بيىلعى جىل قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە 25 جىل ءھام الاش كوسەمىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى جامان تويلانعان جوق. حالىق اۋزىنان اق ماي اعىپ قارىق بولىپ تويلاماسا دا، ايتەۋىر جوعارى جاقتان مەدال مەن ناگرادا جاۋدى.
ال، الاش كوسەمى ءاليحاننىڭ UNESCO-نىڭ ءوزى مەرەكەلەگەن مەرەيتويىن رەسمي اقوردا اتاپ وتپەدى. وسى ورايدا «قامشى» ءتىلشىسى «ءاليحانىن ازاماتتىق قوعام قالاي ارداقتادى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەدى.
2 تومدىق مونوگرافيا
ءاليحان بوكەيحان قازاق جەرىنىڭ جوقشىسى ءھام امانات
13 جەلتوقسان كۇنى، الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا الاشتانۋشى، ءاليحانتانۋشى-عالىم، حالىقارالىق جۋرناليست، ءجۇسىپ سۇلتان حان اققۇل ۇلىنىڭ ءاليحاننىڭ ءومىرى مەن سان قىرلى قىزمەتى تۋرالى مونوگرافياسىنىڭ تۇساۋ كەسەرى ءوتتى. قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى 2 تومنان تۇراتىن ەڭ العاشقى 2 كىتاپ – قازاقشا «ءاليحان بوكەيحان. قازاق جەرىنىڭ جوقشىسى»، «ءاليحان بوكەيحان. امانات»، ورىسشا «اليحان بۋكەيحان. تۆورەس يستوريي» جانە «اليحان بۋكەيحان. زاۆەششانيە» دەپ اتالادى.
بۇل 2 تومدىق مونوگرافيانىڭ تۇساۋكەسەرى 13 جەلتوقساندا كەزدەيسوق ۇيىمداستىرىلعان جوق. وسىدان تۋرا 99 جىل بۇرىن ءدال وسى كۇنى – 1917 جىلدىڭ 13 جەلتوقسانىندا ورىنبورداعى ءىى-جالپىقازاق قۇرىلتايىندا قازاق-قىرعىز اۆتونومياسى قۇرىلدى. وسى كۇنى 3 ۇمىتكەردىڭ داۋىسقا تۇسۋىمەن وتكەن شىنايى دەموكراتيالىق سايلاۋدا ءاليحان بوكەيحان الاش اۆتونومياسىنىڭ پرەزيدەنتى ءارى پرەمەر-مينيسترى بولىپ سايلانىپ، ونىڭ ەڭ جوعارعى اتقارۋشى بيلىگى – الاش وردا حالىق كەڭەسىن – ۇكىمەتىن باسقاردى.
ۇسىنىلىپ وتىرعان قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى تۇڭعىش قوس تومدىق مونوگرافيا شىنايى تاريحي دەرەكتەر مەن مۇراعات قۇجاتتارى، كۋاگەرلەر مەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ ۇزەڭگىلەستەرىنىڭ، ونىڭ جاقىندارى مەن تۋىستارىنىڭ ەستەلىكتەرى نەگىزىندە جازىلدى. بۇل حح-عاسىر باسىنداعى قازاق ۇلتتىق كوسەمىنىڭ دۇنيەگە كەلگەن ساتىنەن بۇكىل ءومىر جولىن، ونىڭ تۋعان حالقىنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى، اتا-بابا جەرىن قايتارىپ الۋ جانە ۇلتتىق مەملەكەتتىگىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى قيان-كەسكى كۇرەسىن سيپاتتاۋعا دەگەن تۇڭعىش تالپىنىس بولىپ تابىلادى.
ەكى تىلدەگى مونوگرافيانىڭ اۆتورى – بەلگىلى جۋرناليست، الاش تاريحىن جانە ءا.ن. بوكەيحاننىڭ ءومىرىن زەرتتەۋشى عالىم، ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «الاش» مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتان حان اققۇل ۇلى (ءجۇسىپ). ول اتالمىش تاقىرىپتى زەرتتەۋمەن جانە ءا.ن. بوكەيحاننىڭ مۇراسىن جيناۋمەن 25 جىلدان استام ۋاقىت شۇعىلدانىپ كەلەدى.
قازاق تىلىندەگى مونوگرافيانىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بەلگىلى الاشتانۋشى عالىم، ق ر ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ديحان قامزابەك ۇلى، ورىس تىلىندەگى مونوگرافيانىڭ رەداكتورى – بەلگىلى جۋرناليست اركاديي ارسيشيەۆسكيي.
بوكەيحان قازاقتىڭ سوڭعى حانى ولگەننەن 70 جىلدان كەيىن قازاق مەملەكەتىن قايتا قۇردى
قازاق مەملەكەتىنىڭ رەسپۋبليكا رەتىندە قۇرىلۋىنا، قازاق عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا، قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلتتىق مۇراسىنىڭ ناسيحاتتالۋىنا تىكەلەي باستاماشى بولعان الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان تۋرالى دەرەكتەر قۇجاتتىق نەگىزدە جيناقتالعان كىتاپتىڭ عىلىمي قۇندىلىعى ەرەكشە. رەسەيلىك عىلىمي مۇراعاتتار مەن ەۋروپادا جارىق كورگەن ءاليحان تۋرالى ماعلۇماتتار كىتاپتا قامتىلعان.
