ءالىمساقتان مال باعۋعا ماشىقتانعان وڭتۇستىكتىڭ حالقى سول كاسىبىنەن ءالى دە جاڭىلعان ەمەس. جالپى، كوشپەلى ءومىر سالتىن ۇستانعان ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنا كوز سالساق، بۇتكىل تىرشىلىگىنىڭ، تۇرمىس-سالتىنىڭ ءون بويىنا ءنار بەرگەن، جەسە ازىق، ىشسە سۋسىن بولعان، ءتىپتى، كيىم-كەشەگىنە دەيىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ءتورت تۇلىكتىڭ الار ورنى ەرەكشە ەكەنىن بايقايسىز. اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان وسى ءبىر كاسىپ كەڭەس وداعى تۇسىندا دامۋدىڭ سارا جولىنا ءتۇسىپ، مال باسىنىڭ سانى ەسەلەپ ارتقانى سول كەزدە ءومىر ءسۇرىپ، وسى سالادا ەڭبەك ەتكەندەردىڭ ءالى ەسىندە. دەگەنمەن، تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن سوناۋ توقسانىنشى جىلداردان كۇنى بۇگىنگە دەيىن مال شارۋاشىلىعىن جۇيەلى تۇردە دامىتۋ، مال باسىن كوبەيتۋ، ونىڭ ساپاسىنا ءمان بەرە وتىرىپ، تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءىسى ءبىراز باياۋلاپ، ءتىپتى ونداي جۇمىستار توقتاتىلعانداي ەدى. ايتسە دە، ەلىمىزدەگى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى اتالمىش پروبلەمالاردى ەڭسەرۋدى ويلاعان مەملەكەت وعان قولداۋ كورسەتۋدى ەپتەپ قولعا الا باستادى. سونىڭ ايعاعى رەتىندە سوڭعى جىلدارى ەلىمىزگە شەت مەملەكەتتەردەن اكەلىنىپ جاتقان اسىل تۇقىمدى ءىرى-قارالاردى ايتۋعا بولادى.
فەرمەرلىك قوجالىقپەن تانىسۋىمىز الدىمەن «التىن ءدان» ءجشس-نىڭ مەنشىگىندەگى شارۋاشىلىقتان باستالدى. تولەبي اۋدانىنا قاراستى كەرەكە تاس اۋىلىنىڭ ىرگەسىنە، كورىنىسى اسەم تاۋ شاتقالىنا ورنالاسقان مال وسىرەتىن يەلىكتىڭ قوراسىندا ءتۇسى مويىلداي قارا، ورتان بويلى، قازاق دالاسىندا بۇرىن سوڭدى مەكەن ەتىپ كورمەگەن سولتۇستىكامەريكالىق «انگۋس» تۇقىمدى سيىرلار تۇر. يەلىگىندەگى شارۋاشىلىقتارىمەن تانىستىرىپ جۇرگەن «التىن ءدان» ءجشس-نىڭ باس ديرەكتورى باحارام ابدۋكاريموۆ بۇل سيىرلاردى امەريكاعا بارعان ءبىر ساپارىندا كورىپ، قىزىعىپ قايتقانىن ايتتى. «ول جەردىڭ كليماتى بىزگە ۇقساس كەلەتىندىكتەن جانە دە سيىردىڭ بۇل تۇقىمى جىلدام ەت بايلايتىنىن ەستىگەن سوڭ بۇلاردى قازاقستانعا اكەلىپ، جەرسىندىرىپ، سانىن كوبەيتكىم كەلدى»، – دەيدى. ارينە سونىمەن قاتار پايدا تابۋدى دا كوزدەگەن. وسىنداي نيەتى بارىن بىلگەن سوڭ «قازاگروفينانس» اق قارجىلاي قولداۋ تانىتۋدى دۇرىس دەپ تاۋىپ، از عانا ۇستەمەمەن 9،5 جىلعا 132 ملن تەڭگە كولەمىندە نەسيە بەرگەن.
