قازاقستان حالىقارالىق ساياساتتا بەدەلى بار ەل، كوپتەگەن ينتەگراسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ باستاماشىسى رەتىندە تانىلىپ ءجۇر. 1992 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولعاننان كەيىن ەڭ ءىرى الەمدىك جانە ايماقتىق دەڭگەيدەگى ۇيىمدارعا مۇشە اتاندى. يادرولىق قارۋدى قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىندا ەلىمىز بۇكىل الەمگە ۇلگى كورسەتتى، بۇگىندە قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق، شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى، يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى، ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى جانە ت.ب. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بەلدى مۇشەسى. استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرىن، ەقىۇ ءسامميتىن، ەكونوميكا، سپورت، ساياسات سالاسىنداعى تالاي فورۋمدار مەن ماڭىزدى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. الداعى جوسپارلار دا از ەمەس. 2017 جىلى ەلوردادا ەكسپو حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى وتەدى، 2017-2018 جىلدارى قازاقستان بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولىپ سايلانباق نيەتتە. بيىلعى جىلى سىرتقى ساياسات سالاسىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. «قازاقپارات» قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەنداعى قىزمەتى جونىندەگى ەڭ قىزىقتى ماتەريالدارىنا شولۋدىڭ بەسىنشى ءبولىمىن ۇسىنادى.

***

ەلباسى جانە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى

1991 جىلدان باستاپ سىرتقى ساياسات پەن حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىندا كوپتەگەن شارالار ىسكە اسىرىلدى. قازاقستان ءوزىنىڭ بارلىق كورشىلەرىمەن، نەگىزگى ارىپتەس مەملەكەتتەرىمەن بايىپتى جانە بولجاۋعا بولاتىنداي بايسالدى قارىم-قاتىناستار ورناتتى. سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزگى دىڭگەگى - كوپۆەكتورلىق جول، ياعني كوپ باعىتتىلىق. ول - ەلىمىزدىڭ گەوساياسي جاعىنان ورنالاسۋىنا بايلانىستى ءومىردىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ وتىرعان قالىپتى جاعداي. وتكەن ۋاقىت ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ 180-نەن استام مەملەكەتى تانىدى. قازاقستان 120-دان استام ەلمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناتتى. شەت ەلدەردە 40-تان استام ديپلوماتيالىق جانە كونسۋلدىق وكىلدىكتەر اشىلدى. ال الماتى مەن استانادا 50-دەن استام شەتەلدىك ەلشىلىك پەن ميسسيا، حالىقارالىق جانە ۇلتارالىق ۇيىمداردىڭ ونداعان وكىلدىگى جۇمىس ىستەيدى.

بۇل تۇرعىدا، قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ اتقارعان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ەلباسىمىزدىڭ كورەگەن، سارابدال ساياساتىن تورتكۇل دۇنيە مويىنداپ وتىر. سونىڭ ءبىر مىسالى، سەنات مارشالىنىڭ ايتۋىنشا، پولشا ن.نازاربايەۆتىڭ تامىز ايىنا ەلىمىزگە جوسپارلاعان ساپارىنا ۇلكەن ماڭىز بەرەدى. بۇل تۋرالى پولشا رەسپۋبليكاسى سەناتىنىڭ مارشالى ستانيسلاۆ كارچيەۆسكيي ق ر پارلامەنتى سەناتىنىڭ ءتوراعاسى قاسىم-جومارت توقايەۆپەن كەزدەسۋىنەن سوڭ ءمالىم ەتتى.

«ءبىز قازاقستاندى وسى وڭىردەگى ەكونوميكالىق جانە ساياسي ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى جانە ساۋدا مەن ينۆەستيسيالار ءۇشىن ماڭىزدى ستراتەگيالىق ارىپتەس مەملەكەت رەتىندە سانايمىز. مەن وسى ساپارىمىزدىڭ ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا بايلانىستارعا وڭ اسەر ەتەتىنىنە سەنىمدىمىن. سونىمەن قاتار، ءبىز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ اعىمداعى جىلدىڭ تامىز ايىنا جوسپارلانعان ەلىمىزگە ساپارىنا ۇلكەن ماڭىز بەرەمىز. بۇل پولشا پرەزيدەنتى اندجەي دۋدا مىرزا مەن بارشا پولياكتار كۇتىپ وتىرعان اسا ماڭىزدى ساپار بولادى دەگەن سەنىمدەمىز»، - دەدى س.كارچيەۆسكيي.

سونىمەن قاتار، مەيمان سەنات ءتوراعاسى ق.توقايەۆپەن كەزدەسۋ بارىسىندا حالىقارالىق قاتىناستار اياسىنداعى قازاقستان-پولشا ىنتىماقتاستىعىنا بايلانىستى ماسەلەلەر قوزعالعانىن اتاپ ءوتتى. ايتا كەتەرلىگى، بۇل ساپار ق ر پارلامەنتى سەناتىنىڭ ءتوراعاسىنىڭ شاقىرۋىنا ورايلاستىرىلىپ وتىر.

ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا، 25 جىل ىشىندە قازاقستانعا 255 ملرد دوللار كولەمىندە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيسيا تارتىلعان. استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ جالپى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ەلىمىزدىڭ 25 جىلداعى جەتىستىكتەرىن قورىتىندىلادى. «ءبىز ءىرى ترانسۇلتتىق كومپانيالارمەن ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتا بىلدىك. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستانعا 255 ملرد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيسيا تارتىلعان. سوندىقتان، قازاقستانعا سەنگەن بارلىق كومپانيالارعا العىس ايتقىم كەلەدى»، - دەدى مەملەكەت باسشىسى. بۇل رەتتە، ەلباسى شەتەلدىك ينۆەستيسيا - قازاقستان مەن قازاقستانداعى رەفورمالارعا دەگەن ۇلكەن سەنىمنىڭ دالەلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

وسى فورۋمعا قاتىسۋ بارىسىندا ق ر پرەزيدەنتى «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋ مەن تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ جول كارتاسىن ازىرلەۋدى ۇسىندى، دەپ حابارلادى اقوردانىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى. جالپى وتىرىس بارىسىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى اياسىندا «جاڭا ەكونوميكالىق جاعداي: ءارتاراپتاندىرۋ، يننوۆاسيا جانە ءبىلىم ەكونوميكاسى» تاقىرىبىمەن وتكەن بيىلعى فورۋمىنىڭ قورىتىندىسى شىعارىلدى.