كىتاپ ءۇش تاراۋدان تۇرادى. ءبىرىنشى تاراۋىندا الەكەڭنىڭ تۋعانىنان باستاپ 1937 جىلدىڭ 27 قىركۇيەگىنە دەيىنگى عۇمىرى، ءار كۇنى تاريحي فاكتىلەرمەن تولىقتاي قامتىلعان. وندا الەكەڭنىڭ ءومىرىنىڭ 5 كەزەڭى جازىلعان. ءبىرىنشى كەزەڭىندە، تۋعان كەزەڭىنەن سانكت پەتەربوردا ورمان ۋنيۆەرسيتەتىنە قارسى تۇرعان يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن لەنينمەن بىرگە ەكستەرن تۇرىندە بىتىرگەنىنە دەيىن؛ ەكىنشى كەزەڭى 1895 جىلدان 1909 جىلعا دەيىن؛ ودان كەيىن الاش ۇلتازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كوسەمى رەتىندە تانىلعان كەزەڭى؛ ءتورتىنشى 1917 جىلعا دەيىنگى ءومىرى ءۇشىن وتە ماڭىزدى سامارا كەزەڭى. بۇل كەزەڭدە قازاق گازەتى شىقتى، اقپان توڭكەرىسىن دايىنداۋعا ات سالىستى. ماسون ۇيىمىنىڭ مۇشەسى رەتىندە «قازاق قىرىلىپ قالماسىن» دەپ 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە قارسى شىقتى. «بوسقا قان توكپەڭدەر، ءبىز پاتشانى ونسىز دا قۇلاتامىز، شىداي تۇرىڭدار» دەپ ۇندەۋ تاستادى؛ سوڭعى كەزەڭ الاشوردا كەزەڭى – قازاق تاريحىنداعى جاڭا بەتبۇرىس كەزەڭى. قازاق مەملەكەتىنىڭ ىرگەتاسىن قازاقتىڭ سوڭعى حانى ولگەننەن 70 جىلدان كەيىن قايتا قالادى.
الاش زيالىلارىنىڭ قازاقتىڭ جاڭا مەملەكەتىن الاش وردا دەپ اتاۋى تەگىن ەمەس. بۇل قايتا سەرپىلىپ مەملەكەت بولىپ جاتقانىمىزدى، «التىن وردا»، «اق وردا» سياقتى اتاۋلارداي ەڭسەلى بولۋىمىزدى ءبىلدىردى.
ءاليحان بوكەيحان مەملەكەت قايراتكەرى عانا ەمەس، وكسفورد، كەمبريدجدە مويىندالعان قازاق عالىمى.
كىتاپتىڭ تيراجى مىڭعا دا جەتپەيدى
كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىندە كىتاپ تيراجىنىڭ ماردىمسىز ەكەنى بەلگىلى بولدى. بۇنى كىتاپ اۆتورى بىلاي ءتۇسىندىردى:
– كىتاپتىڭ شىمكەنتتە باسىلىپ شىققان سەبەبىنە توقتالساق، 2015 جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا پاريجدە، UNESCO-نىڭ شتاپ پاتەرىندە ءاليحاندى بۇكىل الەمدىك تۇلعا دەپ مويىندادى. تاۋەلسىز قازاقستان ۇكىمەتى «قالتاسىندا كوك تيىن جوق كەدەي ەل ەكەنىن» كورسەتتى. اقشا بولگەن جوق. «جەرىمىز قۇرالاقان، ەشقانداي بايلىعىمىز جوق». سوندىقتان، ۇكىمەت كوك تيىن اقشا بولمەگەندىكتەن شىمكەنت قالاسىندا ۇلتجاندى ازامات ءابدىماجيت سىدىقبەك ءوز قالتاسىنان قارجى ءبولىپ، وسى 4 كىتاپتى شىمكەنتتەن شىعاردى. كىتاپتىڭ بەتتەۋى مەن تۇپتەۋى استانا مەن الماتىداعىداي ساپالى بولماسا دا شىقتى. ورىسشاسى دا، قازاقشاسى دا بار جوعى 400 دانامەن بولسا دا شىعۋىنىڭ ءوزى بىزگە قۋانىش.
الداعى جىلى مادەنيەت مينيسترلىگىنەن اقشا بولىنە مە دەگەن «جامان» ءۇمىتىمىز بار. سونداي-اق، مونوگرافيا ءدال وسى كۇندەرى تۇرىك تىلىنە، اعىلشىن تىلىنە، ۋكراين تىلىنە اۋدارىلىپ جاتىر. قازاق كىتاپتارى تاريحىنىڭ ىشىندە بۇل كىتاپ تۇڭعىش رەت الەمدىك 5 تىلدە جارىق كورمەكشى. اۋدارۋ جۇمىستارى اياقتالىپ تا قالدى.
قازاقستاندا الەۋمەتتىك-ساياسي ماڭىزى بار ادەبيەتتەر بار بولعانى 2 مىڭ دانا تارالىممەن شىعادى. قازاقستان حالقىنىڭ جالپى سانى 17،7ميلليون بولسا، سول 17،7 ميلليون جانعا قىزمەت كورسەتەتىن 12 مىڭ كىتاپحانا بار ەكەن. ال جاڭاعى عىلىمي كوپشىلىك، عىلىمي-تانىمدىق ادەبيەت بار-جوعى 2000 دانامەن جارىق كورەدى.
كىتاپتان ءۇزىندى. لەنين جانە بوكەيحان بىرگە وقىعان با؟
ەگەر دە، بايىرعى بولشيەۆيكتەر دەپ اتالعاندارعا ورالاتىن بولساق، ولاردىڭ قاتارىندا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى كوسەمى لەنيننىڭ ءوزى بار ەكەنى انىق. ول كەزدەرى قاراپايىم عانا ۆولوديا ۋليانوۆ دەگەن جىگىتپەن ءاليحان سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فاكۋلتەتىندە 1891 جىلى ەكستەرن تۇرىندە ەمتيحاندى بىرگە تاپسىرعان.
الاشوردانىڭ بۇرىنعى مۇشەسى ءالىمحان ەرمەك ۇلىنىڭ ەستەلىكتەرىنە سۇيەنسەك، 1920 جىلدىڭ تامىزىندا ماسكەۋگە بارعان قازاق دەلەگاسياسى قازاق اۆتونوميالى كسر-ىن قۇرۋ جانە ونىڭ تەرريتورياسىن مەجەلەۋ ماسەلەسى بويىنشا كەڭەيتىلگەن ماجىلىسكە قاتىسادى. وعان رسفسر حالىق كوميسسارياتى كەڭەسى ءتوراعاسى لەنيننىڭ ءوزى ءتوراعالىق ەتەدى. «لەنين ءوزى ءتوراعالىق ەتكەن العاشقى ءماجىلىستىڭ اياعىندا»، - دەپ ەسكە الادى ءالي اعا. – اۆتونوميانى قۇرۋ ءجونىن ءقازىر ستالينگە بارىپ پىكىرلەسىڭدەر. وندا دايىندالعان جوباسى بار. سونىمەن تانىسىپ بار ويلارىڭدى تۇيىستىرىڭدەر، - دەپ كەڭەس بەرەدى. ماجىلىسكە قاتىسقان لەنين ۇزىلىسكە دالىزگە شىعادى. قازاقستاندىق دەلەگاسيا 15-تەي ادامبىز. ءاليحان بوكەيحاندى كۇتتىك. الەكەڭ لەنينمەن وڭاشا پىكىرلەسىپ، اڭگىمەلەسىپ قالعان بولاتىن. 10-15 مينۋتتان كەيىن ول كىسى دە شىقتى. «بىزدەر ءسىزدى ستالينگە كىرۋگە كۇتىپ تۇرمىز» دەلىندى. ءاليحان بارىمىزگە سالقىن قاراپ، «ستالين نە شەشەدى دەيسىڭ؟ ونىڭ نە ويى، نە ءبىلىمدى كولەمدى ەمەس. قانشا جەتىسكەن جوباسى بار دەيسىڭ. ونان دا ءوزىمىز جەكە شەشكەنىمىز دۇرىس» دەپ ءجۇرىپ كەتتى. ءبىز ءبارىمىز اڭتارىلىپ قالدىق. الەكەڭە ىلەسىپ ءبارىمىز كرەملدەن شىعىپ كەتتىك. ءالىمحان ەرمەك ۇلىنىڭ بۇل اڭگىمەسى(ءالىمحان ەرمەكوۆ ول كەزدە 19 جاسار جىگىت) قاراعاندىداعى ستاليندىك لاگەردەن ورالعاننان كەيىن 1960 جىلدارى قازاق راديوسى جۋرناليسىنە ايتىپ بەرىلگەن بولاتىن. قايراتكەردىڭ قازاق راديوسىنا بەرگەن سۇحباتى 1992 جىلى جەزقازعاندا كىتاپ بولىپ شىققان.
الاش وردا – دەموكراتيالىق پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا
ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحان (1866-1937) – داڭقتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى. ول قازاق حالقىنىڭ ءحىح عاسىردىڭ سوڭى – حح عاسىردىڭ باسىنداعى «الاش» ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ يدەيالىق نەگىزىن قالاۋشى ءارى جەتەكشىسى، قازاقتىڭ «الاش» اتتى تۇڭعىش ساياسي پارتياسىنىڭ ءارى قازاق-قىرعىز ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونومياسىنىڭ اتاسى ءارى ءتوراعاسى بولدى. 1917 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ تەتىگى بار شىنايى دەموكراتيالىق پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا رەتىندە دۇنيەگە كەلىپ، 1920 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن جاساعان الاش اۆتونومياسى بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ نەگىزىن، بەرىك ىرگەتاسىن قالاپ بەردى. ءا.ن. بوكەيحان - داڭقتى ەنسيكلوپەديست عالىم 2 جوعارعى ءبىلىمى بويىنشا ورمانتانۋشى-عالىم، اگرونوم ءالى زاڭگەر، تابيعي دارىنى بويىنشا تاريحشى، ەكونوميست، ەتنوگراف، ادەبيەتتانۋشى، جۋرناليست ءارى پۋبليسيست، سونداي-اق جەر پايدالانۋ مەن مال شارۋاشىلىعى بويىنشا تەڭدەسسىز مامان بولاتىن. ونىڭ وسى كۇنگە دەيىن تابىلىپ، جيناقتالعان عىلىمي-پۋبليسيستكالىق مۇراسى 15 تومعا جەتتى.
1930-جىلداردان كەڭەس وداعى كۇيرەگەن 1991 جىلعا دەيىن دەرلىك ءا.ن. بوكەيحاننىڭ ەسىمىن اتاۋعا، ونىڭ ءومىرى مەن سان قىرلى قىزمەتىن زەرتتەۋگە قاتاڭ تىيىم سالىندى. ال ونىڭ اسا باي ءارى وتە مول ساياسي جانە عىلىمي-پۋبليسيستيكالىق مۇراسى كىتاپحانالار مەن مۇراعاتتاردا، ونىڭ ىشىندە كسرو كگب-سى مەن قازاقستان كگب-سىنىڭ مۇراعاتتارىندا كوپشىلىك نازارىنان تاسادا شاڭ باسىپ جاتتى.
ۇستىمىزدەگى جىلى ءا.ن. بوكەيحاننىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولعان مەرەيتويى، يۋنەسكو باس كونفەرەنسياسىنىڭ 2015 جىلعى 18 قاراشاداعى قاۋلىسىنا سايكەس حالىقارالىق دەڭگەيدە تويلانۋعا ءتيىس ەدى. سونىمەن قاتار، يۋنەسكو التى الاش كوسەمىن «بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار شىنايى داڭقتى قايراتكەر» دەپ مويىندادى.
ءاليحان بوكەيحان-150 جىل. نە ىستەلدى؟
قاراعاندى قالاسىنداعى اۋدانعا اتى بەرىلىپ اقتوعايدان ەسكەرتكىشى اشىلدى
قىركۇيەك ايىندا قاراعاندىنىڭ وكتيابرسكيي اۋدانى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن بولىپ وزگەردى. 2016 جىلعى 25 قىركۇيەكتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگى قاراعاندى قالاسىنداعى وكتيابر اۋدانىن ءاليحان بوكەيحان اتىنداعى اۋدان ەتىپ وزگەرتۋگە رۇقسات بەردى. بۇل تۋرالى قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى حابارلادى. اكىمشىلىك اۋماق قاراعاندى قالاسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندە ورنالاسقان.
قۋانىشتى جاڭالىقتى وبلىس اكىمى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆ وبلىستا تويلانىپ جاتقان ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىندا حالىققا جاريا ەتتى.
سونداي-اق، الەكەڭنىڭ تۋعان جەرى، اقتوعاي اۋدانىندا الاش وردا ليدەرىنىڭ ەسكەرتكىش ءمۇسىنى اشىلدى. ءوڭىر باسشىسى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆ «الاش الاڭى» الاڭىنداعى مونۋمەنتكە گۇل شوقتارىن قويىپ، عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسياعا قاتىستى.
اقتوعاي اۋدانى ورتالىعىنداعى «الاش الاڭىنداعى» ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ەسكەرتكىشىنە شاراعا قاتىسۋشىلار گۇل قويدى. ەسكەرتكىش اقتوعايداعى ونىڭ ەسىمى بەرىلگەن مەكتەپتىڭ الدىنا ورناتىلعان. بۇل – قازاقستاندا ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ەسىمىمەن اتالعان العاشقى مەكتەپ. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ گيپستەن جاسالعان ءمۇسىنى اقتوعاي اۋىلىنداعى ونىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن ورتا مەكتەپتىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. ونى سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ قاراعاندى بولىمشەسىنىڭ شەبەرحاناسىندا دايىندادى. اۆتورى - ۆيكتور ارەنت. ءمۇسىننىڭ بيىكتىگى 3 مەتر.
1998 جىلى اقتوعايدا «ءۇش ارىس» ءاليحان بوكەيحانوۆ، جاقىپ اقبايەۆ جانە ءالىمحان ەرمەكوۆكە ەسكەرتكىش ورناتىلدى. 2013 جىلى مونۋمەنت ماڭىندا «الاش الاڭى» اباتتاندىرىلدى.
استانا مەن كوكشەتاۋدا اتىنا كوشە بەرىلدى
استانا تۇرعىندارىنىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ، قالالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ 2016 جىلعى 7 قىركۇيەكتەگى №1 شەشىمىنىڭ نەگىزىندە استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگىنىڭ قاۋلىسى جانە استانا قالاسىنىڭ ءماسليحاتىنىڭ شەشىمىمەن ەڭبەكشىلەر كوشەسى جانە جوبالىق اتاۋى № 36 كوشە بىرىكتىرىلىپ – ءاليحان بوكەيحان داڭعىلى اتاۋىن الدى.
استانا قالاسىنىڭ «سارىارقا» اۋدانى بويىنشا ءاليحان بوكەيحان كوشەسى – ءازىربايجان مامبەتوۆ كوشەسى بولىپ قايتا اتالدى.