شارۋا قوجالىعىنىڭ باس ۆەتەرينارى ىلەس نۇرسەيىتوۆ: «سيىرلار وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ تاۋلى شاتقالىنا تەز ۇيرەنىپ كەتتى، سەبەبى بۇلاردىڭ مەكەن ەتكەن اقش-تاعى مونتانا شتاتى اۋا-رايى، تاۋ-تاستى جەر بەدەرى جاعىنان ءبىزدىڭ تولە بي اۋدانىنا ۇقساس ەكەن. ەشقانداي جاتسىنىپ، بەرگەن ءشوبىمىزدى جەمەي، قىرسىق مىنەز تانىتقان جوق. اكەلگەننەن كەيىن ءبىر-اق ايدىڭ ىشىندە جەرسىنىپ كەتتى»، – دەيدى. بارلىعىنا ءارتۇرلى اۋرۋلارعا قارسى ۆاكسينالار ەگىلىپ، قۇلاقتارىنا ەلەكتروندى سىرعالار جاپسىرىلعان. سيىرلاردىڭ ساتىپ الىنعان كەزدەگى سالماعى 350-450 كگ بولسا، ءقازىر 700-800 كەلىگە جەتەدى. بۇگىندە ۇرعاشى سيىرلاردىڭ بارلىعى دەرلىك ەكىنشى مارتە تۋعان. بۇلاردى شەتەلدەن اكەلگەندەگى باستى ماقساتتارى سالماعىنىڭ مولدىعىندا. جاڭا تۋىلعان بۇقالار بورداقىلانىپ، ۇلكەيىپ، سەمىرگەن سوڭ سويىلىپ، ەتى قىمبات باعادا ساتىلىمعا شىعارىلعان. وسىنىڭ ارقاسىندا مول تابىس تاپتىق دەيدى فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتىڭ يەسى باحارام باۋىرىمىز.
اۋماعى 3 گەكتار جەردى الىپ جاتقان قورانىڭ ءىشى ءارتۇرلى بولىكتەرگە ءبولىنىپتى. باحارام سەيدرامان ۇلىنىڭ سوزىنە سەنسەك، بۇل سيىرلار قىستىگۇنى باستىرمانىڭ استىندا تۇرا بەرەتىن، سۋىققا ءتوزىمدى مال ەكەن. دەگەنمەن، قىستىگۇنى بۋاز سيىرلار سىرتى قالىڭ ەتىپ قورشالعان، ءىشى جىلى قوراعا قامالاتىن كورىنەدى.
كەرەكە تاس ءشوبى شۇيگىن، سۋى مول اۋىل. الايدا فەرمەرلەردى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلە دە جوق ەمەس. تاۋلى-قىراتتى تولە بي جەرىندە ءتۇز تاعىسى قاسقىرلار جىلدان جىلعا كوبەيىپ بارا جاتسا كەرەك. اسىرەسە قىس مەزگىلىندە. «جاۋ جوق دەمە جار استىندا دەگەندەي» اسا قاتتى قاۋىپتەنەرلىك ازىرگە ەشتەڭە بولا قويماسا دا قارۋلارىمىزدى سايلاپ، دايىن وتىرمىز» – دەيدى مالشىلار.
وسىلايشا اسىل تۇقىمدى ءىرى-قارالاردى بورداقىلاپ، سانىن كوبەيتىپ، ساتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان «التىن ءدان» ءجشس-نىڭ الداعى كۇندەردەن كۇتەر ءۇمىتى زور. توعىز جىلدا مال باسىن توعىز ەسەلەمەسە دە جاعدايى جەتكەنشە، قوراسىنىڭ اۋماعىنا سىيعانشا كوبەيتپەك ويدا. بەلگىلى ءبىر مولشەرگە دەيىن. ودان اسىپ جاتسا، ساتىلىمعا شىعارماق. بۇگىننىڭ وزىندە اجەپتەۋىر تابىس تاۋىپ وتىرعانى بايقالادى.