وتىرىسقا ساراپشىلىق قوعامداستىقتىڭ تانىمال وكىلدەرى، ساياساتكەرلەر، بيزنەسمەندەر، ءىرى قارجى قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارى قاتىسىپ، ءسوز سويلەدى. ولاردىڭ قاتارىندا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى ر.ازيەۆەدو، ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى س.چاكرابارتي، ينتەرنەت كوممەرسياسى سالاسىنداعى AliBaba Group جۇڭگو كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى د.ما، كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتى جەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جانە بريتاندىق The Economist جۋرنالىنىڭ تۇجىرىمى بويىنشا ەڭ ىقپالدى الەمدىك ءۇش ەكونوميستىڭ ءبىرى د.ساكس، ماسساچۋسەتس تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى، دجون بەيتس كلارك مەدالىنىڭ 2005 جىلعى يەگەرى د.ادجەموگلۋ بار. وتىرىس بارىسىندا سونداي-اق حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ك.لاگاردتىڭ ارناۋلى بەينە-ۇندەۋى كورسەتىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە «ينكليۋزيۆتى جاھاندانۋ» جولىن تاڭداۋ قاجەتتىگىنە، وندا ەكونوميكالىق ءوسىم ءاربىر ەلدىڭ دامۋى مەن حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ءتيىمدى ترانسفورماسيالاناتىنىنا نازار اۋداردى.

- الەمدىك ەكونوميكانىڭ وسىنداي ءوسىمى عانا ورنىقتى بولادى، ءبىز سوعان ۇمتىلۋعا ءتيىسپىز. بۇل جاھاندىق دەڭگەيدە بىرلەسكەن كۇش-جىگەر جۇمىلدىرۋدى جانە ۇلتتىق ەكونوميكا دەڭگەيىندەگى ءىس-قيمىلداردى ۇيلەستىرۋدى قاجەت ەتەتىن ۇزاق، كۇردەلى ءارى اۋىر ترانسفورماسيا جولى، - دەدى مەملەكەت باسشىسى. وسىعان بايلانىستى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءبىرقاتار جاھاندىق باستامالار كوتەردى. اتاپ ايتقاندا، مەملەكەت باسشىسى دامۋشى جانە كەدەي ەلدەردەگى ادامي كاپيتالدى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.

- ساۋاتتى، ءبىلىمدى، دەنساۋلىعى مىقتى جانە ىسكەر ادامدارسىز ەشبىر مەملەكەت دامي المايدى. ءبىز ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن ءوز تاجىريبەمىزدەن بىلەمىز. بۇل ءتوزىمدى، ءبىلىم مەن مول ينۆەستيسيانى قاجەت ەتەدى. قازاقستان بۇل باعىتتا جاقسى ىلگەرىلەدى دەپ ەسەپتەيمىن. الايدا، بۇعان قول جەتكىزە الماعان كوپتەگەن ەلدەر بار. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بۇۇ اياسىندا ادامي كاپيتالدى دامىتۋ قورىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. ونىڭ باستى مىندەتى كەدەي ەلدەردەگى ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ساپاسىن جاقسارتۋ بولۋى ءتيىس، - دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قايتا جانداندىرۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جاعدايدى جاساۋ كەرەكتىگىن، ول ءۇشىن كىرىستى الىپساتارلىق سيپاتتاعى قارجى سالالارىنا اۋدارماي، ءبىلىم بەرۋگە، دەنساۋلىق ساقتاۋعا جانە ينفراقۇرىلىمدارعا قايتا ينۆەستيسيالاۋدى بىلدىرەتىنىن ايتتى.

- بۇگىندە ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا وففشورلىق ەسەپشوتتاردا 30-دان 40 تريلليون دوللارعا دەيىن ساقتاۋلى جاتىر. وسى اكتيۆتەرگە ءتىپتى ءبىر پايىزدىق جاھاندىق سالىق ەنگىزۋ دامۋشى ەلدەردەگى ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى. وسى سالىقتان تۇسەتىن قاراجاتتى جوعارىدا اتالعان ادامي كاپيتالدى دامىتۋ قورىنا باعىتتاۋعا بولادى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك جاھاندىق ەكونوميكانى وففشورسىزداندىرۋ جونىندە ءتيىمدى شارالار ۇسىنۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن، - دەدى مەملەكەت باسشىسى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قازىرگى كەزدە ەكونوميكالىق پايدا تابۋ ءۇشىن جانتالاسۋ بارىسىندا قورشاعان ورتانىڭ كەشەندى ماسەلەلەرى نازاردان تىس قالىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

- كليمات وزگەرىستەرىنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى جاھاندىق باستاما وتە ماڭىزدى، ءبىراق وزگە پروبلەمالاردى دا ۇمىتپاۋ كەرەك. پاريج كەلىسىمى نەگىزىندە «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋ مەن تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ جول كارتاسىن ازىرلەۋدى ۇسىنامىن. ول تەك زياندى قالدىقتاردى اۋاعا تاراتۋدى ازايتۋدى عانا ەمەس، جەردى، تۇششى سۋدى، بيوورتانى ساقتاۋ شارالارىن دا قامتۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە جاۋاپكەرشىلىكتى تەك ەلدەر عانا ەمەس، جاھاندىق كورپوراسيالار دا ءوز موينىنا الۋى قاجەت، - دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى الەمدە ءقازىر حالىقارالىق ديالوگتىڭ سان الۋان فورماتى بار ەكەنىنە، جاھاندىق جانە وڭىرلىك ەكونوميكالىق فورۋمدار وتكىزىلىپ جۇرگەنىنە نازار اۋداردى.

- ازىرلەنىپ جاتقان شەشىمدەردى ناقتى ەنگىزۋ ءىسىنىڭ كەلىسىلۋى مەن ۇيلەستىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بۇل رەتتە بارلىق ەلدىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ كەرەك. بۇۇ قۇرىلىمى اياسىندا نەمەسە ونىڭ قولداۋىمەن سونداي ۇيلەستىرۋ ءىسىن قامتاماسىز ەتەتىن ارناۋلى كوميتەت قۇرۋ قاجەتتىگى پىسىپ-جەتىلدى. قازاقستاندا قولدانىلىپ وتىرعان، 140 ەلدەگى 30 مىڭنان استام ساراپشىنىڭ باسىن قوساتىن «G-global» ۆيرتۋالدى ينتەراكتيۆتى الاڭىن بەلسەندى تۇردە پايدالانۋدى ۇسىنامىن، - دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.

"قازاقپارات" قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆتىڭ ءىح استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا سويلەگەن ءسوزىنىڭ تولىق ءماتىنىن تاراتتى.