سونداي-اق قاراشا ايىندا كوكشەتاۋدا «40 لەت وكتيابريا» كوشەسىنە الاش قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ ەسىمى بەرىلدى.
پوشتا ماركاسى
2016 جىلدىڭ 12 شىلدەسىندە «اق جول» قدپ ورتالىق كەڭسەسىندە ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قۇرمەتىنە شىعارىلعان پوشتا ماركاسى تانىستىرىلادى.
قازاق تاريحىنداعى قايتالانباس اسقاق دارا تۇلعا - ءاليحان بوكەيحاننىڭ جارقىن بەينەسى بار، مولشەرى 26 ح 18 مم پوشتا ماركاسى 2 500 000 دانامەن اينالىسقا ءتۇستى.
ءاليحان بوكەيحاننىڭ مەرەيتويى قۇرمەتىنە ارنايى شىققان نومينالى 5 تەڭگەلىك پوشتالىق ماركالار «ق ر ۇلتتىق بانكى بانكنوت فابريكاسى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىنىندا باسىلدى.
ءاليحان بوكەيحان تۇلعاسى بەينەلەنگەن مونەتا شىعارىلدى
18 قازاندا، استانادا الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى شارا– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى شىعارعان مەرەيتويلىق ەستەلىك مونەتا تانىستىرىلدى. مونەتادا جاڭا تەحنولوگيا مۇمكىندىگىمەن «قازاق» گازەتى بەينەلەنگەن ترافارەت العاش رەت قولدانىلعان. مونەتا ق ر ۇلتتىق بانكى مەن «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسى بىرلەسۋى ناتيجەسىندە شىعارىلدى. تيىننىڭ جوعارعى بولىگىندە ق ر ەلتاڭباسى بەينەلەنىپ، ەكى بەتى ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلگەن. ماسساسى – 11، 17 گرامم، ديامەترى – 31 مم، تارالىمى – 100 مىڭ دانا. ساتۋ ءۇشىن ارنايى تەرموۆاكۋۋمدى قاپشىققا ورالعان.
وسى جيىندا سۇلتان حان اققۇل ۇلى سەمەي قالاسىن الاش دەپ وزگەرتۋ ارقىلى، قازىرگى قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش استاناسى رەتىندە تاريحقا جازىپ قالدىرۋ جونىندە ءوز ۇسىنىسىن ورتاعا تاستادى. «بيىل ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى. ىزىنشە قازاق مەملەكەتتىگىن قايتا جاڭعىرتقان الاشوردا اۆتونومياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولادى. الاشوردا اۆتونومياسى دەسەك، ەسىمىزگە ءاليحان، ال الەكەڭ دەسەك، الاش اۆتونومياسى ەسكە تۇسەدى. وسى ەكى ۇلى تويدىڭ قۇرمەتىنە سەمەي قالاسىن الاش دەپ وزگەرتۋ، قازىرگى قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش استاناسى رەتىندە تاريحقا جازىپ قالدىرۋ جونىندە ۇسىنىس بىلدىرمەكپىز. سەمەي دەگەن اتاۋ ورىستىڭ «سەميپالاتينسك» دەگەن سوزىنەن شىققاندىعى بەلگىلى» دەدى الاشتانۋشى عالىم.
سانكت-پەتەربۋرگتىڭ تاۆريا سارايىنداعى ءاليحان بوكەيحان ءبيۋستى
25 قاراشادا رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسى عيماراتىنا ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءمۇسىنى قويىلدى.
الاشتىڭ ءاليحانى ارادا ءبىر عاسىر وتكەندە سانكت-پەتەربور قالاسىنداعى تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ شتاب-پاتەرى ورنالاسقان تاۆريا سارايىنا ءمۇسىن بولىپ ورالدى.
بيۋست رەسەيدىڭ العاشقى دۋماسىنىڭ وتىرىسى وتكەن تاۆريا سارايىنداعى تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ شتاب-پاتەرىنە قويىلدى. سكۋلپتۋرانى جاساعان ءومىرزاق شاڭوۆ.
ءمۇسىننىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا سەنات ءتوراعاسى قاسىم-جومارت توقايەۆ «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ25 جىلدىعى مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى كورنەكتى قازاق زيالىسىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولعانى اتالىپ وتەتىن جىلى ءبيۋستىنىڭ سانكت-پەتەربۋرگتەگى تاۆريا سارايىنا ورناتىلۋى ەرەكشە ماعىناسى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ قىزمەتى بيىك ادامگەرشىلىكتىڭ، ۇلتتىق جانە ازاماتتىق پارىزىنا كىرشىكسىز ادالدىق پەن شىنايى بەرىلۋدىڭ ۇلگىسى بولىپ تابىلادى»، - دەپ اتاپ ءوتتى سەنات ءتوراعاسى.
اشىلۋ سالتاناتىنا قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ ءتوراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين، تمد پاا كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى، رەسەي فەدەراسيا كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ۆالەنتينا ماتۆيەنكو، رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ ءتوراعاسى ۆياچەسلاۆ ۆولودين، ازەربايجان ميللي مەدجليسىنىڭ ءتوراعاسى وكتاي اسادوۆ قاتىستى.
