زاردىحان قينايات ۇلى. وسى ارداقتى دا ابىرويلى ەسىم 1990 جىلدارى موڭعوليانىڭ ۇلتتىق دەموكراتيالىق بەتبۇرىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، سىرەسكەن كوممۋنيستيك جۇيەنىڭ سەڭىن قوزعاۋشى تەگەۋرىندى قايراتكەر تۇلعا رەتىندە تاريحتا تاڭبالانىپ قالدى. اتاجۇرتتان الىسقا شاشىراپ كەتكەن شەتەل قازاقتارىنىڭ ىشىنەن شىعىپ، ءسالت-داستۇرىنىڭ تامىرى بەرىك موڭعولياداي ەلدىڭ پرەمەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى، پارلامەنتىنىڭ ۆيسە-سپيكەرى، اتازاڭىنىڭ جوباسىن جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى بولۋ – ادام بالاسىنا اسا ءبىر سيرەك قوناتىن ءاز باقىت. سول ب ا ق، مول تاعدىر-تاۋقىمەت زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرىپتى.
پروفەسسور زاردىحان قينايات ۇلى جەتەكشىلىك ەتەتىن باستاماشىل عالىمدار توبى 1987-1988 جىلدارى موڭعوليادا «سوسياليزم» اتتى قوعامنىڭ ابدەن تىعىرىققا تىرەلىپ، ساياسي-الەۋمەتتىك جاعداي كۇردەلى شيەلەنىسكە ۇشىراعانى تۋرالى دابىل قاعىپ، ەلدەگى سول كەزەڭدەگى ەڭ بەدەلدى باسىلىم – «پارتيا ءومىرى» جۋرنالىندا باتىلدىقپەن جاريالايدى. زەردەلى عالىمدار داعدارىستان قالاي شىعۋدىڭ جولدارى مەن مۇمكىندىكتەرىن دە وڭتايلى سارالايدى. مىنە، قوعامدىق ساناعا سىلكىنىس تۋدىرعان وسىناۋ جولايرىق ماقالادان كەيىن زاردىحان قينايات ۇلى تۇبەگەيلى وزگەرىسكە قاراي بەت العان جاڭارعان قوعام فيلوسوفياسىنىڭ تەورەتيگى عانا ەمەس، زامانا تۋدىرعان قيلى-قيلى اۋىر جۇكتەردى تالماي ارقالاي الاتىن، سويى دا، ويى دا بولەك نار ازامات ەكەنىن جالپاق جۇرتقا تانىتتى.
ول موڭعول مەن قازاقتى تەڭ سۇيگەن تەلقوڭىر وعلان بولدى. موڭعوليانىڭ اتازاڭىنا ەلدىڭ تاريحي اتاۋىن قايتا جاڭعىرتىپ «مونگول ۋلس» دەپ ەنگىزۋگە تاباندىلىقپەن كۇش سالىپ، شىڭعىس حاننىڭ داڭقىن ارداقتاعانى ءۇشىن ساياسي قارسىلاستارىنان اۋىر سىنعا ۇشىرادى. ءبىراق سۇرىنبەي ارمانىنا جەتتى. موڭعوليا كونستيتۋسياسىنىڭ 8 بابى 2 تارماعىنا «ۇلتتىق از توپتىڭ انا تىلىندە وقۋ، قاتىناس جاساۋ، مادەنيەت، ونەر، عىلىم، ءبىلىمىن دامىتۋعا حاقىسى بار» دەگەن باپتى بەكىتتىرىپ، قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن دە قايسارلىقپەن قورعاي ءبىلدى. كەيبىر قىزۋقاندى دەپۋتات ارىپتەستەر «موڭعوليانىڭ اتازاڭىن باسقا ۇلت وكىلدەرى دايىنداماسىن»، «اعايىندار-اۋ، شەكارالىق ولكەدەگى جەر ماسەلەسىنە ساق بولايىق»، «بيىك مىنبەردە وتىرىپ اپ قازاق ماسەلەسىن توقپاقتاي بەرمەيىك» دەگەن سەكىلدى شامكوس ساۋالداردى تاستاپ، پارلامەنتتە تالقىلانىپ جاتقان مەملەكەتتىك ءمانى بار وزەكتى ماسەلەدەن قوعامدىق سانانى قاساقانا اداستىرۋعا جەل بەرەتىن. مۇنىڭ بارىنە پاراساتتى دا سارابدال ساياساتكەر زاردىحان قينايات ۇلى تەرەڭ ءمان بەرە بەرمەيتىن، قاجەتىنە قاراي قيسىندى جاۋاپ بەرىپ، ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن مانداتتى مەرزىمىن ارنايتىن. قانداي ءبىر وتكىر داۋ-شاردى، داعدارىس كەزىندەگى «شاحتەرلەردىڭ جۇمىس تاستاۋى» سەكىلدى وتپەلى كەزەڭ تۋدىرعان توسىن دۇربەلەڭ مەن شىرعالاڭداردى حالىق قالتقىسىز سەنەتىن بەدەلدى زيالى، جاڭاشا جۇمىس جاساي الاتىن قارىمدى قايراتكەر، شەشەن تۇلعا بولعاندىقتان شۇعىل كەلىسىمگە كەلتىرەتىن. سول سەبەپتەن دە بيلىكتەگى لاۋازىم يەلەرى ونى كەيدە «ءورت ءسوندىرۋشى» دەپ تە اتاعان ەكەن.
موڭعوليانىڭ ۇكىمەت ۇيىندەگى زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ كابينەتىندە كوپتەگەن شەتەلدىك جۋرنال-گازەتتەرمەن بىرگە «قازاق ادەبيەتى»، «جۇلدىز»، «پاراسات» سەكىلدى باسىلىمدار، اباي قۇنانبايەۆ، مۇقاعالي ماقاتايەۆ، جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى سەكىلدى ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ كىتاپتارى جايىلىپ تۇراتىن. ول بوداندىق قۇرساۋلاعان سول كەزدەردىڭ وزىندە جاستارعا «قازاقستان تاۋەلسىزدىك السىن دەپ كۇنى-تۇنى قۇدايدان تىلەڭدەر، ءبىلىمدى ازامات بولىڭدار» دەپ اقىل-كەڭەس بەرىپ، بولاشاققا ءاردايىم ساۋلەلى سەنىممەن قارايتىن. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العان سوڭ اعامىز قۇزىرلى مانساپتان باس تارتىپ، ەگەمەن ەلىنە الدىڭعى لەكتە ورالىپ، الاشتىڭ بەل بالاسى رەتىندە اسقاق رۋحپەن ەڭبەك ەتىپ، تاريح سالاسىنا تاۋداي-تاۋداي ەڭبەكتەر قالدىردى. قايراتكەرلىگى مەن قالامگەرلىگى جاراسىم تاپقان جۇيرىك ويدىڭ يەسى «ۇلىق بولساڭ كىشىك بول» دەگەندەي قاراپايىم قالىپتا ءومىر ءسۇرىپ، قازاقتىڭ مارعاسقالارى مەن الىپتارىنا ءتان ادەپتىلىك پەن سىربازدىقتى، ىزگىلىك پەن كىسىلىكتى ومىرىنە ۇيلەسىم ەتتى.
قوش بول، ارداقتى اعا، ارقا تۇتار ارىسىم، كەمەڭگەرىم!
اقەدىل تويشان ۇلى، حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتى
