز جاندوسوۆ – اعارتۋشى، عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى جانە رەفورماتور» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەنسيا ءوز جۇمىسىن باستايدى. قازاق اۋىلشارۋاشىلىعى عىلىمى مەن ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلدارىنىڭ ءبىرى – وراز جاندوسوۆتىڭ مەرەيتويىنىڭ ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە اتالىپ ءوتۋىنىڭ وزىندىك سىرى بار. ول مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى عانا ەمەس، ءبىلىمى مول، زەردەلى زەرتتەۋشى عالىم. وراز قيقىم ۇلى ءوز زامانىندا ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك، اۋىلشارۋاشىلىق سالالارىن تەرەڭ زەرتتەي وتىرىپ، ۇلتتىق ماسەلەلەردى شەشە بىلگەن ازامات رەتىندە تاريحتا قالدى. بيىك ماقساتتاردى الدىنا قويعان قايراتكەر تۇلعا اۋىل ەكونوميكاسىن زەرتتەۋ جونىندەگى ۇلكەن ەكسپەديسيانى باسقاردى، عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ، عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى. 1930-1932 جىلدارى قازاق مەملەكەتتىك اۋىلشارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورلىعى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى. وسى ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ينستيتۋت قابىرعاسىنان اگرارلىق سالانىڭ ءبىر شوعىر ءبىلىمدى ماماندارى تۇلەپ ۇشتى. وراز جاندوسوۆتىڭ ەسىمىن اتاعاندا، ەڭ الدىمەن كوز الدىمىزعا جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلداردا ۇلكەن قايراتكەرلىگىمەن ەستە قالعان تۇلعانىڭ بەينەسى كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جانە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ جانىنداعى ولجاس ءسۇلەيمەنوۆ اتىنداعى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق ءبىلىم بەرۋ جانە تاربيە ينستيتۋتى ۇيىمداستىراتىن جيىندا «وراز جاندوسوۆ ءىرى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى»، «وراز جاندوسوۆتىڭ اعارتۋشىلىق جانە عىلىمي زەرتتەۋشىلىك ىزدەنىستەرىنىڭ باعىتى»، «وراز جاندوسوۆ اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمىنىڭ نەگىزىن ۇيىمداستىرۋشىسى» جانە «زاماناۋي ءبىلىم بەرۋدىڭ يننوۆاسيالىق اسپەكتىلەرى» دەگەن اۋقىمدى تاقىرىپتار قامتىلماق. وتكەن عاسىردىڭ باس كەزى قازاق حالقى ءۇشىن جاپپاي ساياسي، مادەني، عىلىمي ويانۋ كەزەڭى بولدى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وسى ءبىر قيىن-قىستاۋ تۇستاردا ءومىر ءسۇرگەن وراز جاندوسوۆ ءوزىنىڭ قىسقا عانا عۇمىرىندا قازاق ەلىنىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسىپ، مادەني، وقۋ-اعارتۋ ءىسىن كوتەرۋگە ەلەۋلى ەڭبەك ەتتى. وراز قيقىم ۇلى تەك مەملەكەتتىك لاۋازىمدى قىزمەتتەردى عانا اتقارىپ قويماي، قازاق مادەنيەتىنىڭ، عىلىمىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوستى. قازاق تىلىندە ەشبىر وقۋلىق، ادەبيەت جوق كەزدە وراز جاندوسوۆ قازاق بالاسىنىڭ ءبىلىم الىپ، ساۋاتتى بولۋى ءۇشىن العاشقى اۋىل مەكتەپتەرىن اشقىزعان ەدى. ۇلت بولاشاعىنا الاڭداپ، قازاق مەملەكەتىنىڭ وركەندەۋى ءۇشىن تىنباي ەڭبەك ەتكەن ازاماتتى قالاي ۇلىقتاساق تا ارتىق ەمەس. تاريحشىلارىمىزدىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، 1918 جىلى نەبارى 19 جاستاعى وراز جاندوسوۆ قازاقستانداعى ءىس قاعازداردى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن ماسەلە كوتەرگەن. ال جيىرما ەكى جاسقا كەلگەن شاعىندا ول «ۆەرنىي» قالاسىنىڭ اتاۋىن «الماتى» ەتىپ وزگەرتۋ جونىندەگى بۇيرىققا قول قويدى. وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا ورىن العان ۇلى جۇت كەزىندە دە وراز قيقىمۇلىنىڭ تالاي جاندى اشتىقتان امان الىپ قالعانى جايىندا كوپ ايتىلادى. سول كەزدەرى جاندوسوۆتىڭ ارالاسۋىمەن ورتالىق قازاقستاننىڭ ءبىراز جەرىنە استىق ەگىلىپ، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ نانعا قولى جەتكەنى تاريحتان بەلگىلى. وراز جاندوسوۆتىڭ ەسىمى ءالىبي جانگەلدين، ساكەن سەيفۋللين، سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ، تۇرار رىسقۇلوۆ سىندى قازاقتىڭ مارعاسقا تۇلعالارىمەن قاتار اتالادى. ءبىلىم، اعارتۋشىلىق سالاسىندا دا ونىڭ اتقارعان ىستەرى وراسان. وراز جاندوسوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەلىمىزدە بىرنەشە جوعارى وقۋ ورىندارى اشىلدى. ماسەلەن، اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى، اۋىلشارۋاشىلىق جانە مال دارىگەرلىك ينستيتۋتى جانە ورتا ءبىلىم بەرەتىن تاعى بىرنەشە مەكەمە ەسىگىن جۇرتقا ايقارا اشتى. الماتىداعى مەملەكەتتىك كىتاپحانا دا جاندوسوۆتىڭ اتسالىسۋىمەن ەل يگىلىگىنە بەرىلگەن بولاتىن. اعارتۋ سالاسىندا حالىق كوميسسارى بولىپ جۇرگەن شاعىندا اگرارلىق سالانىڭ بىلگىر ماماندارى مەن بەلگىلى الاش ارداقتىلارىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا قىزمەتكە تارتتى. ولار احمەت بايتۇرسىنوۆ، حالەل دوسمۇحامەدوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ سىندى ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى تۇلعالارى ەدى. اۋىلدا تۋعان قازاقتىڭ قاراپايىم بالاسى رەتىندە وراز جاندوسوۆ كوپتەگەن قيىندىقتارعا قاراماستان، تالاي بەلەستەردى باعىندىرىپ، ءبىرقاتار لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان. ماسكەۋدەگى تيميريازيەۆ اتىنداعى اۋىلشارۋاشىلىعى اكادەمياسىندا ءبىلىم العان ول، جيناعان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن تۋعان جەرىنىڭ وركەن جايۋىنا جۇمسادى. الاش كوسەمدەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان وراز قيقىم ۇلى ساياسي قىزمەتتەردە ءجۇرىپ قازاق بالاسىنىڭ عىلىم مەن بىلىمگە قول جەتۋى ءۇشىن جانىن سالىپ، قازاق اۋىلدارىنىڭ كوركەيۋى ءۇشىن ايانباي تەر توكتى. قازاق ەلىنىڭ ورتالىق بيلىكتەن تاۋەلسىز ءوز ەكونوميكاسى بولۋ كەرەك دەگەن يدەيانى ۇستانعان ول، جەر-سۋ رەفورماسىن ازىرلەپ، حالىقتىڭ ونى ءتيىمدى مولشەردە پايدالانۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزدى. ۇلت مۇددەسى ءۇشىن جاساعان ارەكەتتەرى ءۇشىن كەزىندە «ۇلتشىل» دەپ ايىپتالىپ، 1938 جىلى جازىقسىز اتىلىپ كەتكەن وراز جاندوسوۆ ەسىمى قازاق قوعامى ءۇشىن قاشاندا باعالى. وسى ورايدا ءبىز ەلگە ادال قىزمەت ەتكەن قايراتكەرلەرىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن ونەگەلى جولىن ءاردايىم قازىرگى جاستارعا ۇلگى ەتۋىمىز قاجەت. بۇگىنگى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭا دامۋى كەزەڭىندەگى يدەولوگيالىق جانە ءتاربيەلىك مىندەتتەر تۋرالى ەلباسىمىزدىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددە، ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا جان-جاقتى قامتىلعان. ءبىز پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا ايتىلعان قاعيدالارعا سۇيەنەمىز. قازاق ەلىن كۇشەيتە تۇسەتىن، ونى الەمگە تانىتا تۇسەتىن بۇگىنگى ستۋدەنتتەر – بولاشاق اۋىلشارۋاشىلىعى ماماندارى بولىپ قانا قويماي، ولار ناعىز تاۋەلسىز ەلدىڭ قايراتكەر ازاماتى بولۋى ءتيىس. بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن وراز جاندوسوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى وتانسۇيگىشتىك پەن حالىققا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى بولىپ قالا بەرەدى.
تىلەكتەس ەسپولوۆ، قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، اكادەميك