وتكىزىلگەن ءىس-شارالار
ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعان كۇنى 5 ناۋرىزدا رەسەي استاناسى ماسكەۋ قالاسىندا سانالى عۇمىرىن ەل تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلت مۇددەسى جولىنداعى كۇرەسكە ارناعان ازاماتتىڭ اتاۋلى كۇنىنە وراي ارۋاق رۋحىنا قۇران باعىشتالدى. ءارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراسياسىنداعى ەلشىلىگىنىڭ باسپا ءسوز ورتالىعىندا الاش كوسەمىنە ارناپ، تاريحشىلار، عالىمدار، جازۋشىلار، قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «قازاق كوگىندەگى كۇن - ءاليحان بوكەيحانوۆ» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى.
***
4 ناۋرىزدا، تۇركى اكادەمياسى حالىقارالىق ۇيىمى گازي ۋنيۆەرسيتەتىمەن، تۇركيانىڭ يۋنەسكو ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسىمەن جانە ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ، انكارا قالاسىندا «الاشتىڭ ءاليحانى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنسيا وتكىزدى.
عىلىمي جيىنعا قازاقستاننان بارعان بەلگىلى تاريحشىلار، پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي «ءاليحان بوكەيحان جانە ءبىرتۇتاس الاش يدەياسى»، پروفەسسور بەيبىت قويشىباي «ءاليحان بوكەيحان – ازاتتىق كۇرەسكەرى» تاقىرىپتارىندا باياندامالار وقىدى.
***
ءساۋىردىڭ 20-21ء-ى استاناداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «ءاليحان بوكەيحان جانە تاۋەلسىزدىك مۇراتى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنسيا ءوتتى. ل.ن.گۋميليەۆ اتىنداعى ەۇۋ، حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمى جانە ق ر ۇلتتىق مۇراعاتىمەن بىرلەسىپ وتكىزگەن شاراعا ق ر پارلامەنتى سەناتى جانە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى، تۇركسوي وكىلدەرى، قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى، جاپونيا مەن تۇركيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىكتەرى، تاريحشى عالىمدار مەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ۇرپاقتارى قاتىستى. 21 ساۋىردە كونفەرەنسياعا قاتىسۋشىلار مادەني-كوپشىلىك ءىس-شارالار اياسىندا مەملەكەت قايراتكەرى سماعۇل ءسادۋاقاس ۇلى جانە كەنەسارى جاساقتارى جەرلەنگەن «بابالار قورىمىندا» بولىپ، بابالار رۋحىنا قۇران باعىشتادى.
***
6 شىلدەدە قازاق گەوگرافيالىق قوعامى ۇيىمداستىرعان «ءاليحان بوكەيحان ىزىمەن» حالىقارالىق عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديسياسى ءاليحاننىڭ تۋعان توپىراعى قاراعاندىداعى اقتوعايدان باستاپ، ءاليحاننىڭ ىزىمەن ەكسپەديسيا جاسادى. سەگىز ادامنان قۇرالعان ەكسپەديسيانىڭ ساپارى الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعان جەرى اقتوعايدان باستالىپ قارقارالى مەن سەمەيگە، ودان ارى ومبى، سامارا، ورىنبور، مينسك، ماسكەۋ جانە سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىنا جالعاسقان بولاتىن. ەكسپەديسيا 17 كۇنگە سوزىلدى.
***
ىستامبۇلدا شىلدەنىڭ 7-9 كۇندەرى تۇركيا قازاقتارىنىڭ كىشى قۇرىلتايى ءوتتى. تۇركيا قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنىڭ العاشقى كۇنى الاش ارىسى - ءاليحان بوكەيحان اتىنداعى كۋبوك ءۇشىن فۋتبولدان جارىس ۇيىمداستىرىلدى.
***
10 قاراشادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيىندە «ءاليحان بوكەيحان: الاش مۇراتى جانە تاۋەلسىزدىك قۇندىلىعى» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسيا ءوتتى.
ال پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بەرىك دۇيسەنبينوۆ ءاليحان تويىنا قاتىستى كەيبىر «اتتەگەن-ايلارعا» دا توقتالىپ ءوتتى.
«ءبىز ءاليحان تويىنىڭ اتاۋسىز قالعانىن تەرە بەرمەيىك دەپ قولدان كەلگەن، كوڭىلگە مەدەۋ بولارلىق ىلكىمدى ىستەردى اتاپ وتتىك. ال ەندى جۇرەك تۇكپىرىندەگى نازىمىزدى شىعاراتىن بولساق، كوپ ىستەرىمىزدە ىركىلىستەر بار. وتانىمىزدىڭ جۇرەگى، قازاقستاننىڭ ەڭ ۇلكەن مەگوپوليسى الماتى قالاسىنداعى ۇلكەن كوشەلەردىڭ ءبىرىن الاش كوسەمىنىڭ اتىمەن اتاۋ ءالى ىسكە اسقان جوق. ەكى ءىرى قالامىزداعى ۇلتتىق مارتەبەسى بار جوعارعى وقۋ ورىندارىنا الەكەڭنىڭ ەسىمىن بەرە المادىق. قازاق ەلى ءۇشىن قانىن دا، جانىن دا اياماعان ءوزىنىڭ باسىن قاتەرگە تىككەن ۇلى تۇلعاعا ارناپ نە استانادا، نە الماتىدا ءبىر ەسكەرتكىش قويا المادىق. قازاقستاننىڭ كەيبىر قالالارىندا ءالى كۇنگە دەيىن قولىن بۇلعاپ كۇن كوسەم – لەنيننىڭ ەسكەرتكىشى قاسقايىپ تۇر. ال شىن مانىندە قازاقتىڭ اتىن الەمگە تانىتقان ءاليحانعا ارنالعان ەسكەرتكىش جوق دەگەن ءسوزدى ايتۋدىڭ ءوزى ۇيات» دەدى دەپۋتات.
***
25 قاراشا كۇنى الماتى قالالىق اكىمدىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن "عىلىم ورداسى" كىتاپحاناسىنىڭ كونفەرەنس زالىندا "الاشتىڭ ءاليحانى" اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسيا ءوتتى. عىلىمي كونفەرەنسيادا مامبەت قويگەلدييەۆ، ءۋاليحان قاليجان، ايگۇل ءىسماقوۆا، نۇرلان اتىعايەۆ، حانگەلدى ءابجان، زاۋرەش ساقتاعانوۆا، گۇلبانۋ جۇگەنبايەۆا، ت.ب. بەلگىلى عالىمدار بايانداما جاسادى.
سونداي-اق، م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا سالتاناتتى كەش ءوتتى. كەشتە ءسوز العان الماتى اكىمى ب.بايبەك. «ءاليحان بوكەيحانوۆ حالىقتىڭ كوكىرەگىنە عاسىرلار بويى شەر بولىپ قاتقان ازاتتىق تۋرالى اڭساردى، ەگەمەن ەل بولۋ جايلى ۇلى يدەيانى جاڭعىرتۋشى، ابىلاي مەن كەنەسارى حانداردىڭ ىستەرىن لايىقتى جالعاستىرۋشى بولدى. سۇلتانماحمۇتشا ايتساق، «قازاق ءۇشىن جۇرەك مايىن شام قىلعان» كوزسىز باتىر، زامانىنان وزىپ تۋعان ءبىلىمدى دە بىلىكتى بيىك ورە يەسى ەدى»، – دەدى. سالتاناتتى كەشتە ءاليحان بوكەيحانعا ارنالعان ءومىرباياندىق دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى.
***
8 جەلتوقساندا قاراعاندىدا «ءاليحان بوكەيحان جانە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ تاريحي نەگىزى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسيا ءوتتى. كونفەرەنسيادا «ءا.بوكەيحان شىعارمالار جيناعى» اتتى 15 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
ءاليحان ەسىمىنە قاتىستى قوعامدا ايتىلعان ۇسىنىستار
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ءاليحان بوكەيحاننىڭ اتىن بەرۋ.
سەمەيدى الاش قالاسى دەپ اتاۋ.
الاش اتالاتىن جەرسەرىك ۇشىرۋ.
استانا قالاسىنان اۋماقتى «الاش ساياباعىن» اشۋ.
ۇلت كوسەمى ءا.بوكەيحاننىڭ تۋعان كۇنى جىل سايىن "الاش كۇنى" رەتىندە ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە اتاپ ءوتۋ.
ورىندالماعان ءۇمىت
كوكتەمدە وتكەن مەرەيتويلىق كونفەرەنسيالاردىڭ بىرىندە مىناداي اقپارات تاراعان ەدى:
سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ ءا.بوكەيحاننىڭ تاريحي تۇلعاسىن كورنەكىلەندىرۋ بويىنشا ۇكىمەتكە جولداعان ساۋالىنا ۆيسە-پرەمەر ءداريعا نازاربايەۆا جاۋاپ قايتارعان. وندا – استانا قالاسىنىڭ سول جاعالاۋىنا ورىن تەپكەن مەكتەپتەردىڭ بىرىنە ءاليحاننىڭ اتىن بەرۋ، ەسكەرتكىشىن ورناتۋ جانە ساياباق اشۋ ماسەلەسى بەلگىلەنگەن تارتىپپەن پىسىقتالۋدا دەلىنگەن. ماسكەۋ قالاسىنداعى ءا.بوكەيحاننىڭ توپىراعىن استاناداعى ۇلتتىق پانتەونعا جەرلەۋدى پىسىقتاۋ جونىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە ءتيىستى تاپسىرمالار بەرىلگەن. ءا.بوكەيحانوۆ تۋرالى فيلم ءتۇسىرۋ، مەموريالدىق كەشەن ورناتۋ جانە قاراعاندى قالاسىنىڭ ورتالىق كوشەلەرىنىڭ بىرىنە تاريحي تۇلعانىڭ ەسىمىن بەرۋ جونىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە ءتيىستى شارالار قابىلداۋعا بايلانىستى تاپسىرمالار بەرىلگەن. الايدا، بۇل اقپاراتتان جۇزەگە اسقانى تەك قاراعاندى وبلىسىنداعى ءىس-شارالار عانا.
سونىمەن بىرگە، الماتى قالاسىنداعى، قازاقستان تاريحىنداعى تۇڭعىش مەتروپوليتەنگە، الماتىداعى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنە نەمەسە استاناداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بىرىنە ءاليحاننىڭ ەسىمىن بەرۋ جانە ءاليحان تۋرالى كوپ سەريالى فيلم ءتۇسىرۋ ۇسىنىستارى ايتىلعان.
ايتا كەتسەك، 2011 جىلى ماسكەۋدەگى دون زيراتىندا الاش كوسەمى – ءاليحان بوكەيحان جەرلەنگەن قابىرگە ەسكەرتكىش-تاس قويىلدى.
قاراعاندىنىڭ «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور نۇرلان ورىنباسار ۇلى دۋلاتبەكوۆتىڭ باس بولۋىمەن وسى جىلدىڭ 28 قازانىندا ءاليحان بوكەيحان مەن نىعمەت نۇرماق ۇلىنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش-تاقتا ورناتىلدى.
ەسكەرتكىش-تاسقا قوس ارىسىمىزدىڭ بەينەسى بەدەرلەنىپ، تۋعان جىلدارى مەن اتىلعان كۇندەرى تۋرالى دەرەكتەر قاشالعان. سوسىن اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ:
«ەي، تاكاپپار دۇنيە،
ماعان دا ءبىر قاراشى.
تانيسىڭ با سەن مەنى،
مەن – قازاقتىڭ بالاسى!» – دەگەن ولەڭ جولدارى جازىلعان.
***
سەمەيدە قويىلۋى كەشەۋىلدەپ كەتكەن ەسكەرتكىش
سەمەيدە الاشتىڭ ءاليحانىنا قويىلۋعا ءتيىس ەسكەرتكىش ەسكيزىنە جاريالانعان رەسپۋبليكالىق بايقاۋ بيىل 22ء-ساۋىر مەن 23-مامىر ارالىعىندا وتكەن. وعان 4 ءمۇسىنشى 5 ەسكيز ۇسىنعان. ناتيجەسىندە، بەلگىلى عالىمدار، تاريحشىلار مەن ساۋلەتشىلەردەن قۇرالعان ساراپشى توپ بەلگىلى ءمۇسىنشى، قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى باقىتبەك مۇحامەتجانوۆتىڭ ەڭبەگىنە تاڭداۋ جاساعان. بيىكتىگى 13 مەتر بولاتىن ەسكەرتكىش جوسپار بويىنشا، قالانىڭ سول جاق بولىگىندە، ەرتىس جاعالاۋىنان ورىن تەبۋگە ءتيىس ەدى. بۇل باعىتقا بيۋدجەتتەن 24 ملن تەڭگە قارجى قاراستىرىلعان.
ارادا التى اي وتكەندە، قازان ايىنىڭ جەتىسى سول كەزدەگى وبلىستىڭ ورىنباسار اكىمى جاقسىلىق ومار سەمەي قالاسىنان ءاليحان بوكەيحانعا كوشە اتىن بەرۋ جانە ەسكەرتكىش ورناتۋ ماسەلەسى الداعى ۋاقىتتا شەشىمىن تابادى دەپ قايتالاي مالىمدەمە جاسادى.
«كوشە اتاۋىن بەرۋ ماسەلەسى وتە ورىندى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر بۇعان دەيىن 5 جىل موراتوريي جاريالانعان بولاتىن. ءقازىر موراتوريي الىنىپ تاستالدى. ەندى سوعان سايكەس قۇجاتتارىن دايىنداۋدامىز. كوشە بەرۋ ماسەلەسىنە ءبىز بەيجاي قارامايمىز. ال الاش كوسەمىنە ارنايى ەسكەرتكىش قويۋ ءۇشىن ءبىز بايقاۋ جاريالاعان بولاتىنبىز. بارلىعى 6 جۇمىس كەلىپ ءتۇستى. ونىڭ ەكەۋىن جەرگىلىكتى كوميسسيانىڭ تاڭداۋىمەن ىرىكتەپ الىپ، مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قاراۋىنا جولداعانبىز. قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ شەشىمىن كۇتىپ وتىرمىز. ەگەر ولار رۇقسات بەرىپ، مىنانى ورناتىڭدار دەسە، ءبىز قويۋعا دايىنبىز. قارجىسى، ورىنى بارلىعى قاراستىرىلىپ قويعان» - دەدى مالىمدەمەسىندە جاقسىلىق وماروۆ. الايدا، ول كوپ وتپەي الماتى وبلىسىنا اۋىسىپ كەتتى.
جىل اياقتالىپ كەلەدى، الاش جۇرتىنا ءالى كۇنگە «سەمەيدە ءاليحانعا ەسكەرتكىش ورناتىلدى» دەگەن حابار جەتكەن جوق.
***
ءتۇرلى شارالارعا ءبىرلى-جارىم دەپۋتات قاتىسقانىمەن نە اقوردا، نە پارلامەنت رەسمي تۇردە وزدەرى بيلەپ وتىرعان قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاعان ءاليحان بوكەيحاننىڭ مەرەيتويىن قۇتتىقتامادى.
قامشىگەر: نۇرعالي نۇرتاي
