قازاق ادەبيەتتانۋىندا سوڭعى جىلدارى ارنايى تاقىرىپقا اينالىپ، ءجيى-جيى ادەبي پىكىرتالاس تۋدىرىپ جۇرگەن قازىرگى پروزاداعى قالامگەر قىزدار قولتاڭباسى قايتا قۇرۋ كەزەڭىمەن بىرگە كەلگەن جاڭا كوركەمدىك كەڭىستىك پەن ۋاقىتتىڭ لەبىن تانىتادى. بۇرىندارى دا ءومىردىڭ قۇندىلىقتارىنا قاتتى كوڭىل بولەتىن قىزدار پروزاسى بۇگىندە ماحاببات، وتباسى، ۇلت پەن ۇرپاق قامى، اكە مەن بالا، ەر مەن ايەل، انا مەن بالا، قىز بەن جىگىت، ت.ب سىندى ءداستۇرلى تاقىرىپتاردان بيىكتەپ، ولاردىڭ ءمانىن پسيحولوگيالىق تۇرعىدان تەرەڭدەتىپ، فيلوسوفيالىق مازمۇنىن ارتتىرىپ، كەيىپكەرلەرىنىڭ ىشكى جان الەمىنە، ساناداعى ساپالىق وزگەرىستەرگە وزگەشە ءوڭ بەرۋگە اۋەس. قازىرگى ادەبي كەڭىستىكتە كورىنىپ جۇرگەن سان الۋان باعىت پەن تاقىرىپ توڭىرەگىندە تالپىنىس جاساپ جۇرگەن جاس پروزاشىلار كادىمگى ءداستۇرلى كوركەم پروزادان گورى ميستيكالىق سارىنداعى تۋىندىلارىمەن وقىرماندارىن باۋراۋعا بەيىمدەلىپتى. ايتالىق، روزا مۇقانوۆا، ايگۇل كەمەلبايەۆا، ءمادينا وماروۆا، ليرا قونىس، ءدىلدار مامىربايەۆا، گۇلزات شويبەكوۆا، اسەم قوزىباعاروۆا ،ت.ب سىندى جاستاردىڭ وسى جانرعا جاندارى جاقىن. وقۋشىسىنىڭ ساناسىن سەسكەندىرىپ، ۇنەمى ۇرەيدە ۇستاپ وتىرۋدى سانالى تۇردە تاڭداعان تۋىندىگەرلەردىڭ تابىسى مەن توسىن ەرەكشەلىگىنىڭ ءوزى دە وسى تۇستا جاتقانداي.
ا.كەمەلبايەۆانىڭ «مۇنارا» رومانىنىڭ «بالا باعۋشى» دەگەن بولىمىندەگى باس كەيىپكەردىڭ: «اسىلى، ميستيكاعا سەنبەيتىن ادامدار دۇنيەدە ەشتەڭەگە دە يلانباس مەڭىرەۋ، نادان جاندار. ءومىر راسىندا ادامزاتقا جۇمباق جاسىرا بەرۋدەن جالىقپايدى، ونىڭ شەشۋى جارىقتىڭ ارعى بەتىندەگى جارىقتا عانا» دەگەن سوزىنە كەيدە داۋ دا ايتا الماسىڭ انىق ( رومان.-الماتى.-2003.-149ب. 18 بەت). شىنىندا دا تابيعاتتىڭ تىلسىم سىرلارى، جاراتىلىستىڭ جۇمباق قىرلارى كوپ-اق. بالا كەزدە ەرتەگىلەر ارقىلى ەستىپ، ساناعا سىڭگەن ۇرەيلى وقيعالار، ميستيكالىق كەيىپكەرلەر، جاراتىلىستىڭ سەنبەسىڭە قويماس قۇپيا جۇمباقتارى زاماننىڭ وسىنداي ءبىر وتپەلى، اۋىسپالى شاقتارىندا ءورىس الۋى دا ادەبيەت تاريحىنان تانىس جايتتەر. بەلگىلى كەزەڭ ارالىعىنداعى بوس رۋحاني كەڭىستىكتى تولتىرۋعا ، حالىقتىڭ رۋحاني جۇدەۋىنە جول بەرمەۋگە تالپىنعان، ميفولوگيالىق لوگيكاعا نەگىزدەلگەن ميستيكالىق سارىندى كيە تۇتقان كوركەم شىعارمالار دا وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارى كوپتەپ كورىنە باستادى. بۇعان، بالكىم باتىس ادەبيەتىنىڭ دە اسەرى مول بولار.
ءدال قازىرگى رۋحاني قۇندىلىقتار ءقادىرى قۇلدىراعان زامان بەينەسىن بەرەرلىك قاتىگەزدىكتى وسىنداي ءافسانالىق سيپاتتاعى مورال كودەكستەرى، ويلى دۇنيەگە وپاسىزدىق تانىتقاندارعا وي سالارلىق وقشاۋ وقيعالى، وعاشتاۋ ويلاۋ جۇيەلەرى، جاڭاشا جازۋ ستيلدەرى بۇگىنگى كوركەمدىك تانىمداعى وزگەشە ورنەكتى، تىڭ تالپىنىستاردى تانىتادى. قازىرگى پروزادان ءبىز كوبىنە وزىنە دە ومىرىنە دە، قوعامعا دا كوڭىلى تولمايتىن وزدەرىن الەۋمەتتىك ورتادان شەتتەتىلگەن، كەرەكسىز دۇنيەدەي سەزىنەتىن كەيىپكەرلەرگە كەز بولامىز.ولاردىڭ سوراقى ساندىراققا تولى، قاۋىپ-قاتەرگە تولى تاعدىرلارى اۆتورلارىنىڭ بۇگىنگى ومىرگە دەگەن كوزقاراستارىن تانىتادى.تاپتىق يدەولوگياعا ءتان، نە جاقسى نە جامان بولىپ ءبىر جاقتى بەينەلەنەتىن كەشەگى پروزاداعىداي قاھارماندىق قاسيەت جوق دەسەك تە بولادى. يدەال دەگەن جوق. قاھارمانسىز كەيىپكەرلەردىڭ رومانداعى كورىنىسى جالپى قازىرگى قوعامعا ءتان كەمشىلىكتەردى ورنەكتەيدى. وسى رەتتە ۇلى جازۋشى ل.ن.تولستويدىڭ: «كوركەم ونەر دەگەنىمىز سۋرەتكەردىڭ ءوز جانىنا تەرەڭ ءۇڭىلۋ ارقىلى كوپكە ورتاق قۇپيا سىرلاردى اشىپ، كورسەتىپ بەرەتىن ميكروسكوپ سياقتى» ،-دەگەن ءسوزىن ەسكە الساق، قازىرگى قازاق پروزاسىنىڭ كوركەمدىك مىندەتى دە بۇگىنگى بولمىستى، ءومىر قۇبىلىستارىن زەردەلەپ، سونى حالىققا تانىتۋ بولىپ تابىلسا كەرەك (و ليتەراتۋرە.م.،1955،ستر.310).
اتالعان قالامگەرلەر ءوز زامانىنىڭ رۋحاني قاجەتىنە ساي ىقشام جازىلعان، تەز قابىلدانىپ، جەدەل وقىلاتىن از كولەمدى شاعىن جانرداعى پسيحولوگيالىق ماتىندەردى جازۋعا ءماجبۇر. كوركەم ونەردىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىعىنان گورى بۇگىنگى ءومىر ىرعاعىنا كوشكەن ، كوڭىل كوتەرۋگە بەيىمدەلگەن، بارلىق جاستاعى وقىرمانعا باعىشتالعان كوپشىلىك ادەبيەتتىڭ - دەتەكتيۆ، تريللەر، مەلودراما، فانتاستيكا، بەستسەللەر ،ت.ب سىندى جانرلىق تۇرلەرىنىڭ داۋرەنى دە بۇگىنگى ءداۋىر. جازىلۋ مانەرى جاعىنان تۇرلىك ىزدەنىستەرگە تولى كوركەمدىك تانىمداعى ءتامسىل-تولعانىستار، ەسسە-سۋرەتتەر بۇگىنگىنىڭ بولمىس بەينەسىن بەدەرلەيدى.
ماسەلەن، مادينا وماروۆانىڭ «ءقادىر ءتۇنى» (الماتى: «جالىن».ج ش س.2012.-320 بەت) اتتى جيناعىنا جارتى بەتتەن اسپايتىن ەسسە-ەتيۋدتارى، ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا قالىپتاسقان تەوريالىق قاعيداعا قيسىنى كەلىڭكىرەمەيتىن اڭگىمەلەرى (ەگەر سوعان كەلسە) ەنگەن. شاعىن ماتىندەردەگى اۆتور ماقسات تۇتقان يدەيا ەكى اۋىز سوزبەن شەشىلىپ جاتادى. قالامگەردىڭ تەك وزىنە ءتان جازۋ ورنەگى، بەينەلەۋ داعدىسى ونىڭ دۇنيەنى تانۋداعى توسىن تانىمىن تانىتادى. ءومىردىڭ وزىنەن ويىپ العان ءبىر عانا ساتتىك سۋرەتتەر كەيىپكەر تاعدىرىنداعى ۇزاق جىلعى شەردىڭ شەشۋشى ساتىندەي سەزىلەدى. «اقشا ىزدەگەن بالا» دەگەن اڭگىمەسىندە اتى جوق اعاسى مەن جەڭگەسى، اتى اتالمايتىن اناسى، ءوزىنىڭ دە ەسىمى بەلگىسىز كەيىپكەر بالانىڭ تاعدىرى ءبىر عانا جيىرما تەڭگە ىزدەۋ اياسىندا باياندالىپ، بۇتكىل ءبىر اۋلەتتىڭ تاعدىرى، بۇگىنگى اۋىلداعى انا مەن قالاداعى بالا وتباسىندا كەزدەسەتىن كادىمگى كوپشىلىككە ايان تاعدىرلار، تىرشىلىكتەر ءسوز بولادى. بۇگىنگى ءومىردىڭ ەش جاساندىلىعى جوق شىندىعى، شىنايى ءومىرى وسى ازعانتاي ابزاستارعا سىيىپ كەتكەن. «قىسقالىق تالانتتىلىقتىڭ بەلگىسى» دەگەن ا.پ. چەحوۆتىڭ اتاقتى ءسوزىن ەسكە الساق، شىنىندا دا ءبىر پوۆەستكە جۇك بولارلىق سيۋجەتتىڭ ءسولىن سىعىمداپ بىرەر سوزبەن قايىرۋ ءارى وتە دالدىكپەن، كاسىبي شەبەرلىكپەن بەرىلۋى قۋانتارلىق. بۇگىنگى ۋاقىتى جوق، ىنتاسى جوق وقىرمانداردىڭ تالابى مەن زامان زارۋلىگىنە ساي ىقشام دا قىسقا جازۋدىڭ جەتىك جولىن تاپقان قالامگەردىڭ دارالىعىن تانىتار ءتاسىلى قۇرعاق بايانداپ وتىرىپ-اق جانىڭدى جاۋراتار اۋىر جاعدايدى، سۇيەك سىرقىراتار سەزىمدى سىيلايدى. ءمادينا ءداستۇرلى ۇلتتىق ويلاۋ، جازۋ ماشىعىنان مۇلدەم اجىراپ كەتپەسە دە بۇگىنگى ءداۋىر مەن ادامنىڭ تىنىسىن، تىرشىلىگىن، تابيعاتىن تانىتارلىق تاپتاۋرىن ەمەس وزىندىك ءتىلدى، ءورىستى، ءتاسىلدى تاۋىپ العان.تيتتەي تۋىندىمەن دە تالاي تاريحي وقيعالاردى ويعا الىپ، تالاي تاعدىرلار تاۋقىمەتىن تۇسپالداپ، تاستاي ءتۇيىن جاساپ، تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ اڭگىمە شەرتۋگە بولادى ەكەن.وقىپ كورەلىك: «...بايعۇس ماماسىن جەڭگەسى ءبىر كۇن دە قوندىرماي، كەلگەن كۇنى قايتارعان. «ورىن جوق. ونسىز دا اۋا تار.مارجانعا زيان» دەدى جەڭگەسى.ال اعاسى «وندا كەشكى اۆتوبۋسقا ۇلگەرىپ كەت» دەگەن. ماماسى قايتىپ كەتتى. جول بويى ارمانداعان سۋىنا دا تۇسكەن جوق، تۋعان كەزىندە ءبىر كورىپ جەتە الماي جۇرگەن مارجاندى دا ماۋقىن باسىپ كوتەرمەدى. بالانىڭ كوزىنە جاس ۇيىرىلگەن ...»(132 ب).
وسى بەس سويلەم ءبىزدىڭ ءومىرىزدىڭ قاتىگەزدىگىن، ىلۋدە بىرەۋ ەمەس ەكىنىڭ باسىندا بولىپ جاتقان قوعامدىق، رۋحاني قاسىرەتتەن حابار بەرەدى. اعام دەپ الىپ-ۇشىپ كەلگەن باۋىرى ەندى اۋىلعا قايتۋعا ،شەشەسىنەن اقشا الدىرۋعا تەلەفون شالاتىن 20 تەڭگە تاپپاي، تابان استىن ءتۇرتىنىپ، جەر شۇقىلاپ ءجۇر.
«قاريا»، «كەمپىر»، «اجە»، «مەنىڭ اۋىلىم» ،ت.ب تۋىندىلاردا دا جالعىز قالعان قارتتار تاعدىرىن تىلگە تيەك ەتەدى. جارتى بەتتىك شىعارمالاردا شىڭعىرعان شىندىق، شىجعىرىلعان اقيقاتتار بەتتى باسادى: «...كوزىڭ شىقسىن. كوزىڭ شىققىر، سورلى. بالالار جوق. ءوستىپ جالعىز قالايىن دەپ تاپتىم با بەس بالانى.ولسەم كەلىپ كومۋگە جارار ما دەسەڭشى، شىرىكتەر. ەندى قايتەيىن. وي، اللا-اي. امان بولسىن ايتەۋىر. قايتەيىن...» دەگەن شاراسىز انالاردىڭ جان ايعايى بۇگىنگى زاماننىڭ زارىنداي اششى (134 ب). جالعىزسىراعان، قاسىرەتتەنىپ قاپالانعان قارتتار، ۇمىت قالعان اۋىلدار تاعدىرى، بۇكىل اۋىلدى جايلاعان جۇمىسسىزدىق، سونىڭ سالدارىنان ساندالىپ ءتۇرلى سوراقىلىققا جول بەرگەن جاستار، ەرتەڭگە دەگەن ءۇمىتى جوعالعان جاس ۇرپاقتىڭ قاتەرگە تولى ماعىناسىز ومىرلەرى، ادامدار ساناسىنداعى بەيبەرەكەتسىزدىكتىڭ بولۋى، ت.ب ماسەلەلەر جازۋشىنىڭ فيلوسوفيالىق وي-پىكىرىنەن ،كوركەمدىك-ەستەتيكالىق كوزقاراسىنان حابار بەرەدى.
تۋعان باۋىرى تۇگىلى اۋلەت، ەلدەگى جەتىم مەن جەسىرىن جەۋگە قارا نان تاپپاي وتىرعاندا دا قاڭعىرتپايتىن قازاق «قوي ۇستىندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» بۇگىنگى بەيبىت، باقۋات كەزدە نەگە تۋعان باۋىرىنا وسىلاي بەيبۇيرەكتىك تانىتادى ەكەن ؟ سۇراق كوپ، جاۋاپ جوق. ويتكەنى، ول بۇگىنگى ومىرىمىزگە ءتان جاپپاي قۇبىلىس.قوعامدىق قاسىرەت.
«مىسىق» دەگەن اڭگىمەسى دە ادامنان ، ونىڭ تازا سەزىمىنەن گورى جىلى جەردى، جان تىنىشتىعىن عانا ويلايتىن تىرشىلىك يەسىن ارتىق كورەتىن قالا ادامىنىڭ ءقاۋىپتى پسيحولوگياسى ءسوز بولادى. بالا، وتباسى سەكىلدى كيەلى ۇعىمداردى يت-مىسىققا الماستىرعان قالالىقتاردىڭ، اسىرەسە وزگە ۇلت وكىلدەرىنەن جۇققان جامان ادەتتىڭ اقىرى قانداي قاسىرەتكە سوعادى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەيدى جازۋشى،مۇندا.
«كۇزگى ءبىر كەشتە» ميستيكالىق سارىن بيلىك العان. ءبىراق، قازىرگى قوعامداعى ۇرەيدىڭ ۇلكەنى. اۋلاعا شىققان كورشىلەر اڭگىمەسىنە قۇلاق قويساق : «- ءتيتىمتايى ءتيتىمداي عوي. كەشە اسحات ەكەۋى بۇتالاردىڭ اراسىنا كىرىپ كەتكەن.ءتىپتى جوق بولىپ كەتكەننەن كەيىن اقىرىن ارتتارىنان بارسام، قۇشاقتاسىپ جاتىر. نە ىستەرىمدى بىلمەي قالدىم...» (138 ب). بەس جاسار ۇل مەن قىزدىڭ قىلىعى جاعا ۇستاتادى. ءقازىر بۇرىنعىداي «قىزدى قىرىق ۇيدەن تيۋ» دەگەندى بويجەتكەندەرگە باعىشتاسا، ءقازىر قارشادايلارعا دا قاراتا ايتىلاتىنى قانداي قورقىنىشتى. ءبىراق مۇنداي وقيعالار ورىن الىپ جاتقانى دا شىندىق ەمەس پە؟ ون جاسار وقۋشىلاردىڭ ۇيلەنۋى ، 5 جاسار پەرىشتەلەردى زورلاپ، ولىمگە قيۋ سەكىلدى ادام شوشىرلىق اقپاراتتاردىڭ كۇن سايىن تەلەديداردان بەرىلىپ، ساناعا سوققى بەرۋىنىڭ ءوزى الدەكىمدەردىڭ ۇلتتىق رۋحتى قۇلدىراتۋدىڭ قيتۇرقى ساياساتىنان سىر بەرەتىندەي.
ال، «قاتىگەزدىك» دەگەن اڭگىمەسىندە وتباسى بار جىگىت اعاسىنا عاشىق ساۋلە ەسىمدى جاس قىزدىڭ ۇلى سەزىمگە دەگەن ءسابي ادالدىعى الدانىپ، اقىرى اجال قۇشتىرادى. ەرەسەك ەر ادام ءۇشىن ساۋلە: «نۇرعا تولعان جانارى، كۇلكىگە تولى سوزدەرى وسىنداي ماعىناسىز سەنبىلەرگە ماعىنا بەرۋ ءۇشىن جاراتىلعان» بولسا، ال ساۋلە ءۇشىن بۇل سەزىم: «...ومىر-مەن ءۇشىن ۇرەي، قۇپيا. ماحاباتتىڭ دا باقىتتان گورى قورقىنىشى، ادالدىعىنان گورى ارامدىعى باسىم...» (176 ب). جانە اپكەسىنىڭ ۋلانىپ ولگەنىن حابارلاعان بالانىڭ ءۇنى تىم جايباراقات بولعانى دا «قاتىگەزدىكتىڭ» ۇزدىك ۇلگىسى. اكە اتانعان ەر ادامنان كىشكەنتاي بالاعا دەيىن جالعاسىپ جاتقان «قاتىگەزدىكتى» قالامگەر وسىلاي بۇگىنگى كۇننىڭ كوكەيكەستى تاقىرىبى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىپ، كەلەلى ماسەلە رەتىندە وي تولعايدى.
ءومىردىڭ وسىنداي كورىنىستەرىنەن ۇلكەن ماسەلە كوتەرەتىن ءمادينا وماروۆانىڭ جاڭاشىلدىعى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاسقان قۇرمالاس سويلەمدەر قۇرساۋىنان بوساپ، بىرەر سوزبەن دە باتپانداي وي ايتۋعا بولاتىنىن ءبىلدىرۋ. بۇل- تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قازاق ادەبيەتىنە كەلگەن قالامگەرلەردىڭ قولتاڭباسى، ءداۋىر دارالىعى، جاڭا باعىتتاعى سونى ستيلدىك، تىلدىك ىزدەنىستەر دەسەك تە قاتەلەسپەسپىز. ۋاقىت تالابىنا تەز بەيىمدەلگەن جاستار شىعارماشىلىقتارى از سوزگە كوپ ماعىنا سىيدىرۋدىڭ، شەكسىز كەڭىستىك پەن ۋاقىت تىنىسىن تىم قىسقا سوزبەن بەينەلەسە دە اۆتوردىڭ تەرەڭگە جاسىرعان ماعىنالارىن اشۋدىڭ جاڭا ءبىر باعىتتارىنا بەت بۇرعانى بەلگىلى.
حح عاسىر باسىندا جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، ماعجان جۇمابايەۆ، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ ،ت.ب سىندى سۋرەتكەرلەردىڭ كوركەم پروزالارى شاعىن بولسا دا شىمىر ويلى، شىرىندى سويلەمدەرىمەن ەرەكشەلەنسە، قازىرگى قالامگەرلەر دە قىسقالىقپەن قۇنارلى وي ايتۋعا، شاعىن ماتىنگە بۇكىل ءبىر كولەمدى تۋىندىنىڭ ماعىناسىن سىيدىرۋعا، ادام جانىنىڭ ارپالىسىن اشۋعا،ت.ب دەگەن تالپىنىستار جەتەرلىك. ونى ءار قالامگەر ومىرمەن بىرگە وزگەرىپ جاتاتىن دۇنيە تانۋ تۇيسىگى مەن كاسىبي شەبەرلىك مۇمكىندىكتەرى ارقىلى ايشىقتاپ كەلەدى.جانە ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ كوركەمدىك الەمىنە ميستيكالىق سيپات ءتان. قازىرگى زامان پروزاسىندا تەز قۇبىلعاش ادام جانىنىڭ ىشكى الەمى ەپيكالىق تۇرعىدا كەڭ تىنىسپەن باياندالماسا دا وقيعا تۇسىنىكتى، ويلى.
م.وماروۆانى قىزىقتىرعان ءوز ورەسىندەگى ونەر ، قيال الەمى، ءوز تانىمى مەن ءومىردى تانۋىنداعى، قابىلداۋىنداعى وزگەرىستەر مەن دۇنيەنى باقىلاۋىنداعى توسىن تاسىلدەرى تاڭبا بەرەدى.ونىڭ ازعانا جولدان تۇراتىن تۋىندىلارى بۇگىنگى زاماننىڭ تالابى. بۇل بۇگىنگى ويلاۋ فورماسىنىڭ ، كوركەمدىك-ەستەتيكالىق تالعامنىڭ بۇتىندەي وزگەرگەنىنىڭ كۋاسى. جاستاردىڭ ءوز ءۇنىن شىعارىپ، ءوز ورنەگىن تانىتۋى دا ءوز زامانىنىڭ تالابىنا ساي زاڭدى دا. ويتكەنى، ءار ءداۋىر ءوزىنىڭ تاڭباسىن تاريحتا وشپەستەي ەتىپ قالدىرارى حاق. ال، ونى قاي قالامگەر قالاي قابىلداپ، قانداي ىزدەنىس، فورما مەن مازمۇن، ءتۇر مەن ءادىس ارقىلى ايقىنداپ، بەينەلەيدى ، ول ءوزىنىڭ جەكە كاسىبي شەبەرلىگى مەن شىعارماشىلىق تابىسىنا بايلانىستى .قازىرگى قالامگەرلەردىڭ وسى جولداعى ىزدەنىستەرى مەن جاڭاشىلدىقتارى جۇرتشىلىقتى جاقسىلىققا جۇگىندىرىپ، ۇزدىكتەن ۇمىتتەندىرەدى. قالاي بولعاندا جاستاردىڭ تالپىنىسى مەن تابىستارىنا اق نيەتتىلىكپەن قولداۋ بىلدىرگەن وڭ .
جالپى قازىرگى قازاق پروزاسىندا وزىندىك تىلدىك، ستيلدىك، كوركەمدىك، جانرلىق وزگەشەلىكتەرىمەن وزىندىك ورنەك تانىتىپ، تانىلعان جازۋشى مادينا وماروۆانىڭ بۇل تۋىندىسى شىنىندا دا تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن كەلگەن كوركەم ويدىڭ جاڭاشىل شىعارمالار شوعىرىنان تابىلارى ءسوزسىز.
«اۋىزعى ۇيدە» اتتى اڭگىمەسىندە حاتشى قىز وتىراتىن بولمەدەگى ازعانا ۋاقىت پەن تار كەڭىستىك، پسيحولوگيالىق احۋال، قارىم-قاتىناس مادەنيەتى كەيىپكەردىڭ كوزىمەن سۋرەتتەلەدى. بۇگىنگى اكىمشىلىك مەكەمەلەردە ورىن العان جۇگەنسىزدىك، ساعاتتاپ باسشىعا كىرە الماي دال بولاتىن جاعدايلار، حاتشى قىزدارعا ورتاق مىنەزدەمە،ولاردىڭ شىنايى بەت-پەردەسى : « ...باستىق وتىراتىن بولمەگە ءوتىپ، ەمىن-ەركىن ءجۇرىسى، تىرناقتارىنىڭ ۇزىندىعى مەن كويلەكتەرىنىڭ قىسقالىعى، بەينەسىندە داۋلەتتى كىسىلەرگە قۇپيا قىزمەت ۇسىناتىن ارۋلارعا ءتان سىربازدىقتىڭ ەسىپ تۇرعانى-كەرەمەت»،-دەپ باياندالىپ، سوڭىندا: «بيۋروكراتيا.ادام-ماشينا. ءجالاپ. كەتىپ قالدىم» دەگەن كەيىپكەردىڭ ءۇش سويلەمىنە سالماق تۇسىرىلە بۇگىنگى اكىمدەردەن گورى ونىڭ امەڭگەرلەرىنىڭ ەلگە ەتەر ەسەرلىگى قاتتى سىنعا ۇشىرايدى.(224 ب). مۇنى قازىرگى امىرشىلىك بەل العان زاماندا بيلەۋشى توپتىڭ راقىمسىزدىعى مەن قاتىگەزدىگىنىڭ، ادامدىق قاسيەتتەن ايىراتىن بيۋروكراتتىق جايلاعان اكىمشىلىك ورگاندارىنىڭ سيمۆولى دەسە ارتىقتىق ەتپەيدى. ادامگەرشىلىكتەن، تازالىقتان، ادا بولعان ءقايسىبىر باستىقسىماقتاردىڭ ادام قابىلداۋداعى قاسيەتسىزدىگى، كىسى قۇرمەتتەۋدەن جۇردايلىعى، ءوزىنىڭ جۇمىس ورنىن ازعىندىققا اينالدىرۋى، ۇلكەنى بار، جاسى بار، ءىرى بار، كىشىسى بار جاندارعا ۇستەمدىك تانىتۋى دا بۇگىنگى تىرشىلىگىمىزدەگى بەيبەرەكەتسىزدىكتى بەينەلەيدى.بۇل وقيعادان وقىرمان اۆتوردىڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن ۋاقىت پەن ورتا جايلى تۇسىنىگىن تانۋعا مۇمكىندىك الادى.
ال، «اقىن» دەگەن اڭگىمەسىندە ولاردىڭ تيپتىك بەينەلەرى ەكەۋارا ديالوگ ارقىلى اشىلادى. جانە مۇنداعى ديالوگ ءوزىنىڭ گراماتيكالىق تالابىنا ساي،ءتول ءسوز بەن تولەۋ ءسوزدىڭ ارا جىگى تىنىستىق بەلگىلەرىمەن ەرەكشەلەنبەي، بىرىگىپ، تۇتاسىپ كەتۋ ءۇردىسى ۇستەمدىك العان. وقىپ كورەلىك: «»شارشاپ ءجۇرمىن» دەدى ول كىسى. «جالعىزبىن». «ايەلىڭىز قايدا؟» «ايەل بار عوي، سويلەسەتىن ادام جوق». «م-م-م». «بىرگە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە مەن ساعان قىرىنداماپ پا ەدىم وسى؟». «جوق، ەشقاشان».... «شەكپەيمىن...وداققا كۇندە بارامىن...بوسقا سەندەلىپ ءجۇرىپ-جۇرىپ قايتام. ەشكىم جوق» «نەگە جوق؟». «مەنىڭ دوستارىمنىڭ بارلىعى ءولىپ قالعان، و دۇنيەدە بارلىعى» . «تۇسىنىكتى...». «ەكەۋمىز جۇرسەك قالاي بولادى ەكەن،ءا؟» «بىلمەيمىن، تۇك قىزىق بولمايتىن سياقتى». ... «جوق، اعاتاي، جۇمىسقا بارۋىم كەرەك»... «شارشاپ ءجۇرمىن» دەدى ول. «ماعىنا قالمادى مىنا تىرلىكتە. شارشادىم. بارلىعى دالباسا». قولىمدى قىستى....الماتىعا كۇز وسىلاي ءبىر-اق تۇندە كەلەدى» (225 ب).
بۇگىنگى رۋحاني جۇدەگەن شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ اراسىندا بولاتىن ادەتتەگى اڭگىمە. قۇلازىعان قالا، قۇلازىعان قالامگەرلەر، قۇلازىعان رۋحاني دۇنيە .ءبارى تۇسپالمەن ەكى اۋىز سوزبەن باياندالادى. بۇل تەك ەكى كىسى باسىنداعى توقىراۋ ەمەس، قوعامداعى قاسىرەت.اقيقاتتان الشاقتاماعان تاعدىرلار ومىرىنەن ۇزىندىلەر، ۇزىك-ۇزىك ويلار ماڭايىمىزدىڭ مەڭىرەۋ تىنىشتىققا بوي ۇرىپ، ەشتەڭەگە قىزىقپايتىن جاستار تابيعاتىنان سىر بەرەدى. قانداي ۇسىنىسقا دا ءجايباراقات، نەمكەتتى جاۋاپ بەرۋشىلىك، ەشقانداي سەزىم، ەموسيادان جۇردايلىق جانىڭدى تۇرشىكتىرەدى. ەكى ۇرپاق ، ەكى جىنىس وكىلدەرى اراسىنداعى ورەسكەل ايتىلعان سوزدەر دە قازىرگى قوعامنىڭ تۇتاس بولمىسىن كورسەتەدى . شىعارماشىلىق تۇلعاعا ءتان رومانتيكادان دا جۇرداي، جۇتاڭ. توڭىرەگىڭدەگى ءجاي قاراپايىم حالىق قانا ەمەس، ۇلت پەن ەلدى العا سۇيرەيتىن، ۇلتقا رۋح بەرەتىن شىعارماشىلىق ورتا دا وسىنداي رۋحاني كۇيرەۋدە، توقىراۋدا ەكەندىگىنەن سىر بەرەدى، بۇل تۋىندى.جالپى بايانداۋ ىرعاعىن، سۋرەتتەۋ سيپاتىن وسىلاي كۇرت اۋىستىرىپ وتىرۋ شىعارمانىڭ ماعىناسىن تەرەڭدەتەرى حاق. مادينا دا اڭگىمەشىنىڭ ينتريگاسىنا قۇرىلعان ميكروسيۋجەتتەر ءجيى كەزدەسەدى.
م.اۋەزوۆتىڭ : «...ادامزاتتىڭ كوپ عاسىرلى مادەنيەتى بىزگە قالدىرىلعان مۇرا دا ءوز ءداۋىرىڭ تۋرالى جاۋاپتى، تەرەڭ ويلان دەيدى. ال ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىز انىق كۇتكەن ءقادىرلى زامانداسىمىزدىڭ ءوزى دە ءوزىنىڭ ءداۋىرىن بارلىق قايشىلىقتارىمەن، بار كەڭ كولەمىندە دانالىقپەن قامتىپ تاني بىلەتىن ادام....قاي جەردە، كىم بولىپ، نە كاسىپپەن اينالىسپاسا دا، ونىڭ جۇمىسى بولمايتىن ماسەلە جوق. سەبەبى ونىڭ يىعىنا ارتىلعان جاۋاپتىلىق كۇشى. ول-تاريح ارناسىندا، سول تاريحتىڭ تىزبەگىنە ءوزى دە كىرەتىن جان. مىنە، ادەبيەتتىك شىعارمانىڭ ەڭ قاسيەتتى مىندەتى-دال وسىنداي ادامنىڭ جۇرەگىن، جانىن، جالىندى ويىن كەڭ دە تەرەڭ كۇيدە اشىپ بەرە بىلۋدە»،-دەگەنىندەي، ءمادينانىڭ كەيىپكەرلەرى دە ءوز زامانىنىڭ بارلىق قايشىلىقتارىن تانيتىن، ءوزىنىڭ كەلەشەگى مەن ۇلتىنىڭ تاعدىرىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن كوكىرەگى وياۋ، كوزى اشىق جاندار («ۋاقىت جانە ادەبيەت».ا.1962.410ب). سوندىقتان دا ولار جان-جاعىنداعى قۇبىلىستارعا سەلقوس قاراي المايدى.
قالامگەردىڭ قولتاڭباسىن ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن ميكروسيۋجەتتى شاعىن شىعارمالارى، ءتىپتى كەيدە 3-4 قانا ابزاستان تۇراتىن كوركەم ماتىندەرى دە اياقتالعان ويدى بىلدىرەتىن سينتاقسيستىك، ىرعاقتىق،مازمۇندىق تۇتاس قۇرىلىم بولىپ تابىلادى.جازۋشىنىڭ وزىنە ءتان ءستيلى مەن ونىڭ پروزاسىنىڭ داعدىلى ىرعاعىن تانىتاتىن بۇل ماشىق مادينانىڭ ءوز مانەرى بولسا كەرەك.
شاعىن جانرلى تۋىندىلار ءار ەلدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى مەن مەنتاليتەتىنەن ءماندى رۋحاني مالىمەتتەر بەرەدى. «تەڭىز ءدامى تامشىسىنان تانىلادى» دەگەندەي وسىنداي ويماقتاي اڭگىمەلەرى ارقىلى بۇكىل ادامزاتتىق ويلاردى ايتا بىلگەن اڭگىمەلەر قازاق وقىرماندارىنا ۇلكەن تارتۋ ەكەندىگى دە كۇمانسىز.
قازىردە قالامى توسەلىپ، ادەبي ورتاعا تانىلىپ قالعان قالامگەردىڭ ءبىرى ءدىلدار مامىربايەۆا بالالار ءومىرىن وزەك ەتىپ، ادالدىق پەن دوستىق، جاقسىلىق پەن جاماندىق، ءومىر مەن ءولىم،ماحاببات پەن وشپەندىلىك، قايىرىمدىلىق پەن قاسكۇنەمدىك ت.ب تۋرالى ءوز الەمىن جاساپ العان. ونىڭ كەيىپكەرلەرى قانداي دا ءبىر قيىن جاعدايلارعا دۋشار بولسا دا ءوزىنىڭ تابيعي بولمىسىنان بولەكتەنبەي، تازالىعىن ساقتاۋعا تىرىسادى.ونىڭ «ماحابباتتىڭ اق جاۋىنى» اتتى اڭگىمەلەر مەن حيكاياتتار جيناعىنداعى اننوتاسياسىندا: «ءدىلدار ادامدار اراسىنداعى، قالا بەردى وزىمەن ءوزىنىڭ جاندى، نازىك، «دەرتتى» جەرىن تاۋىپ، وقىرمانىن جايباراقات قالدىرمايدى.ونىڭ اڭگىمەسىنىڭ كەيىپكەرلەرى ادامگەرشىلىك قاسيەتتى ۇلىقتايتىن، جان دۇنيەلەرى ىزگىلىكتى ءارى شۋاقتى جاندار» دەلىنگەن.شىنىندا دا وسى كۇنگە دەيىن 4 پروزالىق شىعارمانىڭ اۆتورى اتانعان قالامگەر ءدىلدار وسى دارەجەدەن كورىنىپ، باعالانىپ تا ءجۇر. ونىڭ ءبىر وقيعالى سيۋجەتتىك جەلىگە قۇرىلاتىن شاعىن جانرداعى شىعارمالارىندا بۇگىنگى كەزەڭنىڭ شىندىعى كورىنىس بەرىپ، وسى ءداۋىردىڭ رۋحاني دەرتى ءسوز بولادى.
ءدىلداردىڭ قالامگەرلىك ماقساتى- ءوز ءداۋىرى، ءوز زامانداستارى، ولاردىڭ قيلى تاعدىرلارى مەن كوڭىل-كۇيلەرى، قايعىسى مەن قۋانىشى،ت.ب تۋرالى تولعانۋ. ادامزاتقا بەرىلگەن ءومىر مەن ءولىم ارالىعىنداعى ازاپتى جىلدار بارلىق قايشىلىقتارىمەن شىنايى بەينەلەنسە ول قالامگەردىڭ وزىندىك قولتاڭباسىن بەدەرلەيدى. ءدىلدار دا ءوز زامانداستارىنىڭ جۇرەگىن، جانىن، سەزىم سەرگەلدەڭدەرىن، مىنەز قايشىلىقتارىن، تاعدىر تالقىسىنداعى پسيحولوگيالىق قاقتىعىستارىن نانىمدى دا شەبەرلىك بەينەلەۋدى باستى مۇرات تۇتقان. ءدىلدار مامىربايەۆانىڭ «ماحابباتتىڭ اق جاۋىنى» اتتى اڭگىمەلەر مەن حيكاياتتارىنداعى (الماتى: «الۋا» ج ش س، 2011.-300 بەت) «قۇمالاقشى» اڭگىمەسىندەگى كورىپكەل ايەلدەن بالاسىنىڭ بولاشاعىن سۇراعاندا : «-بەس جاستان اسقان كۇننەن باستاپ قۇمالاق سويلەمەي تۇر.ەشنارسە ايتا المايمىن»،-دەگەن جاۋابى كەيىپكەردىڭ كەيىنگى ءومىرىنىڭ قاسىرەتكە اينالعانىن ايعاقتايدى. ساناسىنداعى: «-سول كۇنى ءبىر قۋانىشتى، ءبىر جامانات حابار ەستيسىز» دەگەن ءسوزى ءسات سايىن ەسىنە ءتۇسىپ، ءومىرىن توزاققا اينالدىرادى. ساۋ باسىنا ساقينا تىلەگەن قاتيرانىڭ قۇمالاقشىدان ەستىگەن جۇمباعىن بالاسى ەرجاننىڭ 5-كە تولعان تۋعان كۇنىندەگى قۇمالاقشى كەمپىردىڭ قايتىس بولۋى تۋرالى قارالى حابار شەشەدى : «قاتيرا قۇمالاقتىڭ نەگە سويلەمەي قالعانىن ەندى ءتۇسىندى» دەگەن سوزبەن ءتامامدالادى، اڭگىمە.بەس جىل بويى انانىڭ باستان كەشكەن پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسى، بالاسىنىڭ ومىرىنە الاڭداۋى، جانىن جەگىدەي جەگەن ۇرەيىن ، ىشكى شەرىن سىرتقا شىعارا الماي شەرمەندە بولعان ەكى ۇداي سەزىمدەرى سونشالىقتى سەنىمدى ءارى كوركەم، كاسىبي شەبەرلىكپەن بەينەلەنۋى قۋانتادى. كۇردەلى پسيحولوگيالىق تارتىسقا، ىشكى جان الەمىندەگى سەزىم مەن وي اعىسىنىڭ تەرەڭىنە، قۇپياسىنا ءۇڭىلۋ ءومىر شىندىعىن فيلوسوفيالىق تۇرعىدان پايىمداۋدى تانىتادى. انا مەن بالا اراسىنداعى ماحابباتتىڭ ومىرشەڭدىگى، ونىڭ جولىندا قانداي قۇرباندىققا دا باتىل باراتىن انا قاسىرەتىنىڭ كۇردەلى پسيحولوگيالىق كۇيزەلىستەرگە قۇرىلۋى قالامگەردىڭ وزىندىك قولتاڭباسىن تانىتادى. جاڭا ءبىر بەتبۇرىس بەلەسىن ايقىندايتىن ماعىنالىق-مازمۇندىق، تۇرلىك،ستيلدىك ىزدەنىستەر مەن ەرەكشەلىكتەرگە يە د.مامىربايەۆانىڭ پروزاسىنداعى ءومىر مەن ءولىم ارالىعىنداعى ماڭگىلىك ارپالىستارعا قۇرىلعان تاعدىر قاقتىعىستارى مەن تىرشىلىك قايشىلىقتارى، ادامگەرشىلىك، ىزگىلىك، ادالدىق ت.ب مۇراتتارى، ار-ۇجدان پارامەترلەرى قالاي بولعاندا دا وقۋشىسىن ويلاندىرماي قويمايدى. كولەمى شاعىن وقيعا ۇزىندىلەرى، وي ۇزىكتەرى بولسا دا ولاردا ايتار وي، بەرەر بەينە، تارتىمدى ءتىل بار.ەپيكالىق بايانداۋدان بوتەن وقىس وقيعا مەن وقشاۋ ويعا، ساناڭدى سەلت ەتكىزەر سەزىمگە بولەر ءبىر ساتتىك قانا ەسسە-سۋرەتتەر وزدەرىنە ءتان سۋرەتتى كوركەم بەينەلەي دە بىلەدى.
ءدىلدار ءوز ءداۋىرىنىڭ دەرتىن جاقسى بىلەدى، ول جۋرناليست، ول-انا، قوعامداعى ءاربىر قوزعالىستى قالت جىبەرمەي قادالاعاپ زەرتتەۋدى مىندەت سانايدى. ويتكەنى، ءومىردىڭ وزگەرۋى ونىڭ ۇرپاعىنىڭ كەلەشەگىن كورسەتەدى. ونى انا رەتىندە، قالامگەر رەتىندە دە ەرتەڭگى ەلدىڭ تاعدىرى، ۇلت پەن ۇرپاق قامى تولعاندىرادى. ونى قوعامداعى قۇبىلىستار تولعاندىرادى. سوندىقتان دا ەلدىڭ قۇلاعى، كوزى، ءوزى بولا بىلگەن گازەت-جۋرنالدارداعى كۇندەلىكتى اقپاراتتاردى شىعارمالارىندا پايدالانىپ قالۋعا قۇمار. ول شىعارمالارىنا جەكە ادامنىڭ تاعدىرىن، مىنەزىن، ارقاۋ ەتكەنمەن بۇتكىل قوعامداعى تىرشىلىك تۇتاس كورىنىپ وتىرادى.ادەبيەت قاشاندا ءوز كەزەڭىنىڭ كوركەم شىندىعى بولسا وندا ءار كەزەڭدەگى كورىنىستەردىڭ كەستەلەنۋى تابيعي زاڭدىلىق. جاسىراتىنى جوق، كۇندەلىكتى ومىردە كۇن سايىن كەزدەسىپ، سونداي ورتادا ءومىر سۇرگەندىكتەن ولاردان وڭاشالانىپ، وقشاۋ قالماسىڭ حاق. سوندىقتان دا ءار سۋرەتكەر دە ءوز زامانىنىڭ جىرشىسى، كوركەم شەجىرەشىسى.ءدىلدار دا ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىنداعى قوعامدىق قوزعالىستاردىڭ قۇپيا قالتارىستارىن قويما اقتارعانداي اقتارۋعا، ادام ساناسىندا ءجۇرىپ جاتقان پسيحولوگيالىق وزگەرىستەردى تەرەڭدەي زەرتتەۋگە زەيىن قويعان. اۆتوردىڭ بىردە عالىم بولىپ، بىردە دارىگەر بولىپ، ەندى بىردە قاراپايىم ايەل-انا بولىپ، كەيدە تىرشىلىگى دە تۇسىنىگى دە توسىن كەيىپكەرلەر بولىپ سويلەۋى دە سوندىقتان.بۇگىنگى ءومىردىڭ سان الۋان وزگەرىسىن بۇگىنگى كۇننىڭ كوزقاراسىمەن باقىلاۋشى، قابىلداۋشى، باعالاۋشى اۆتور ونەردىڭ قۇدىرەتىمەن وقۋشىسىنا جەتكىزۋگە قۇشتار.
تاقىرىبى بۇگىنگى بولعان سوڭ ونىڭ بەرىلۋ، باياندالۋ فورماسى دا سوعان سايكەس بولۋى زاڭدى. مازمۇن مەن فورمانىڭ ءسوزسىز ۇندەسۋى دە كەرەك، ولار ءبىرىن-بىرى ىزدەپ تابادى ءارى ءبىرىنسىز ءبىرى ءومىر سۇرە المايدى.
قازىرگى قوعامداعى پسيحيكالىق قۇبىلىستار ءار ءداۋىردىڭ ، ورتانىڭ وزىنە ءتان ادەبي، تابيعي سويلەۋ ءتىلى بار ەكەندىگىن بايقاتپاي قويمايدى.
ءدىلداردىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ءتىلى دە ، سويلەۋ ەرەكشەلىگى دە بۇگىنگى ستيلدىك ىزدەنىستى تانىتادى. جانە ءبىر ەسكەرەتىن نارسە-قازىرگى قازاق پروزاسىندا سيۋجەتتىك جەلىلەردىڭ كۇردەلى قاقتىعىستارعا قۇرىلۋى، كەيىپكەرلەردىڭ ىس-ارەكەت، وي مەن ءسوز قايشىلىقتارى ، ماتىندەگى وقيعالاردىڭ كوركەمدىك، پسيحولوگيالىق قۇبىلىستارى كوبىنە كەيىپكەرلەرىنە ەركىندىك بەرۋىنەن گورى اۆتوردىڭ قىسقا ، ءبىرىڭعاي بايانداۋىشتاردان تۇراتىن سويلەمدەرمەن بايانداپ بەرۋلەرى باسىم ءتۇسىپ جاتادى.
ءدىلداردىڭ «دارىن جاسۋشاسى» دەگەن اڭگىمەسىندە مۇگەدەك بالالار ۇيىندەگى دارىندى بالالاردىڭ اۋىر تاعدىرلارى ءسوز بولادى. ساۋ ادام مەن سىرقات جاننىڭ ءومىردى ءتۇسىنۋى، قابىلداۋ قابىلەتتەرىنىڭ ەكى ءتۇرلى بولاتىندارى، ولاردىڭ كوڭىل كۇيلەرىنىڭ دە قايشىلىقتارى دارىگەر تەمىرعاليعا اياعى جوق ءسابي قىز جاناردىڭ سۋرەتىن بەينەلەۋ بارىسىندا باياندالادى. كول جاعاسىندا كوككە قاراپ وتىرعان ادەمى قىز سالىنعان سۋرەتتە اسپاندا بۇركىت ءبىر قاناتىن جايىپ بۇيىرلەي ۇشىپ بارا جاتقانى كورسەتىلگەن .تەمىرعاليدىڭ توسىن كورىنگەن سۋرەتكە تاڭىرقاپ قاراعانىن بايقاعان قىزدىڭ ويىن اۆتور بىلاي بەرەدى : «ء-يا، ءسىز بىلەتىن سۋرەتشىنىڭ دە ءدال وسىنداي سۋرەتى بار. ءبىراق ونداعى قىزدىڭ اياعى بار، جەر باسىپ جۇرە الادى. جەر باسىپ جۇرە الاتىندار ونشا قيالداي المايدى عوي. ولاردىڭ تۇيسىكتەرى تۇيىقتالىپ قالعان.شامادان تىس كۇردەلەنىپ كەتكەن ويدى قيال عانا كوتەرە الادى،-جانار وسىنى ايتتى دا، ەكى قولىن جەرگە تىرەپ، دەنەسىن جوعارى كوتەرىپ،ەكىنشى جامباسىنا اۋىستى» (97 ب). دىمكاس جانداردىڭ جان ازابىن زەرتتەپ جازۋدا ءدىلدار بەينە ءبىر دارىگەر عالىمدارداي تەرەڭنەن تالداپ، ونىڭ ءجاي-جاپسارىن جان-جاقتى ءارى نانىمدى باياندايدى. سوندىقتان دا سوزدەرى دە كەيىپكەرلەرىنىڭ دالەلدەرى دە دايەكتى سەنىمدى كورىنەدى.كوركەم ماتىندەگى مەديسينادا كەزدەسەتىن ءار ءتۇرلى عىلمي تۇسىنىكتەردى تۇسىندىرۋدەگى جانە سىرقات جانداردىڭ ءتان ازابىن تالداۋداعى تالپىنىستارى اۆتوردىڭ كوپ ىزدەنگەنىن بايقاتادى.تۇيىقتالىپ قالعان تۇيسىكتەردى اشىپ، مي بولشەگىندەگى دارىندىلىق جاسۋشاسىن اشقان تەمىرعاليدىڭ تىڭ تاجىريبە رەتىندە اۋىرىپ جاتقان گەنەرالعا جاساعان وپەراسياسى ونىڭ ماتەماتيكالىق دارىنىن اشۋعا دانەكەر بولعانىن، الايدا ونىڭ اقىرى ادامدارعا جاسالعان قياناتقا ۇلاسقانىن،ادامزاتتىڭ اقىل-ويىنىڭ جەتىستىگى جاراتىلىسقا، جاراتۋشىعا قارسى شىعۋى تالاي قاسىرەتكە جول اشقانىن اۆتور ءوز تاقىرىبىن تەرەڭ مەڭگەرگەن مامانشا شىنايى بەينەلەپ بەرەدى.
بۇلاردىڭ ءبارى قالامگەردىڭ «اشۋشاڭ، ماڭگىرگەن» زامانداستارىنىڭ تابيعاتىن، ىشكى جان دۇنيەلەرىندەگى پسيحولوگيالىق قۇبىلىستاردى، جان ازابى مەن ساناداعى سىرقاتتاردى سۋرەتتەۋدىڭ سىرىن شەبەرلىكپەن مەڭگەرگەندىگىن دالەلدەسە كەرەك-تى.
توسىننان تۋىلعان وسىنداي وقيعالاردىڭ تاساسىندا تۇراتىن تۇسپالدار مەن سەبەپتەر بۇگىنگى ءداۋىردىڭ سىرقاتىن، ادامدار جانىنىڭ جاراقاتتارىن تانىتادى. بۇگىنگى ادامدار تاعدىرى، جان ارپالىسى، ءومىر وكىنىشتەرى قوعامداعى ءاربىر قۇبىلىستى زەرتتەيتىن قالامگەرلەردەن ەرەكشە ىقىلىستى ، دەن قويا تىڭداۋ مەن ءتۇسىنۋدى تالاپ ەتەدى.
جالپى جازۋشىنىڭ قاي اڭگىمەسىن الساڭىز دا بۇگىنگى زامانداستارىمىزدىڭ كۇردەلى تاعدىرلارى، ولاردىڭ جان الەمىندەگى ءتۇرلى سەزىمدىك، پسيحولوگيالىق قۇبىلىستار، ىشكى سەزىم يىرىمدەرى، ولاردىڭ ىزدەرى بايقالاتىن ىس-ارەكەتتەرى، ىشكى بۋىرقانىستان، تولعانىستان تۋىپ جاتاتىن بايلاۋلار، كەيىپكەرلەردىڭ شەشىمى شىنايى بەينەلەنگەن.
ءدىلدار مامىربايەۆانىڭ اڭگىمەلەرىندە اۋىز-ەكى ءتىل قولدانىلعانداي سەزىلگەنىمەن وندا ءداستۇرلى، ورنىقتى جازبا ءتىلدىڭ سويلەم قۇراۋ داعدىسى ساقتالعان. سويلەمدەرى ورنىقتى، باس-اياعى ءبۇتىن. بۇل قۋانارلىق ءجايت.
ءداستۇرلى تالعام مەن قالىپتاسقان قاعيدانى قابىلدامايتىن جاستار پروزاسىندا كەزدەسەتىن ءتىلدى قولدانۋداعى مۇكىستەر مەن كەمشىلىكتەر سوڭعى جىلدارى سايابىرسىعان سىڭايلى. جاڭالىققا جانى قۇمار جاستار تۋعان ادەبيەتىمىزگە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ەنشىلەپ، جاڭا تىنىستى، تىڭ ءتاسىلدى، جاڭا مازمۇندى شىعارمالار شوعىرىن سىيلادى. سونىڭ ءبىرى- ليرا قونىستىڭ «قۇلپىناي قوسىلعان بالمۇزداق» اتتى رومانى (الماتى: پروفي مەديا، 2012.-144بەت). ۇلتتىق رۋحاني دۇنيەمىزدى دۇرلىكتىرگەن جاڭاشىلدار دۇمپۋىندە ليرا قونىستىڭ دا قولتاڭباسى ءوز توسىندىعىن تانىتتى. نەبارى 142 پاراقتان تۇراتىن وسى زاماننىڭ كوركەم شەجىرەسىن شەرتكەن شاعىن روماندا اۋىل مەن قالا ءومىرى قاتار الىنىپ، كەيىپكەرىنىڭ كوزقاراسى ارقىلى شىنايى بەينەلەنەدى. ءبىرىنشى جاقتان باياندالاتىن رومان وقيعاسى ميستيكالىق تانىم جەلىسىمەن جازىلىپ، وقىعان جۇرتتى جايباراقات قالدىرا المايدى.قايتا قۇرۋ زامانىندا قازاق ادەبيەتى باستان كەشكەن رۋحاني داعدارىستان امان الىپ شىققان ليرا سىندى بۇگىنگى جاستار پروزاسىن ساناۋلى عانا كوزىقاراقتى،تالعامى جوعارى وقىرماندار تۇسىنە السا كەرەك. اقش اقىنى ە.ل.پاۋندتىڭ: «ونەر ادامى ءوز ۇلتىنىڭ سەزگىش تۇيسىگى ءتارىزدى، بىلايعى قاراپايىم جۇرت ولاردى تولىق ءتۇسىنىپ كەتە الادى دەپ ويلامايمىن» دەگەنىندەي، قازىرگى كوركەمدىك باعىتتىڭ بەت الىسىنا، ويلاۋ جۇيەسىنىڭ سونىلىعىنا سوڭعى جىلدارى تۇسىنىستىكپەن قاراي باستاعاندايمىز. بۇگىنگى زاماننىڭ رۋحاني زارۋلىگىنە ساي ادەبيەت الەمىنە جاڭا تۇيسىككە يە، ءومىر مەن ونەردى جاڭاشا قابىلدايتىن ەرەكشە تالعامپاز ۇرپاقتىڭ كەلگەندىگى قۋانتادى.
قالامگەر ليرا قونىستىڭ بۇگىنگى ءومىردىڭ ءماتىنىن قالاي، قانداي فورما، قانداي مازمۇنمەن بايانداپ بەرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن ەسكەرىپ، وسى جولدا تالاي جان ارپالىسى مەن شىعارماشىلىق ازاپقا تۇسكەنى روماننىڭ اڭداتپاسىندا باياندالادى. جاس جازۋشىنىڭ رومانى ءوز كەزەڭىنىڭ كەڭىستىگى مەن ۋاقىتىنا دەگەن كوركەمدىك-ەستەتيكالىق كوزقاراستارىنىڭ جاڭالانۋىنان دەرەك بەرەدى .ولاردى ءوز تۇسىنىكتەرىمەن قايتا قاۋزاپ، قايتا قازبالاپ، ءوز ورەسىمەن ورنەكتەپ، مازمۇندى ماتىنمەن قىسقاشا عانا ايتىپ شىعۋ جولىندا شىعارماشىلىق جانكەشتىلىكپەن ىزدەنگەن. ليرا قونىس رومانىنىڭ تاسىلدىك ءتۇرى توسىن،تانىمى ميستيكا بولعانىمەن ونىڭ ويلاۋ جۇيەسىنەن، ءسوز تىركەستەرىنەن وزىمىزگە تانىس بايانداۋدى تانىپ، باس-اياعى ءبۇتىن سويلەمدەردى وقيمىز .
كىتاپ اڭداتپاسىندا –اق اۆتور ءوزىنىڭ شىعارماسىنىڭ جانرىن، ونىڭ الىپ جۇرەر جۇگىن، كوتەرەر كولەمىن،كوركەمدىك مىندەتىن ءوزى انىقتاپ بەرەدى: «باسىمنان وتكەرگەنىم ۇزاق وقيعا ەدى، ءبىراق،قارىستاي عانا كولەمگە سىيدىرعىم كەلدى، كۇردەلى دۇنيەدەن تۇيگەنىم تيتىمدەي ءتامسىل ەدى، تىرناقتاي تۇسىنىكتىڭ تۇيەدەي قۇنى بار ەدى، سوندىقتان شىعارمالارىمدى رومان اتاعىم كەلدى»(3 ب). كىتاپتاعى كەيىپكەردىڭ تۆورچەستۆولىق ازاپتى تاعدىرى مەن جان تولقىنى، رۋحاني بولمىسى ءوزىنىڭ بالا كەزىندەگى بەينەسىمەن ءبىر بۇتىنگە اينالىپ كەتكەن.بەينە ءبىر ەلەس سىندى روماننىڭ ءار قيلى تاقىرىپتاعى اڭگىمەلەرىندە ءار ءتۇرلى وقيعا بارىسىندا ورايىن تاۋىپ الدىڭدى وراپ ءبىر كورىنىپ قالىپ وتىرادى.ونىڭ كەيىپكەرلەرى كىسى كيىك سياقتى ورتادان سىرتتاپ، ساياق جۇرۋگە قۇمار. ءتىپتى كەيبىرى مىنا ومىردە بولعان با، جوق پا دەگەن كۇدىك تە تۋادى. كوبىندە قيال عاجايىپ ەرتەگىنىڭ كەيىپكەرىندەي ءوڭ مەن ءتۇستىڭ ورتاسىندا جالت ەتەدى دە جوق بولادى.ءبىرى الما اعاشىنىڭ قۇدايى –الماگۇل بولىپ ارمانداي اسىل جىگىتتى ەستەن ايىرسا، ءبىرى ماجنۇندەي عاشىق بولىپ بەيىمبەتتىڭ «شۇعا دەسە شۇعا ەدى-اۋ» دەگەنىندەي، «ايساۋلە دەسە ايساۋلە ەدى-اۋ» دەپ تالايدى تامساندىرعان ارۋدى ايىقپاس دەرتكە ۇشىراتادى.ايتەۋىر ليرانىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرى قيالي، ءبىرى پەرىشتە، بۇگىنگىنىڭ ادامى ەمەستەي.ميستيكالىق رەاليزمنىڭ ميدى شايقايتىنى سونشالىق ساناڭ سەرگەك، دەنەڭ دىرگەك قاعادى.
ليرا قونىستىڭ پروزاسىندا پوستمودەرنيستىك باعىتىنداعى جازۋشىلاردىڭ قولتاڭباسى قىلاڭ بەرەدى. ونىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ دەنى بەلگىلى ءبىر ارمان قۋىپ، رومانتيكالىق قيال جەتەگىندە جۇرەتىن جاستاردان گورى نە ىستەپ، نە قويىپ جۇرگەندەرىنە ەسەپ بەرمەيتىن جاندار. الايدا، ولاردىڭ ساناسىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە ەسكى اۋىلعا، ەل مەن جەرگە، ونداعى ادامدار تاعدىرىنا دەگەن الاڭداۋشىلىق بارى اڭعارىلىپ قالادى. بۇل بۇگىنگى جاس جازۋشىلاردىڭ ءتول تامىرىنان ءالى دە بولسا ءبىرجولا اجىراپ كەتپەگەنىن، جاڭالىققا ولەردەي قۇشتار بولا تۇرا، ءوزىنىڭ ءداستۇرلى ونەرىن دە سىرتقا تەپپەيتىنىن تانىتادى. وسى رەتتە اۆتوردىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان ماقساتى ورىندالعان دا سىڭايلى. تۇيەدەي قۇنى بار تاقىرىپتاردى تىرناقتاي تۇسىنىكتەرگە سىيدىرىپ،تىرشىلىكتەن تۇيگەندەرىن تۇيمەدەي تامسىلدەرگە سىيدىرىپ جىبەرگەن. ءوزىنىڭ ءتىل ورنەگى مەن تاسىلدىك، ستيلدىك ناقىشىن دا قىپ-قىسقا ماتىندەرمەن ناقتىلاپ بەرەدى.
«پرولوگ» اتتى اڭداتپاسىنداعى اۆتوردىڭ ايتپاعىنا قۇلاق سالساق: «..ءاربىر ءتۇنى تۇسىمدە كوكتەن ءتۇسىپ كەلە جاتقان ۇزىك-ۇزىك شىعارما ماتىندەرىن كوردىم،اپتانىڭ جۇما كۇنى كىتاپحاناعا كەلىپ ماحاببات تۋرالى رومان وقيتىن ەلەس بويجەتكەننىڭ ءارۋاعى توسەگىمنىڭ باسىندا تۇردى، اياعى جوق، كويلەگىنىڭ ەتەگى جەلبىرەپ ۇشىپ جۇرەتىن سۇلۋ قىز جىميىپ كۇلدى، جۇماقتىڭ بوساعاسىنان ورىن تەپكەن جەڭىسبەك دوسىم مۇڭايىپ قارادى، سۋ پەرىسىنىڭ التىن قابىرشاعى كوزىمدى قارىقتىردى، قۇلپىناي قوسىلعان بالمۇزداق ساتاتىن ۆەرا تاتەي الەمىمنىڭ تۇرعىنىنا اينالدى، بۇل مازالاعان مۋزا بولار دەگەن ءارتىس تانىسىم، مەن قايداعىنى ايتپاعىن دەپ كۇلىپ ەدىم»(4 بەت).كادىمگى بايانداۋ، ءبىراق ەسىتكەن قۇلاققا توسىن كەيىپكەرلەر تاعدىرى ەلەڭ ەتكىزەدى. وقۋعا دەگەن قۇمارلىعىڭ ارتادى.اۆتوردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى ارپالىس، شىعارماشىلىق شابىت ىزدەپ شالىقتاۋعا شاق قالعان ساتتەرى، جازمىشتىڭ سىيلاعان دارىنىن دارىپتەرلىك، دالەلدەرلىك جازۋعا دەگەن ماحاببات، عاشىقتىق، ءبارى-بارى باس كەيىپكەر-اۆتوردىڭ كوركەم ءماتىن ىشىنە ەنىپ ، تۇتاسىپ كەتكەن مونولوگىمەن بەرىلگەن . رومانداعى اۆتورلىق كەڭىستىك،سيۋجەتتىك ۋاقىت، ۋاقىتقا ءتان ستيل، وبرازدار ءومىرى، رۋحاني ورتا ،ت.ب بۇگىنگى قازاق پروزاسىنداعى ورتاق كوركەمدىك قۇبىلىستى تانىتادى.
تۋىندىنى تۇتاستاندىرىپ تۇرعان ليرانىڭ 1ء-شى جاقتان باياندالاتىن مونولوگتارى ادەتتەگى اڭگىمەلەۋگە ۇقسامايدى. رومان ءارقيلى تاعدىردى تىرەك ەتكەنمەن ونداعى وقيعا جەلىستەرى ورتاق ويعا قۇرىلعان.ءبىر عانا اۆتور-كەيىپكەردىڭ الىستا قالعان اۋىلداعى بالالىق شاعى (كوزىندە كول-كوسىر مۇڭى بار سارى قىز) مەن قايناعان قالا تىرشىلىگىندەگى بۇگىنگى تاعدىرى قوس رەلستىڭ باعىتىنداي قاناتتاس دامىپ وتىرادى. ونىڭ ءبارى كەيىپكەردىڭ وقشاۋ ويلارىمەن، ساناسىنداعى ميستيكالىق قيالمەن قاناتتانىپ، تاراتىلا باياندالادى. وي اعىمى ارقىلى ءوربيتىن بۇگىنگى ءومىر كورىنىستەرى ەسكە الۋ مەن ەلەستەتۋ كاتەگوريالارىمەن كومكەرىلگەن. قازاقتىڭ كوركەم پروزاسىنا ج.ايماۋىتوۆتىڭ «ەلەس» اڭگىمەسى ارقىلى كوركەمدىك اينالىمعا تۇسكەن بۇل ءتاسىل ءقازىر دە بۇكىل شىعارمانى شىرماپ الاتىن الپاۋىتتى ادەبي ءادىس-ايلاعا اينالدى. ەلەس پەن ەلەستەتۋ سىندى بەينەلەۋ قۇرالدارى باسىم «كەلىنشەكتالدا» اۋىر وقىلاتىن پسيحولوگيالىق ءماتىن مول. اۆتوردىڭ ءسوز ساپتاۋى ءداستۇرلى، قالىپتاعىداي قابىلدانعانىمەن ايتارى الابوتەن. ماسەلەن: «سول كۇنى مەنى قارامۇرىن تاستاپ كەتتى. ەكەۋمىز ءۇي ىشىندە اشقۇرساق ءۇش تاۋلىك وتىردىق، ەشكىمنەن قارىز سۇرامادىم، ولاردىڭ اقشاسىن بەرىپ تۇرىپ قىنجىلعان ءجۇزىن كورگىم كەلمەدى ...سول كۇنى اقشانىڭ شىن مانىندە قوجايىن ەكەنىن جانە جەر بەتىندەگى ادام دەپ اتالاتىن تىرشىلىك يەلەرى ونىڭ ق ۇلى ەكەنىن امالسىز مويىندادىم» (6 ب). مىنە، كوپ كورىنىستىڭ، كوپ ءسوزدىڭ قاجەتى جوق، ناقتى بۇگىنگى ءومىردىڭ ناقىشتارى مەن فيلوسوفياسى. جانە ولارعا سونشالىقتى كوپ جۇك ارتپاي-اق ءجاي عانا ەكى اۋىز قاراپايىم سوزبەن «سىلەيتە سىناعان». ءاربىر سويلەم، ءار ابزاسىندا اۋىل ءومىرى دە قالانىڭ قىم-قۋىت تىرشىلىگى دە ورنەك الىپ، استارلى ويعا، مەتافورالىق مازمۇنعا يە. كىشكەنە عانا ماتىندە كەسەك-كەسەك ويلار تۇسپالمەن تۇجىرىمدالىپ، كۇردەلى ءومىر كورىنىستەرى مەن كەيىپكەرلەردىڭ قيىن تاعدىرلارى ميستيكالىق رەاليزم ارقىلى ەلەس بەرەدى. ۇزىك-ۇزىك وقيعالار مەن وقشاۋ ويلار شەبەر ورىستەلىپ، ءبىر ماتىندەي ءمىنسىز وقىلادى. «اقىلدان گورى ەركەلىگى باسىمداۋ، ءوزى عانا ەمەس، ەرتەگى كەيىپكەرلەرى دە ءومىر سۇرەتىن، جاقسىلىق بيلىك قۇرعان شاعىن الەمى بولۋشى ەدى، اجەسىن قارالى توپ ۇيدەن شىعارىپ اكەتكەن كەزدە سول عالامشار ءبىرجولا كۇيرەپ قالدى» (8 ب). اجە بەينەسىمەن بىرگە كەتكەن ەركەلىك، ەرتەگى ءومىرى ساپ تىيىلىپ، ونىڭ ورنىنا كىتاپ كەيىپكەرلەرىمەن سىرلاسۋ ، ابايدى وقىپ تانۋعا دەگەن تالپىنىستىڭ تۋعانى ءسوز بولادى. كوشەدەگى ورىندىقتان ورىن العان «...قايىر سۇراپ تاپقان اقشاسىنا ساتىپ العان اراقتى بوتەلكەسىمەن ۇرتتاپ ءىشىپ، راحاتقا باتقان» الپىسقا تايانعان قاڭعىباستى، «وزگەلەردى بىرنەشە مينۋت بۇرىن ەسىنەن شىعارىپ » سۇيىسكەن قىز بەن جىگىتتى، «جەتەگىندە تۇمىلدىرىقسىز، سالپىتۇمسىق، تىقىر ءجۇندى دوبەرمان ءيتى» بار بوكسەسى بولەكشە ۇلكەن سەمىز ايەلدى بەينەلەۋ ارقىلى بۇگىنگى ءومىردىڭ شىنايى كورىنىستەرى بەرىلەدى. مۇندا وتكەن-كەتكەن تاريح تا، كوز الدىندا ءوتىپ جاتقان بۇگىنگى كورىنىستەر دە ،ءتىپتى تەلەديدار، بۇگىنگى اقپاراتتار تاسقىنىندا ەشقانداي تالداۋ-تالعامسىز ءوتىپ جاتقان حابار-وشارعا دەيىن ءبىرى قالماي اۆتوردىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرادى. ءسوز اراسىندا ايتىلىپ قالاتىن وقىس وقيعالار ءجيى ۇشىراسادى.
رومان «الما اعاشىنىڭ قۇدايى»، «قۇلپىناي قوسىلعان بالمۇزداق»، «جاڭبىرلى كۇنى»، «اجال ەكىنشى رەت اينالىپ سوعار ما ەكەن؟..»، «قوش، كۇنەكەي!»، «قۇلپىناي قوسىلعان بالمۇزداق 2»، «ۋاقىت»، «ۋاقىت 2»، «سۋ پەرىسىنىڭ زيراتى»، «ماحاببات تۋرالى رومان»، «ساكو، سۋ جانە اندەرسەننىڭ ەرتەگىسى»، «وتىز ءۇش تال راۋشان»، «مامىر ايىنىڭ توعىزى»، «اۋىلدا» اتتى جەكە اتتاردان تۇراتىن شاعىن اڭگىمەلەر بولعانىمەن ولارداعى وقيعا ورتاق جەلىگە قۇرىلىپ، باس كەيىپكەردىڭ اينالاسىنا شوعىرلانعان. ءار اڭگىمەسىندە كورىنىس بەرەتىن كوزىندە كول- كوسىر مۇڭى بار سارى قىز - كەيىپكەردىڭ بالالىق شاعى ، اۋىلداعى ءومىرى، ماڭگىلىك قيماسى-اجەسى مەن باقىتتى بالالىقتىڭ بازارىن بەينەلەيتىن قۇلپىناي قوسىلعان بالمۇزداق ساتاتىن ۆەرا تاتەيى تۋرالى اپسانا-اڭگىمەلەر ۇنەمى ۇزەڭگىلەس ءجۇرىپ وتىرادى . «ەپيلوگتاعى» :ەكى ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ، ەكى ۇرپاق پەن ەكى مەنتاليتەتتىڭ - قالا مەن دالا ءومىرى، ونداعى ادامدار تىرشىلىگى ادەمى ەرتەگى ستيلىندە بەرىلەدى:
جۇرەگىڭدى شىمىر ەتكىزەتىن وقىس وقيعالار مەن توسىن تابيعاتتى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ قۇلازىعان ومىرلەرى، جان دۇنيەلەرىنە مازا بەرمەگەن ازاپتارى، بۇگىنگى رۋحاني توقىراۋدان تۋىپ جاتقان قوعامدىق قاس
