قازاقستان رەسپۋبليكاسى ينۆەستيسيالار جانە دامۋ مينيسترىلىگى سايتىنداعى اقپارات بويىنشا، ق ر ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ 2016 جىلدىڭ 1 قاراشاسىندا وتكەن كەزەكتى وتىرىسىندا قازاقستانداعى تەمىرجول ستانسيالارىنىڭ اتاۋىن قاراۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ، وندا كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ شەشىمىمەن 90 ستانسيانىڭ اتاۋى جاڭارتىلدى. تومەندەگى كەستەدە بۇرىنعى اتۋى مەن قازاقشا جانە ورىس تىلىندەگى جاڭارعان اتاۋلارى بەرىلىپ وتىر. ايتا كەتەيىك، ۇسىنىلعان ستانسيا اتاۋلارىنىڭ بارلىعى 92، ونىڭ ىشىندە 87 ستانسيانىڭ اتاۋى «قتج» ۇك» اق حاتىمەن ۇسىنىلدى، الماتى وبلىسى پانفيلوۆ اۋدانى اكىمىنىڭ حاتىمەن 5 ۇسىنىلدى. 2 ستانسيانىڭ اتاۋى قايتا پىسىقتاۋعا جىبەرىلدى (پەشكوۆكا، گلۋبوكوە).

ەسكە سالا كەتەتىن بولساق، «قامشى» ءتىلشىسى نۇرعالي نۇرتاي وسى ماسەلەنى كوتەرىپ، مينيسترلىك اتىنا حات جازعان بولاتىن:

***

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ينۆەستيسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى 
قاسىمبەك جەڭىس ماحمۇد ۇلى اتىنا؛

ق ر يدم كەڭەسشىسى ءارى قوعاممەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
قۇرمانعالي بەرىك ءۋالي ۇلى اتىنا؛

«تىلگە دەگەن كوزقاراس، شىنداپ كەلگەندە ەلگە دەگەن كوزقاراس» دەيدى ەلباسىمىز. «ءتىل دەگەنىمىز – قاي حالىقتىڭ بولماسىن كەشەگى، بۇگىنگى عانا تاعدىرى ەمەس، بۇرسىگۇنى دە تاعدىرى» دەيتىنى بار مومىش ۇلىنىڭ. 
قازاقستان تەمىر جولىنىڭ ەلەكتروندىق ۆيتريناسىنان بيلەت العان سايىن بەكەتتەر مەن ايالدامالاردىڭ گەوگرافيالىق، توپونيميكالىق اتاۋلارىنىڭ بيلەتتە تەك ورىس تىلىندە جازىلعانىن كورەمىز. ەكى ايدان استام ۋاقىت بۇرىن قتج سايتىنان جاقىندارىما بيلەت الىپ وتىرىپ، وسى ماسەلە بويىنشا ۇلتتىق كومپانيا اتىنا ەلەكتروندى فورماتتا جازباشا حات جولداپ، ايالدامالار مەن ستانسيالار اتاۋلارى تۋرالى ازاماتتىق پىكىرىمدى بىلدىرگەن ەدىم.
بۇگىن، ەكى اي ۋاقىت وتكەنىنە قاراماستان «قتج»ۇك» اق دامۋ جونىندەگى ۆيسە-پرەزيدەنتى مىندەتىن اتقارۋشى اسىلحان قالدىكوزوۆ مىرزانىڭ جاۋاپ حاتىن الىپ، ءبىر مارقايىپ، ءبىر تاڭىرقاپ وتىرمىن. مارقايعانىم، اق-نىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالار جونىندەگى اتقارۋشى ديرەكتورى اسىلحان مىرزانىڭ جازۋىنشا، ستانسيا اتاۋلارىن قايتا اتاۋ(قازاقىلاندىرۋ دەپ ءتۇسىنىڭىز) ماسەلەسىنىڭ بۇعان دەيىن-اق قولعا الىنعانى. وسى ماسەلە بويىنشا ينۆەستيسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنە حاتتىڭ جولدانۋى. تاڭىرقاعانىم، ءيدم-نىڭ، «اتالعان شارالاردىڭ قارجى سالىمىن قاجەت ەتپەيتىنى» بەلگىلى بولسا دا كومپانيا حاتىن جاۋاپسىز قالدىرعانى بولىپ وتىر. قتج ماسەلە بويىنشا وتكەن 2015 جىلدىڭ 9 اقپانىندا يدم-گە ارناۋلى حات جولداعان، قتج كومپانياسىنىڭ جازۋىنشا، ارادا 18 اي وتسە دە، مينيسترلىك كۇرمەۋى وڭاي ماسەلەنى شەشپەي، حاتتى جاۋاپسىز قالدىرعان. 