«بۇگىنگى فورۋمعا قاتىسۋ ءۇشىن بارشالارىڭىزدىڭ ۋاقىت ءبولىپ، ءبىزدىڭ ەلدى قۇرمەتتەپ، قوناقجاي قازاق جەرىنە كەلگەندەرىڭىز ءۇشىن شىن جۇرەگىمنەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن! استانا ەكونوميكالىق فورۋمى سان ءتۇرلى ماسەلەلەردى تالقىلاپ، ناقتى شەشىمدەردى قاراستىراتىن ماڭىزدى شاراعا اينالدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى، ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى، دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى سياقتى جاھاندىق حالىقارالىق ۇيىمدار مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك، ەۋروپانىڭ قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى، ازيا دامۋ بانكى سياقتى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى - فورۋمنىڭ تۇراقتى قوناقتارى. بيىل قاتىسۋشىلار قاتارىن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى، بواو ەكونوميكالىق فورۋمى سياقتى بەدەلدى ۇيىمدار تولىقتىردى. سونداي-اق The Economist، Financial Times سياقتى الەمگە ايگىلى ەكونوميكالىق باسىلىمدار وكىلدەرى دە كەلىپ وتىر. دۇنيە جۇزىنە تانىمال عالىمدار، نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى، الەمدىك ينۆەستورلار، امەريكانىڭ، ەۋروپا مەن ازيانىڭ ءىرى كورپوراسيالارى قىزمەتكەرلەرى دە فورۋمعا قاتىسۋدا. قازاقستان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋ تۋرالى، ءوڭىردىڭ جانە تۇتاس الەمنىڭ ءال-اۋقاتى مەن وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى سىندارلى يدەيالار مەن كوزقاراستاردى تالقىلاۋعا ءاردايىم ءازىر. بيىل ءبىز ىرگەلى تاقىرىپ - جاڭا ەكونوميكالىق ناقتى احۋالدى قاراستىرامىز. جاڭا ناقتى احۋالدىڭ قانداي بولاتىنى ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىز بەن ارەكەتىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى. بۇل كۇندەرى مەن وسى فورۋمنىڭ اياسىندا دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپ عالىمدارىمەن، ساياساتكەرلەر جانە ەكونوميستەرمەن كەزدەستىم. قازاقستانداعى جاعدايدى، ءبىزدىڭ ۇستانىمدى شارالارىمىزدى قالاي باعالايتىنى، قانداي كەڭەس بەرەتىندەرى تۋرالى پىكىر الماستىق. بۇل ءبىز ءۇشىن وتە پايدالى جانە ماڭىزدى ماسەلەلەر ەدى. داعدارىسقا قارسى ءبىز جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بارلىعىنا دۇرىس باعا بەرىپ، قولداعاندارىڭىز ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن»، - دەدى مەملەكەت باسشىسى. 
ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا، ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى جاھاندىق ەكونوميكادا نە بولىپ جاتقانى قىزىقتىرادى. «سىزدەردىڭ كوپشىلىگىڭىز الەم جاڭا ەكونوميكالىق سيكلعا ەنىپ كەلە جاتىر دەگەن تۇجىرىممەن كەلىسەتىن شىعارسىزدار دەپ ويلايمىن. ءبىز دامۋ ءۇشىن جاھاندىق ەكونوميكاعا تۇراقتى دا بەرىك نەگىز تابۋدىڭ ءساتى كەلمەي وتىرعانىن كورىپ وتىرمىز. ءوسۋ قارقىنى بىرنەشە جىلدان بەرى باياۋلاۋ ۇستىندە. 2015 جىلى الەمدىك ءىجو نەبارى 3،5%-عا عانا ۇلعايدى - بۇل داعدارىستان كەيىنگى ەڭ ناشار كورسەتكىش. شيكىزات رەسۋرستارىنىڭ باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ تابىسىن ازايتتى جانە سونىمەن ءبىر مەزگىلدە يمپورتتاۋشى ەلدەرگە دەفلياسيالىق قىسىمدى كۇشەيتتى. ناتيجەسىندە ءبارى دە ۇتىلدى. 2015 جىلى دامۋشى رىنوكتاردان كاپيتالدىڭ كەرى قايتۋى 750 ميلليارد دوللاردان استى. ناتيجەسىندە بۇل ەلدەردەگى ءوسىم ايتارلىقتاي باياۋلادى. سونىمەن بىرگە دامىعان ەلدەرگە كاپيتالدىڭ كەلۋى قوسىمشا ءوسىمدى قامتاماسىز ەتكەن جوق. بۇل كاپيتالدىڭ ەلەۋلى بولىگى جاڭا ءونىمدى ينۆەستيسيالاۋعا ەمەس، بىر-بىرىنە قوسىلۋ مەن ءبىر-بىرىن جۇتىپ قويۋ مامىلەلەرىنە باعىتتالدى. بۇل ديسبالانستىڭ كەنەتتەن پايدا بولماعانىن، ۇزاق جىلدار بويى قوردالانىپ كەلگەنىن ءتۇسىنۋدىڭ ماڭىزى زور. 2008 جىلى جاھاندىق «قارجى كوبىگى» جارىلعاننان كەيىن ولار كيىپ-جارىپ سىرتقا شىقتى»، - دەگەن قازاقستان پرەزيدەنتى پروبلەمانىڭ مانىنە نازار اۋدارۋدى ۇسىندى.

«سوڭعى 30 جىل بويىنا ءبىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭعىرۋلاردىڭ كۋاگەرى بولدىق. الەمدىك ەكونوميكا جەدەل قارقىنمەن ءوستى جانە جاھاندانۋدىڭ ارقاسىندا ول ءوسىم ءىس جۇزىندە بۇكىل الەمگە تارادى. تاريحتا العاش رەت دامۋشى رىنوكتار ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. تەك سوڭعى 15 جىلدا عانا دامۋشى ەلدەردىڭ جيىنتىق ىشكى جالپى ءونىمى 4 ەسەدەن استامعا ارتتى، ولاردىڭ جاھاندىق ەكونوميكاداعى ۇلەسى ەكى ەسەلەندى جانە 2015 جىلى شامامەن 40%-دى قۇرادى. جان باسىنا شاققانداعى ءىجو كورسەتكىشى بويىنشا دامىعان جانە دامۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ايىرماشىلىق 20-دان 9 ەسەگە دەيىن قىسقاردى. وسى ەلدەردە 6 ميللياردتان استام ادام ءومىر سۇرەتىنىن ەسكەرگەندە، بۇل - وتە ماڭىزدى جەتىستىك. دەگەنمەن، الەمدىك ەكونوميكانىڭ ىرعاقتى ءوسىمى تولىققاندى دامۋعا ترانسفورماسيالانعان جوق. ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتەر تەپە-تەڭ تاراعان جوق. قارجىنىڭ ۇلكەن كولەمى دامۋشى ەلدەردەن شىعارىلدى دا، ولار قايتا ينۆەستيسيالانبادى. تابىستاردى بولۋدەگى تەڭسىزدىك وراسان زور قارقىنمەن ءوستى. نەعۇرلىم اۋقاتتى ازاماتتار ءوز داۋلەتتەرىن ەسەلەپ ۇلعايتىپ جاتقاندا، ورتا تاپتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى ءىس جۇزىندە وزگەرىسسىز قالدى. كەدەي ەلدەردەگى ادام كاپيتالىنىڭ دامۋى جاڭا ەكونوميكا تالاپتارىنان ەداۋىر ارتتا قالىپ قويدى. ماسەلەن، بۇل وڭىرلەردە بۇكىل الەم بالالارىنىڭ 45%-ى ءومىر سۇرەتىنىنە قاراماستان وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەن افريكانىڭ دامۋشى ەلدەرىنە الەمدىك ءبىلىم بەرۋ شىعىندارىنىڭ تەك 3،5%-ى عانا تيەسىلى. بۇل مەملەكەتتەردە 50 ميلليونداي بالا مۇلدە مەكتەپتەرگە بارمايدى، 250 ميلليون وقۋشى قاراپايىم ساۋاتتىلىقتان ادا.

ءتيىمدى نارىق ينستيتۋتتارىن قۇرۋعا باعىتتالعان قۇرىلىمدىق رەفورمالار مەيلىنشە باياۋ جۇرگىزىلدى. بۇگىندە الەمدى، ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا، ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك ريەۆوليۋسياعا باستايتىن تەرەڭ تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋلار قامتىپ وتىر. ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگىزىنىڭ ءوزى ءتۇبىرلى تۇردە وزگەرۋدە. ءبىز «رەسۋرستار ەكونوميكاسىنان» «بىلىمدەر مەن يننوۆاسيالار ەكونوميكاسىنا» تۇپكىلىكتى كوشۋدەمىز. سونىمەن بىرگە، كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردە ءوسىم ءۇشىن ىشكى الەۋەت قالىپتاسقان جوق. بۇل، مەنىڭ پايىمداۋىمشا، جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن ىرگەلى پروبلەما»، - دەدى ن. نازاربايەۆ. 
ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە الەم ەلدەبىر جولايرىقتا تۇر، جانە ودان ارعى جاھاندىق دامۋدىڭ قانداي جولمەن جۇزەگە اساتىندىعى كوبىنە-كوپ بۇكىل الەم قوعامداستىعىنىڭ ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلىنا بايلانىستى بولماق. وقيعالاردىڭ ءارى قاراي دامۋى ىقتيمال سەنارييلەردىڭ ءبىرى - الەمدىك ەكونوميكانى فراگمەنتتەۋ. قازىرگى ۋاقىتتا ۇكىمەتتەر مەن ورتالىق بانكتەردە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى جانداندىرۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر بارعان سايىن ازايا تۇسۋدە. مۇنداي جاعدايدا پروتەكسيونيزمگە سالىنىپ، سىرتقى الەمنەن بوي تاسالاۋعا قاراي ەلىگۋشىلىك وتە زور.

«ءبىز ءقازىردىڭ وزىندە مۇنداي ساياساتتىڭ كوپتەگەن جەكەلەگەن مىسالدارىن كورىپ وتىرمىز. ول جەكە ساۋدا بلوكتارىن قۇرۋعا، كاپيتالدىڭ قوزعالۋىنا شەكتەۋلەر ەنگىزۋگە، ءوزارا سانكسيالارعا، ساۋدا ءۇشىن كەدەرگىلەردى ۇلعايتۋعا قاتىستى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا، بۇل - ۇزاق مەرزىم بويى بۇكىل ەلدەرگە نۇقسان كەلتىرەتىن، ال ءوزىنىڭ راديكالدىق فازاسىندا بۇكىل الەمدەگى تەكەتىرەستەردىڭ ۇلعايۋىنا سوقتىراتىن تۇيىق جول. بارلىعى اسكەري، ەكونوميكالىق جانە ساياسي بلوكتارعا بولىنگەن «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزەڭى كۇنى بۇگىنگە دەيىن مەنىڭ ەسىمدە. وندا دۇرىس باسەكەلەستىك يدەولوگياسى، ياعني «ءوزىڭ ءۇشىن جاقسى جاساۋ» يدەياسى «كورشىڭە جاماندىق جاساۋ» تەكەتىرەسىمەن الماستىرىلدى. تەك «تەمىر پەردە» ىسىرىلعاننان كەيىن عانا الەم ەركىن تىنىس الىپ، حالىقارالىق ەكونوميكا وسە ءتۇستى. كەيىن شەگىنۋگە جانە وسى جەتىستىكتەردى جوعالتۋعا جول بەرۋگە بولمايدى.

جاھاندانۋ تابيعي جانە بۇلجىماس ۇدەرىسكە اينالدى. قازىرگى زامانعى الەمدە سەنىڭ توڭىرەگىندە تۇراقسىزدىق، سوعىستار مەن كۇيزەلىستەر بولعان جاعدايدا ەلدەردىڭ ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋگە بولمايتىنىن ەۋروپالىق وداقتاعى بوسقىندارعا قاتىستى داعدارىس ءىس جۇزىندە كورسەتىپ بەردى. مەن بىزگە باسقا جولدى - ەكونوميكالىق ءوسىم ءار ەلدىڭ دامۋىنا جانە تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا ءتيىمدى ترانسفورماسيالاناتىن «ينكليۋزيۆتى جاھاندانۋ» جولىن تاڭداۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. الەمدىك ەكونوميكانىڭ وسىنداي ءوسىمى عانا تۇراقتى بولا الادى جانە ءبىز سوعان ۇمتىلۋعا ءتيىسپىز. بۇل - جاھاندىق دەڭگەيدە بىرلەسكەن كۇش-جىگەردى جانە ۇلتتىق ەكونوميكالار دەڭگەيىندە ءىس-قيمىلداردى ۇيلەستىرۋدى تالاپ ەتەتىن ترانسفورماسيالانۋدىڭ ۇزاق، كۇردەلى جانە اۋىر جولى. مەن ءوسىم الەۋەتىن قالىپتاستىرۋى مۇمكىن ءبىرقاتار جاھاندىق باستامالاردى كورىپ تۇرمىن.

بىرىنشىدەن، ءبىز دامۋشى جانە ەڭ كەدەي ەلدەردەگى ادامي كاپيتالدىڭ دامۋىنا باستى نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ەشقانداي مەملەكەت ساۋاتتى، ءبىلىمدى، دەنى ساۋ جانە ىسكەر ادامدارسىز دامي المايدى. ءبىز ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋدىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن ءوز تاجىريبەمىزدەن بىلەمىز - بۇل شىدامدىلىقتى، ءبىلىمدى جانە ۇلكەن ينۆەستيسيالاردى قاجەت ەتەدى. مەن قازاقستان بۇل سالالاردا جاقسى العا باستى دەپ ەسەپتەيمىن. دەگەنمەن، بۇل ءىستىڭ ءساتى تۇسپەگەن كوپتەگەن ەلدەر دە بار. وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن بۇۇ قولداۋىمەن ادامي كاپيتالدى دامىتۋ قورىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. ەڭ كەدەي ەلدەردەگى ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ونىڭ باستى مىندەتى بولۋى ءتيىس. يۋنەسكو-نىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا، كەدەي ەلدەردەگى جالپىعا بىردەي بازالىق ءبىلىم بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىلىنا شامامەن 50 ملرد دوللار قاجەت. بۇل پروبلەمانى تەك حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرلەرى ارقىلى عانا شەشۋگە بولادى.

ەكىنشىدەن، ەكونوميكالىق ءوسىم قايتا قوردالانىپ وتىرۋى ءۇشىن، ياعني الىپساتار قارجى سالالارىنا اۋدارىلىپ كەتپەي نەمەسە وففشورلىق ايماقتاردا قالىپ قويماي، كىرىستەر جاڭا وندىرىستەرگە، ءبىلىم بەرۋدى، دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا قايتا ينۆەستيسيالانۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋ كەرەك. بۇگىندە، ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا، وففشورلىق ەسەپشوتتاردا 30-دان 40 تريلليون دوللارعا دەيىن ساقتالۋدا. وسى اكتيۆتەرگە جاھاندىق سالىقتىڭ ءبىر پايىزىن عانا ەنگىزۋدىڭ ءوزى دامۋشى ەلدەردەگى ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋگە جاعداي جاسار ەدى. ول سالىقتان تۇسەتىن قارجىنى جوعارىدا اتالعان ادامي كاپيتالدى دامىتۋ قورىنا باعىتتاۋعا بولادى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك جاھاندىق ەكونوميكانى وففشورسىزداندىرۋ بويىنشا پارمەندى شارالار ۇسىنۋى كەرەك.

ۇشىنشىدەن، بۇگىندە ەكونوميكالىق پايدا تابۋ ءۇشىن جانتالاسۋ كەزىندە قورشاعان ورتانىڭ كەشەندى ماسەلەلەرى نازاردان تىس قالۋدا. كليماتتىق وزگەرىستەرگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى جاھاندىق باستامانىڭ ماڭىزى دا وتە زور، ءبىراق، باسقا دا پروبلەمالاردى ۇمىتۋعا بولمايدى. پاريج كەلىسىمىنىڭ بازاسىندا «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ جول كارتاسى مەن تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ جونىندەگى كەلىسىمشارت جاساۋدى ۇسىنامىن. ول اۋاعا زياندى قالدىقتاردى شىعارۋدى ازايتىپ قانا قويماي، جەردى، تۇششى سۋدى، بيوورتانى ساقتاۋ جونىندەگى شارالاردى قاراستىرۋى قاجەت. ونىڭ ۇستىنە جاۋاپكەرشىلىكتى تەك ەلدەر عانا ەمەس، سونداي-اق، جاھاندىق كورپوراسيالار دا مويىندارىنا الۋلارى ءتيىس. وتكەن جىلى ونىڭ ورنىنا كەلگەن كيوتو حاتتاماسى مەن پاريج كەلىسىمى ەلدەرگە سو2 شىعارىندىلارىن ازايتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەر قالىپتاستىرادى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە، سۋ رەسۋرستارى، بيوورتانى ساقتاۋ، جەردىڭ توزۋىنا جول بەرمەۋ، تابيعاتتى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى تەك ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيلەردە شەشىلۋدە. وسى ماسەلەلەر بويىنشا جاھاندىق ديالوگ جوق. بۇدان بولەك، قولدانىستاعى بارلىق پىشىمدەر ەلدەردىڭ قاتىسۋىن قاراستىرعانىمەن، تۇك تە ءىرى تابيعات پايدالانۋشى بولىپ تابىلادى.

تورتىنشىدەن، ءار ەلدىڭ ۇلتتىق دەڭگەيدە اۋقىمدى قۇرىلىمدىق رەفورمالار جۇرگىزگەنى ماڭىزدى»، - دەدى ن. نازاربايەۆ.
«قازاقستان - جاس مەملەكەت، ۇستىمىزدەگى جىلى ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. شيرەك عاسىر بەدەرىندە ءبىز كارتادا جوق مەملەكەتتەن تابىسى ورتاشا دەڭگەيلى، الەمدەگى باسەكەگە اسا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قۇرامىنا ەنگەن مەملەكەتتىڭ جولىن ءجۇرىپ وتتىك. وسى كەزەڭدە ءبىز اكىمشىل-امىرشىل باسقارۋداعى مەشەۋ قالعان ەكونوميكادان اشىق نارىقتىق ەكونوميكاعا وتۋگە تولىق قول جەتكىزە الدىق. قايتا جاڭعىرتۋلار وتە قيىن ءجۇردى جانە جانعا باتاتىنداي بولدى، ءالى كوپ نارسە ىستەۋ كەرەك. الايدا، جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ باستى ناتيجەسى ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن تۇبەگەيلى جاقسارتۋ بولدى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى دوللارمەن ەسەپتەگەندە 20 ەسە، ورتاشا ەڭبەكاقى 17 ەسە ءوستى. شامامەن 2 ميلليون جۇمىس ورنى اشىلدى. سەرپىندى ەكونوميكالىق ءوسىم جاعدايىندا ءبىز تابىستاردا سونشالىقتى ءبىر ايىرماشىلىقتارعا جول بەرمەدىك. كەدەيشىلىك ايتارلىقتاي ازايدى. ەگەر 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ءاربىر ءۇشىنشى ادام قازاقستاندا كەدەيشىلىك شەگىنىڭ ارعى جاعىندا ءومىر سۇرسە، بۇگىندە كەدەيشىلىك دەڭگەيى 3%-دان دا تومەن.

ەكونوميكالىق ءوسىم ورلەپ تۇرعان كەزدىڭ وزىندە دە ءبىز جالپىعا بىردەي تۇتىنۋ ۇردىسىنە جول بەرمەدىك. ءبىز ءۇشىن ادامي كاپيتالعا ينۆەستيسيالار سالۋ، ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ، يندۋستريالاندىرۋ جانە قازاقستاندىقتاردىڭ بولاشاق ۇرپاعى ءۇشىن قور جاساۋ باستى باسىمدىقتار بولدى جانە بولىپ قالىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا شامامەن 1400 مەكتەپ پەن 1300 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىندى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا الەۋمەتتىك سالا شىعىندارى ءىجو-نىڭ 6%-ىنان 10%-ىنان استامعا دەيىن ءوستى. قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر جاسى 72-گە ۇلعايدى. 100 ميلليون شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ، حالىقتىڭ باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءبىر جارىم ەسەگە ۇلعايدى. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 10،5 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولى سالىندى جانە جوندەلدى. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا 6 جىلدا 3،8 تريلليون تەڭگەگە 900 جوبا قولدانىسقا ەنگىزىلىپ، 85 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ەلدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆىنىڭ كولەمى، ۇلتتىق قور قارجىلارىن قوسا العاندا، 95 ميلليارد دوللاردى قۇراپ، ءىجو-نىڭ 50%-ىنا دەيىن ارتتى.

ءبىز جەتەكشى ترانسۇلتتىق كورپوراسيالارمەن ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى جولعا قويا بىلدىك. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستانعا 255 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەل ينۆەستيسياسى تارتىلدى. بۇل - ەلىمىزگە جانە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا دەگەن سەنىمنىڭ كورسەتكىشى.