ءدال وسىنداي ماقساتپەن جۇمىس ىستەۋءدى قولعا العان ەكىنشى شارۋاشىلىق – «اقسانات ينجينيرينگ» ج ش س. بۇل سەرىكتەستىك جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، «قازاگروفينانستىڭ» قارجىلاندىرۋىمەن 300 ملن تەڭگە كولەمىندەگى قاراجاتقا اۋستراليالىق «انگۋس» جانە «گەرەفورد» تۇقىمدى 439 ءىرى-قارا مال ساتىپ العان. جانە العاشىندا ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇرعاشى سيىرلار بولعان جانە بارلىعى دا بۋاز كۇيىندە اكەلىنگەن. بۇلاردىڭ دا قورا-قوپسىسى ستاندارتقا ساي ەتىلىپ جاراقتاندىرىلىپتى. جەم-شوپ قورى دا جەتكىلىكتى. ول جەم-شوپتى ارالاستىرىپ، تۋراپ، قاي ازىقتىڭ قانشا بەرىلۋى كەرەكتىگىنە دەيىن مولشەرلەپ بەرەتىن قۇرىلعىلارى دا بار. ءجشس-نىڭ كوممەرسيالىق ديرەكتورى باۋىرجان قوجابەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، مال باسىن كوبەيتىپ، جاڭادان تۋىلاتىن بۇقالاردى بورداقىلاپ، ەتىن ساتىپ پايدا تاۋىپ وتىر. جانە دە جەرگىلىكتى ىرى-قارالارمەن بۋدانداستىرۋدى دا جولعا قويعان. ءتىپتى كەيبىر سيىرلارىن اۋكسيون ارقىلى دا ساتىلىمعا شىعارىپ ۇلگەرگەن.
تولدەگەن سيىرلارى 1 ايدىڭ كولەمىندە قايتادان ۇرىقتاندىرىلادى ەكەن. جاساندى جولمەن. ءاربىر سيىر جىل سايىن تولدەپ وتىرسا، 5-6 جىلدا مال باسىن 4-5 ەسەگە كوبەيتۋ ويلارىندا بار. «اقسانات ينجينيرينگ» جشس-دەگىلەر جىل سايىن وزدەرىنىڭ باعۋ مۇمكىندىكتەرىنە قاراي وتىرىپ، سيىرلاردى باسقا دا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسپاق نيەتى بارلارعا ساتا باستاعان. باعاسى دا قولجەتىمدى. سەبەبى ساتىپ الۋشىلار شەتەلدەن ەمەس، وتاندىق شارۋاشىلىقتان ساتىپ الادى. مىنەكي، وسىلايشا وڭىردە اسىل تۇقىمدى ءىرى قارانىڭ سانىن ارتتىرۋ، سالانى دامىتۋ ءىسى تاباندى تۇردە جۇرگىزىلۋدە.
ەلدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى سالاسىن ۇدەمەلى تۇردە دامىتۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلا باستاعان اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى جۇيەسىن قۇرۋ ءىسى (رەپرودۋكتورلار) دەر كەزىندە ۇيىمداستىرىلدى دەيدى «التىن ءدان» مەن «اقسانات ينجينيرينگ» ءجشس-نىڭ وكىلدەرى. وسىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدەگى اسىل تۇقىمدى مال سانى ارتىپ قانا قويماي، سونىمەن قاتار باسەكەگە قابىلەتتى وتاندىق فەرمەرلەردىڭ كوبەيۋىنە جول اشىلۋدا. ءيا، راسىندا دا مال شارۋاشىلىعى سالاسى كەنجەلەپ قالعان قازاق ەلى ءۇشىن ەڭ بولماسا تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا باسەكەگە شىداس بەرە ءبىلۋدىڭ ماڭىزى زور بولماق. سەبەبى ءالى دە بولسا ءبىزدىڭ ەڭ باستى نارىعىمىز ول ءسوزسىز تمد، سونىڭ ىشىندە كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر بولىپ قالا بەرمەك.
الميرا وسپان