قازاقستاندا ءتىل ماسەلەسىنىڭ شيرەك عاسىردان بەرى وتكىر سىپاتتا ەكەنى بەلگىلى. ءتىل دەگەندە، «مەملەكەتتىك ءتىل» ستاتۋسى بار قازاق ءتىلىنىڭ تۇتاس ەل اۋماعىندا جالپى قولدانىسقا ەنىپ، قازاقستان حالقىنىڭ قارىم-قاتىناس قۇرالىنا اينالا الماۋى. وسى ماقساتتا ۇكىمەت ءار جىلدارى ءتۇرلى باعدارلامالار جاساپ، ميللياردتاعان قارجىلار بولسە دە، مەملەكەتتىك مەكەمەلەر، قاراپايىم ازاماتتار بىلاي تۇرسىن، ۇكىمەتباسىنىڭ ءوزى ءبىر جينالىسىن تازا مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزە الماي كەلەدى. 
«قازاقستان تەمىر جولى» - قازاقستان بويىنشا ەڭ كوپ قولدانىستاعى ترانسپورتتىق قۇرال. جەرى بايتاق قازاق دالاسىنىڭ اۆتوجولدارى مىڭ جاماۋلانىپ، قوتىرلانىپ جاتقاندىقتان حالىق ات اياڭىمەن جۇرەتىن بولسا دا وسى تەمىر جولى قاتىناسىن تاڭدايدى. سىناي سويلەسەك تە، تەمىر جولدىڭ تۇتاس قازاقستاندى بايلانىستىراتىن ەڭ قولايلى ماگيسترال ەكەنى راس. اۆتوجولدارى مەن اۋەجولدارىنا قاراعاندا حالىق كوپ تۇتىنادى. قتج سايتىنداعى 3 جىل بۇرىنعى ەسەپتە، 2013 جىلعى جولاۋشىلار سانى 13 078 439 ادامعا جەتكەنى تۋرالى كورسەتىلگەن، ودان بەرى بۇل ستاتيستيكا ارتپاسا كەمىمەگەنى انىق. وعان قتج قىزمەت كورسەتۋىنىڭ ول ۋاقىتقا قاراعاندا جاقسارا ءتۇسۋى مەن تەحنيكالىق جاعىنان جاڭارۋىن، ەلدىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمىن نەگىز ەتىپ ايتۋعا بولادى.
ويلاپ قاراساق، جىل سايىن 15 ميلليون جولاۋشىنىڭ بيلەتىندە ايالداما اتاۋلارى قازاق تىلىندە كورسەتىلىپ تۇراتىن بولسا، بۇل «مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ» حالىق اراسىندا جالپىلاسۋىنا قانشالىقتى وراسان ۇلەس بولاتىن ەدى. ءبىر «مەملەكەتتىك تىلدەگى» بيلەت، قازاق ءتىلىن ناسيحاتتايتىن ءبىر بروشيۋرا ىسپەتتى. ونىڭ ۇستىنە جەر اتاۋلارىنىڭ بۇرمالانىپ، تەك ءبىر تىلدە كورسەتىلۋى زاڭعا دا قايشى، 25 جىل تاۋەلسىز ءومىر سۇرگەن مەملەكەت اتىنا دا سىن، حالىققا دا قيانات. ءالى كۇنگە «چۋ»، «اكسۋات» دەپ تۇرعانى قۇرمەتتى ماحمۇدۇى جانە ءۋالي ۇلى، سىزدەرگە دە ىڭعايسىز كورىنەتىن شىعار. «الما اتا 1»، «سەميپالاتينسك»، «مانگىشلاك» دەپ كەتە بەرەتىن تاسقا كەرتكەن تاڭباداي قازاقشالانباي تۇرعان اتاۋلار نامىسىمىزعا تيەدى. 

قتج-نىڭ يدم-گە جازعان حاتىندا اتاۋىنىڭ وزگەرتىلۋى سۇرالىپ، 85 ستانسيا بەرىلگەن. بۇل تىزىمگە كىرمەي قالعان پاۆلودار مەن اقمولا وبلىستارىنداعى ايالداما اتاۋلارىنىڭ دا قازاقشالانۋىن سۇرايمىن. بۇل ماسەلەدەن سىرت، اۋە تاسىمالىندا دا قازاقستان اۋەجايلارى اتاۋلارى دەرلىكتەي سسسر زامانىن مەڭزەپ، سول ۋاقىتتىڭ اتاۋىمەن كودتالىپ تۇر. استانا – سەلينوگراد(TSE)، اتىراۋ – گۋريەۆ(GUW)، تاراز - دجامبۋل(DMB) دەگەن سياقتى بىزگە مازاق ايتىپ تۇرادى. وسى جانە باسقا كوپتەگەن ەلدىمەكەن اتاۋلارى تاۋەلسىزدىك العان سوڭعى ءار جىلداردا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بايىرعى قازاقتى اتاۋلارىنا قايتارىلعان بولاتىن. ارادا جىلدار وتسە دە قۇجاتتىق تاڭبالارى وزگەرمەي-اق قويدى. 

قوسىمشا دا، ماعان كەلگەن حات مازمۇندارىن سۋرەت فورماتىندا جۇكتەدىم. پاۆلودار مەن پەتروپاۆلدىڭ اتى وزگەرتىلۋىندەي قيىن ماسەلەنى ەمەس، «ەشقانداي قارجى سالىمىن قاجەت ەتپەيتىن» وسى شارۋا تۋرالى حاتتى ەلەۋسىز قالدىرمايسىزدار دەپ ءۇمىت ەتەمىن. ەل ازاماتى، تۇتىنۋشى رەتىندە بۇل ماسەلەنىڭ بۇگىنگە دەيىن شەشىلمەي كەلۋىنە قانداي كەدەرگىلەر بولعانىن بىلگىم كەلدى. ورىس تىلىندە سۇرانىسى بار جولاۋشىلارعا ورىس تىلىندە-اق كەدەرگىسىز قىزمەت بەرەتىن، قازاق تىلىندەگى تۇتىنۋشىلاردىڭ دا قاجەتىنەن شىعۋعا ءتيىس وسى ماسەلەنى جەدەلدەتىپ قولعا الاسىزدار، جاقىن ارادا ناتيجەسىن حالىققا ۇسىناسىزدار دەپ سەنەمىن. 

***

ءوز كەزەگىندە ق ر يدم كەڭەسشىسى ءارى قوعاممەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بەرىك ءۋالي مىرزا تومەندەگىدەي جاۋاپ حاتىن جولداعان بولاتىن:

«قۇرمەتتى نۇرعالي نۇرتاي مىرزا!