قازاقستان قاشاندا ينتەگراسيا مەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاقتاۋشىسى بولىپ كەلدى، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ يدەياسىن قولدادى. بۇگىندە ەاەو اقيقاتقا اينالدى جانە 180 ميلليوننان استام حالقى بار 5 ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىر. 2015 جىلى قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا تولىققاندى مۇشە بولدى»، - دەدى ەلباسى. 
ن. نازاربايەۆتىڭ ايتۋىنشا، وتكەن جىلى ءبىز اسا ماڭىزدى بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستىك. بۇل جاڭعىرتۋلار زاماناۋي، كاسىبي جانە اۆتونومدى مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋعا، زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە، يندۋستريالاندىرۋ مەن ەكونوميكالىق وسىمگە، قازاقستاندىقتاردى بولاشاقتىڭ ءبىرتۇتاس ۇلتىنا توپتاستىرۋ مەن مەملەكەتتىڭ اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالىپ وتىر. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى قابىلدانىپ، ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ ۇلگەرىلدى. بۇل - الەمدە بولىپ جاتقان ءتۇرلى تەرىس ۇردىستەرگە (ترەندتەرگە) باستى جاۋاپ.

«قازاقستان باستى ماقساتى الەمدەگى اسا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ بولىپ تابىلاتىن 2050 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدا. الداعى ونجىلدىقتىڭ شەشۋشى مىندەتى - ەلدى دامىتۋدىڭ مۇلدە جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋ. قازاقستان ەكونوميكالىق ءوسىمدى جانداندىرىپ، باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى نىعايتاتىن وراسان زور الەۋەتكە يە. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى وسىپ-وركەندەۋىمىز بەن ورنىقتىلىعىمىزدى تەك قانا ەلىمىزدىڭ اسا باي تابيعي رەسۋرستارعا تاۋەلدىلىگىنە بايلاپ قويمايمىز. وسىعان وراي نەگىزگى مىندەت -ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جاڭا قوزعاۋشى كۇشتەرىن (درايۆەرلەرىن) قالىپتاستىرۋ، يندۋستريالاندىرۋدى جالعاستىرۋ، حالىقتىڭ جوعارى تابىسى مەن ساپالى ادامي كاپيتالى بار جەكە سەكتورعا باسىمدىق بەرىلەتىن زاماناۋي ەكونوميكا ورنىقتىرۋ.

ەكونوميكالىق ءوسىم كوبىنەسە ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ، جەكەمەنشىك ينۆەستيسيالاردىڭ جانە باسەكەلەستىكتىڭ وسىمىمەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. دامۋدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق مودەلىن قالىپتاستىرۋ بارلىق سالاداعى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە نەگىز قالايدى. ءبىز كۇش-جىگەرىمىزدى مەملەكەتتىك سەكتوردا جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋ ۇلەسىن ەىدۇ ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى بويىنشا ءىجو-نىڭ 15%-ىنا دەيىن تومەندەتۋگە جۇمسايتىن بولامىز. ءبىزدىڭ ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى نەگىزگى مىندەتىمىز - نارىقتىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ، ەركىن باسەكەلەستىكتى دامىتۋ مەن جەكە ىسكەرلىك باستامانى ىنتالاندىرۋ. ءبىز الەۋمەتتىك-قوعامدىق سالادا ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا ينۆەستيسيا سالۋدى بەلسەندى تۇردە جالعاستىرامىز، ءبىراق مەملەكەتتىڭ، بيزنەس پەن ازاماتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتى ءبولىپ كورسەتەتىن بولامىز»، - دەدى ن. نازاربايەۆ.

«قازاقستان ءوزىنىڭ سالىستىرمالى تۇردە قىسقا عانا تاريحىندا كوپتەگەن ەكونوميكالىق سىلكىنىستەردى - 90-شى جىلدارداعى اۋقىمدى ەكونوميكالىق كوللاپستان باستاپ، 2000-شى جىلدارداعى ەستەن تاندىرارلىقتاي جان-جاقتى سىرتقى سىلكىنىستەرگە دەيىن ەڭسەرە الدى. ءبىزدىڭ باستى قاعيداتتارىمىز - ەكونوميكالىق پراگماتيزم، رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى دايەكتىلىك پەن ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا كۇش سالۋ - بىزگە بارلىق قيىندىقتاردان وتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ، بىزدەردى كۇشتىرەك ەتە ءتۇستى.

بۇگىندە بارلىق ەلدەر قيىندىقتاردى باستارىنان وتكەرۋ جانە ۇلتتىق ەگويزمگە ەرىك بەرمەي، الەم الدىندا تۇرعان سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋ ىسىندە بىرلەسىپ جول تابا ءبىلۋ ماڭىزدى. حالىقارالىق ديالوگتىڭ ءتۇرلى پىشىمدەرى بار: G-7، G-20. جاھاندىق جانە وڭىرلىك ەكونوميكالىق فورۋمدار، ماسەلەن، داۆوستاعى، بواوداعى، ءبىزدىڭ استاناداعى سەكىلدى كەزدەسۋلەر وتكىزىلىپ كەلەدى. ازىرلەنگەن شەشىمدەردى ناقتى ءىس جۇزىندە پايدالانۋ بارىسىندا كەلىسۋشىلىك پەن ۇيلەسىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بۇل جەردە بارلىق ەلدەردىڭ پىكىرى ەسكەرىلۋگە ءتيىس. بۇۇ قۇرىلىمىندا نەمەسە ونىڭ جانىنان وسىنداي ۇيلەستىرۋ ءىسىن قامتاماسىز ەتەتىن ارناۋلى كوميتەت قۇراتىن ۋاقىت جەتتى. قازاقستاندا قولدانىلىپ كەلە جاتقان، 140 ەلدەن 30 مىڭنان استام ساراپشىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن «G-global» ۆيرتۋالدى ينتەراكتيۆتى الاڭىن بەلسەندى تۇردە پايدالانۋدى ۇسىنامىن.ءسوزىمدى اياقتاي كەلە، فورۋمنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنا جەمىستى جۇمىستارى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ونىڭ قورىتىندىلارى جاھاندىق دامۋدىڭ ورتاق قازىناسىنا قوسىلاتىنى انىق. فورۋمنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى مەن قوناقتارىنا زور دەنساۋلىق پەن تابىس تىلەيمىن!»، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.

ەلباسى باستاماسىمەن قۇرىلعان ەاەو ماقساتى - مۇشە ەلدەر اراسىندا ءبىرىڭعاي نارىق قالىپتاستىرۋ عانا ەمەس، حالىقتاردىڭ كەلىسىمدە ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋ. اقوردادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ توراعالىعىمەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ شاعىن قۇرامداعى وتىرىسى ءوتتى. «بۇگىن مەن سىزدەردى ءبىزدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداعىمىزدى ودان ءارى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن استانادا كورگەنىمە قۋانىشتىمىن. ەڭ الدىمەن، بارلىقتارىڭىزدى وسىدان ەكى جىل بۇرىن، 29 مامىردا استانادا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويىلۋىنىڭ ەكىنشى جىلدىعى سىندى ماڭىزدى داتامەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. رەسەي فەدەراسياسى، قازاقستان جانە بەلارۋس باستاپ بەرىپ، قۇرامى ارمەنيا جانە قىرعىزستانمەن تولىقتى جانە ەاەو قىزمەتى قارقىن الىپ كەلە جاتىر. بۇگىن ءبىز ەكونوميكالىق بىرلەستىك قىزمەتىنىڭ وزەكتى، ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلاپ، شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن جينالىپ وتىرمىز. كۇن تارتىبىندە 14 ماسەلە بار»، - دەدى وتىرىستى اشقان ق ر پرەزيدەنتى.

ايتا كەتەيىك، كەڭەس جۇمىسىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ، ارمەنيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسيان، بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو، قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى المازبەك اتامبايەۆ جانە رەسەي فەدەراسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قاتىستى. ەاەو ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارى گاز، مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى ورتالىق نارىعىن قالىپتاستىرۋدى قوسا العاندا، ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلايدى، شەت ەلدەرمەن جانە وڭىرلىك ىقپالداستىق بىرلەستىكتەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋگە قاتىستى پىكىر الماسۋدا. كەلىسسوزدەر قورىتىندىسىندا ەاەو قىزمەت ەتۋىنىڭ پراكتيكالىق ماسەلەلەرى بويىنشا ءبىرقاتار قۇجاتتار قابىلداندى.

نۇرسۇلتان نازاربايەۆ سونداي-اق اقوردادا وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىندا قازاقستان ەاەو ودان ءارى قارقىندى دامۋى ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسايدى، دەدى. جيىنعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ، ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سەرج سارگسيان، بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو، قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى المازبەك اتامبايەۆ جانە رەسەي فەدەراسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قاتىستى. بۇل تۋرالى اقوردانىڭ باسپا ءسوز قىزمەتىنەن حابارلادى.

ءىس-شارا باراسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى مەن پەرسپەكتيۆالارى قاراستىرىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىن ەاەو تۋرالى كەلىسىمنىڭ جاسالعانىنا ەكى جىل تولۋىمەن قۇتتىقتادى.

«بۇل قۇجاتقا 2014 جىلعى 29 مامىردا رەسەي، قازاقستان جانە بەلارۋس ەلدەرى وسىندا، استانادا قول قويدى. قىسقا ۋاقىت ىشىندە ءبىزدىڭ قاتارىمىز ارمەنيا جانە قىرعىزستانمەن تولىقتى. قۇرىلعانىنا از عانا مەرزىم وتكەنىمەن جانە باستاپقىداعى ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان، بۇگىندە ەاەو تولىققاندى ينتەگراسيالىق بىرلەستىك رەتىندە قالىپتاستى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ەكونوميكالارىمىزدى جاقىنداستىرۋ ءىسى ەندى ەاەو تۋرالى كەلىسىمدە بەلگىلەگەن جوسپارلار مەن مەرزىمدەرگە سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋدا. ۇكىمەتتەر جانە بيزنەس قاۋىمى بىر-بىرىمەن ىنتىماقتاسۋدىڭ قاجەتتى تاجىريبەسىن جيناقتاپ جاتىر. ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ىشكى ماسەلەلەرى نەگىزىنەن رەگلامەنتتەلدى. قويىلعان مىندەتتەر مەن وداق قىزمەتى قاعيداتتارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا قۋاتتى سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن»، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.

نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بۇكىل الەم بويىنشا ەكونوميكالىق بىرلەستىككە مۇددەلىلىك ارتىپ، ەاەو-نىڭ حالىقارالىق بايلانىستارىن بارعان سايىن قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

«وسى ورايدا، ۇيىمنىڭ ءتوراعاسى رەتىندەگى مەنىڭ ۇسىنىسىممەن، 2016 جىل «ءۇشىنشى ەلدەرمەن جانە نەگىزگى ينتەگراسيالىق بىرلەستىكتەرمەن ەاەو-نىڭ ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىن تەرەڭدەتۋ جىلى» بولىپ جاريالاندى. ءوز ۇندەۋىمدە ەاەو-نى ءبىز الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەگە ۇيلەسىمدى تۇردە كىرىككەن، ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى دانەكەر قىزمەتىن اتقاراتىن اشىق قوعامداستىق رەتىندە كورەتىنىمىزدى اتاپ وتكەن ەدىم. بىلتىر ۆەتناممەن ارادا ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ تۋرالى ەاەو-نىڭ العاشقى كەلىسىمشارتىنا قول قويىلدى. بۇگىندە قحر، ءۇندىستان، يزرايل، مىسىر، يران، كامبودجا جانە وزگە دە كوپتەگەن ەلدەرمەن ىنتىماقتاسۋ ماسەلەلەرى جونىندە جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. ەاەو-نىڭ ەو، شىۇ، اسەان جانە وزگە ينتەگراسيالىق بىرلەستىكتەرمەن دە ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارىن جولعا قويۋ مۇمكىندىكتەرى بولەك قاراستىرىلۋدا»، - دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

مەملەكەت باسشىسى ەاەو-نىڭ بىرلەسكەن نارىعى شىعىس پەن باتىستىڭ، سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتىڭ اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىن بولۋعا ءتيىس ەكەندىگىن ايتتى.

«وداق اياسىندا تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ەركىن قوزعالىسى جۇڭگو باسشىلىعى ۇسىنعان «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باستاماسىنا سايكەس كەلەدى. بۇل جوبا ىنتىماقتاستىقتىڭ ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءۇشىن ەكونوميكالىق پايدا جانە ءوزارا مۇددەلىلىك تۋدىراتىن سالالارىن قامتيدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر»، - دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.

سونداي-اق قازاقستان پرەزيدەنتى ءبىزدىڭ ەلدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالارعا توقتالدى. «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ينفراقۇرىلىمدىق نىسانداردىڭ قۇرىلىسى مەن ولاردى جاڭعىرتۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. ولار - ترانسقۇرلىقتىق «باتىس ەۋروپا - باتىس جۇڭگو» اۆتوموبيل ءدالىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگى، «قازاقستان-تۇرىكمەنستان-يران» تەمىرجولى، ليانيۋنگان جۇڭگو پورتىنداعى لوگيستيكالىق تەرمينال سياقتى جوبالار. كاسپيي جاعاسىندا قۇرىق پاروم كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى جۇرۋدە. وسىلايشا، قازاقستان اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرا وتىرىپ، وسى كولىك جولدارى ارقىلى ءوڭىرارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل ءۇشىن سەنىمدى پلاتفورما قالىپتاستىرۋدا»، - دەدى مەملەكەت باسشىسى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ الەمدىك ەكونوميكادا بولىپ جاتقان ۇنامسىز جايتتاردىڭ بارلىعى ءۇشىن سىناق ەكەنىنە، ەاەو اياسىندا مەيلىنشە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەتىنىنە نازار اۋداردى.

«ءوزارا ساۋدانىڭ كۇرت تومەندەۋىن سەزىنىپ وتىرعان قازىرگى كەزدە بىزگە وسى قيىن جاعدايدا ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ وزگە جولدارىن تابۋ مۇمكىندىگىن ىزدەستىرگەن ءجون. بىرلەستىك اياسىندا ىنتىماقتاسۋ بىزگە رەسۋرستاردى شوعىرلاندىرىپ، ەكونوميكالىق تۇرعىدان بىرلەسە دامۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، - دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

مەملەكەت باسشىسى بۇگىنگى جيىننىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردىڭ كوپتىگىن ايتتى. «وندا ەاەو-نىڭ ىشكى ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ دا، حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ دا اسپەكتىلەرى دە قامتىلعان. وسى رەتتە ءبىز شاعىن قۇرامدا وتكەن كەزدەسۋ بارىسىندا تالقىلاعان مىنا ماسەلەلەردىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتەيىن: ەاەو مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى جولعا قويۋ، قحر-مەن كەلىسسوز ۇدەرىسىن باستاۋ. جالپى، بۇگىن قابىلدانعان شەشىمدەر ەاەو جۇمىسىنا جانە وعان مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستارعا قوسىمشا قارقىن ۇستەۋگە ءتيىس»، - دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى بيىل ەاەو-عا ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءتوراعالىق ەتەتىنىن ەسكەرە كەلىپ، ينتەگراسيالىق بىرلەستىكتىڭ ودان ءارى تابىستى ءارى قارقىندى دامۋى ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەردىڭ جۇمسالاتىنىنا سەندىردى.

ارمەنيا پرەزيدەنتى س.سارگسيان ەكونوميكالىق ينتەگراسيا ماكروەكونوميكالىق دەڭگەيدەگى قادامداردى ۇيلەستىرۋدىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. «وسى رەتتە، ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ 2016-2017 جىلدارعا ارنالعان ماكروەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعدارلارىن جۇيەلى ىسكە اسىرۋعا جانە ەكونوميكالىق الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋ جونىندەگى بۇدان ارعى پارمەندى تەتىكتەردى ازىرلەۋگە زور ءمان بەرەمىز. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋعا جانە قالىپتاسىپ وتىرعان جاعىمسىز ەكونوميكالىق احۋال سالدارلارىن ەڭسەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ءبىز جالپى الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكاعى وڭىرلىك قۇرىلىمداردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ ۇدەرىسى جاعدايىندا ينتەگراسيامىزدىڭ ەكونوميكالىق سەرىكتەستىكتىڭ بارلىق مۇددەلى تاراپتارمەن كەڭ اۋقىمداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ اشىق، تارتىمدى ۇلگىسىنە اينالۋى جولىندا بارلىعىن جاساۋعا ءتيىسپىز»، - دەدى س.سارگسيان.

بەلارۋس پرەزيدەنتى ا.لۋكاشەنكو ەاەو-نى دامىتۋ ماقساتىمەن العا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى قيىندىقتارعا توقتالدى. اتاپ ايتقاندا، ءوزارا ساۋداداعى ىشكى الىمدار مەن شەكتەۋلەردەن قۇتىلۋ، مۇشە ەلدىڭ ءبىرىنىڭ ءۇشىنشى ەلدەردەن نارىقتى قورعاۋدا ءبىرجاقتى شارالار قولدانۋى جاعدايىندا ەاەو-نىڭ جۇمىس جۇرگىزۋ تەتىگىن ازىرلەۋ جونىندەگى باستامانىڭ ورىندالۋى قاجەتتىگى تۋرالى ايتىلدى. بۇدان بولەك، ونەركاسىپتىك ىنتىماقتاستىق، ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى، دارى-دارمەك جانە مەديسينالىق بۇيىمداردىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ ىسىندەگى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى اتاپ ءوتىلدى.

قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.اتامبايەۆ ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىن ينتەگراسيالىق ۇدەرىستىڭ نەگىزگى ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنىڭ ورىندالۋىنا قول جەتكىزۋ جولىنداعى كەدەرگىلەردى جويۋعا بارلىق كۇش-جىگەردى جۇمساۋعا شاقىردى.

«ەاەو-نى قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە 2014 جىلعى 29 مامىردا قول قويىلدى. شىندىعىندا وداق ودان دا از مەرزىمدە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سوعان قاراماستان، ونىڭ الەۋەتى وراسان ەكەنى كورىنىپ تۇر. ارينە، ءقازىردىڭ وزىندە بەلگىلى ءبىر ناتيجەلەر مەن تابىستار بار. قاتەلىكتەر مەن قولدان جاسالعان پروبلەمالار دا جوق ەمەس. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز ءۇشىن بۇدان باسقا بالامانىڭ جوق ەكەنىن دە ءوزىمىز ايقىن سەزىنۋگە ءتيىسپىز. ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بولاشاعى ءۇشىن، ەلدەرىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپتىمىز. ەڭبەك پەن ءتوزىم، حالىقتارىمىز بەن مەملەكەتتەردىڭ، سونداي-اق بارلىق مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ باسشىلارىنىڭ پاراساتتىلىعى جانە ىنتىماقتاستىعى كەرەك. مەن ەاەو-نىڭ بولاشاعىنا سەنەمىن»، - دەدى ا.اتامبايەۆ.

رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين ينتەگراسيالىق بىرلەستىكتىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن سىرتقى سەرىكتەستەرمەن جۇيەلى قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.

«ءبىز وداقتىڭ وزگە ەلدەرمەن جانە ينتەگراسيالىق بىرلەستىكتەرمەن ەكونوميكالىق بايلانىستارىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە كۇش-جىگەر جۇمىلدىرۋ جونىندە قازاقستاننىڭ ءتوراعالىق ەتۋ بارىسىندا ايتقان ۇسىنىسىن قولدايمىز. ەڭ الدىمەن، بۇل شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جانە اسەان مەملەكەتتەرىمەن بايلانىسقا قاتىستى ماسەلە. بۇل باعىتتا ءقازىردىڭ وزىندە جاسالعان جۇمىس از ەمەس. ۆەتناممەن ارادا ەركىن ساۋدا ايماعى قۇرىلدى، ەاەو-نى قىتايدىڭ «جىبەك جولى» باستاماسىمەن ۇشتاستىرۋ يدەياسىن دامىتۋ ءۇشىن ناقتى جوبالار تىزبەسى ازىرلەنۋدە. سونداي-اق قازاقستاندىق سەرىكتەستەردىڭ ەۋرازيالىق وداق پەن ەو اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى جولعا قويۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنسيا وتكىزۋ جونىندەگى باستاماسىن دا ماقۇلدايمىز»، - دەدى ۆ.پۋتين.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تولىققاندى ينتەگراسيالىق بىرلەستىك رەتىندە قالىپتاستى. بۇل تۋرالى اقوردادا ءوتىپ جاتقان جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى وتىرىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءمالىم ەتتى. ق ر پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە قۇرىلعانىنا از عانا ۋاقىت بولعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق باستاپقى ساتتەن-اق جولىندا كەزدەسكەن قيىندىقتاردى ەڭسەرىپ، بۇگىندە تولىققاندى ينتەگراسيالىق بىرلەستىك رەتىندە قالىپتاسىپ ۇلگەرگەنىن باسا ايتتى.

«ەندىگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ەكونوميكالارىمىزدىڭ جاقىنداسۋى ءبىزدىڭ ەاەو تۋرالى شارتتا بەلگىلەگەن جوسپارلار مەن مەرزىمدەرگە سايكەس جۇرگىزىلۋ ۇستىندە.