تىلگە دەگەن، ەلگە دەگەن جاناشىرلىعىڭىز ءۇشىن ەڭ الدىمەن سىزگە ۇلكەن راحمەت! تەمىرجول بەكەتتەرىنىڭ اتاۋلارىن قايتا قاراۋ تۋرالى ماسەلە اۋەلدەن ق ر ينۆەستيسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ باستى نازارىندا. مينيسترلىكتە ونوماستيكا ماسەلەلەرى جونىندەگى جۇمىستى جۇيەلى جۇرگىزۋ ءۇشىن جۇمىس توبى قۇرىلعان. ق ر يدم ەلىمىزدەگى 85 تەمىرجول بەكەتىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى 2015 جىلى 4 ناۋرىزدا ق ر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتىنە حات جولداعان. بۇل ماسەلە ءتىل كوميتەتىندە قارالىپ، اتاۋى وزگەرتىلەتىن تاعى 5 ستانسيا قوسىلدى. ءسويتىپ باس-اياعى 90 بەكەتتىڭ اتاۋىن تىزىمگە ەنگىزىپ، رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ قاراۋىنا جىبەردى.
مينيسترلىك ءوز كەزەگىندە، «ق ر ۇيىمداردى، تەمiرجول ستانسيالارىن، اۋەجايلاردى، سونداي-اق فيزيكالىق-گەوگرافيالىق نىسانداردى اتاۋ مەن قايتا اتاۋدىڭ جانە ولاردىڭ اتاۋلارىنىڭ ترانسكريپسياسىن وزگەرتۋدiڭ ءتارتىبىن بەكىتۋ تۋرالى» ق ر ۇكىمەتىنىڭ 1996 جىلعى 5 ناۋرىزداعى № 281 قاۋلىسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» ق ر ۇكىمەتىنىڭ 2013 جىلعى 

24 ساۋىردەگى № 395 قاۋلىسىنا سايكەس، رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ وڭ قورىتىندىسىن العاننان كەيىن ق ر ۇكىمەتىنە تەمىرجول ستانسيالارىنىڭ اتاۋلارىن قايتا اتاۋ تۋرالى قاۋلى جوباسىن ەنگىزەتىن بولادى.

ال ءسىز تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان قتج-نىڭ 2015 جىلعى 9 اقپانداعى مينيسترلىككە جولداعان حاتى، مينيسترلىكتىڭ ونوماستيكالىق ماسەلەلەرگە قاتىستى سۇراتقان حاتىنا جاۋاپ رەتىندە جىبەرىلگەنىن اتاپ وتەمىز (2015 جىلعى 16 قاڭتارداعى №03-07/351 حاتى).

ەندى قازاقستان اۋەجايلارىنىڭ اتاۋلارىنا كەلەتىن بولساق، 2014 جىلدىڭ 18 ناۋرىزىندا مينيسترلىك حالىقارالىق اۋە كولىگى قاۋىمداستىعىنا بىرنەشە قازاقستاندىق اۋەجايلاردىڭ ورنالاسقان جەرىنە قاراي اتاۋلارىن وزگەرتۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ جونىندە ءوتىنىش جاساعان بولاتىن. 2014 جىلدىڭ 28 ساۋىرىندە حالىقارالىق اۋە كولىگى قاۋىمداستىعى ياتا اۋەجايلارىنىڭ ءۇش ءارىپتى كودى تۇراقتى نەگىزدە بەكىتىلگەنىن جانە الەم بويىنشا، بارلىق جۇيەگە ۇلكەن شىعىن كەلتىرۋىنە بايلانىستى وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن حابارلادى. سونىمەن قاتار، ءۇش ءارىپتى كود وزگەرەتىن بولسا، اۋەكومپانيالارىنىڭ ىلەسپە تاۋارلارى، مىسالى، جۇك بيركالارى، كەستەلەر جانە تاعى وسى سياقتى اتاۋلاردى دا وزگەرتۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل وزگەرتۋلەر جوعارىدا اتالعانداي ۇلكەن شىعىن. ايتسە دە، ق ر يدم بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاستىراتىن بولادى.»

***

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ينۆەستيسيالار جانە دامۋ مينيسترىلىگى جاريالاعان وزگەرگەن تەمىر جولى بەكەتتەرىنىڭ اتاۋى: