...اتتى ەمەسپىز، جاياۋمىز

   جاياۋدان دا باياۋمىز

   ون بەس كۇندەي جۇرگەندە

   ومبى جاققا تاياۋمىز.

   اكە-شەشەم بار ەدى،

   جاسى جەتكەن كارى ەدى.

   وسىناۋ انگە سالعىزعان

   16-نىڭ زارى ەدى...

(«سامالتاۋ» قازاقتىڭ حالىق ءانى)

بيىل قازاق ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە 100 جىل تولىپ وتىر. بۇل وقيعا 300 جىلداي رەسەي يمپەرياسىنىڭ بودانىندا بولعان قازاق ۇلتىنىڭ تاريحىنان ويىپ ورىن العان ەلەۋلى سەرپىلىس بولعان ەدى. كەڭەس وداعى كەزەڭىندە «قازاق ۇلتى رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلعان» دەگەن دالباسا اڭگىمەنى ەستىپ، وقىپ وستىك. ەستەرىڭىزدە بولار، «ءوز ەركىمىزبەن قوسىلعانىمىزعا» 250 جىل تولدى دەپ تالاي مەيرامداپ، تويلاپ، ءىسشارالار وتكىزدىك. «اققا قۇداي جاق» دەگەندەي، ۋاقىت ءبارىن ورىن-ورنىنا قويىپ بەرەدى ەكەن. ارام پيعىلمەن جاسالعان كەز كەلگەن ءىستىڭ اياعى قۇردىمعا كەتەتىنى بەلگىلى. «لەنين ءبىزدىڭ اتامىز، ساياسىندا جاتامىز» دەپ تە ءان سالدىق-اۋ. سول لەنين ءقازىر قايدا؟ سول كەڭەس وداعى قايدا كەتتى؟ ءبىر ورتالىقتان باسقارىلۋعا قارسى بولعان 15 ەل اقىرى  «ورتاق وگىزدەن، وڭاشا بۇزاۋ ارتىق» دەپ، تاۋەلسىزدىكتەرىن الىپ، 15 دەربەس مەملەكەت بولىپ كەتتى.

1917 جىل كەلىپ، كەدەيلەر تەڭدىك الدى دەپ قۋانىپ، باي-قۇلاقتاردى قۋدالادىق. ونىڭ ىزىنەن 1929-33 جىلدار اراسىندا قولدان جاسالعان اشارشىلىق، جۇت، ودان كەيىنگى ۇلتىمىزدىڭ جارتىسى جويىلعان رەپرەسسيا، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس، تىڭ يگەرۋ، 40 جىلداي جاسالعان يادرولىق سىناقتار جانە ت.ب. تاريحي اقتاڭداقتار قازاق ۇلتىن جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرە جازدادى. ايتەۋىر، اۋپىرىممەن امان قالدىق. 1900 جىلى بۇرىنعى كەڭەس وداعى تەرريتورياسىندا 194 ۇلت بولعان ەكەن. (ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى قاراڭىز). 1990 جىلعى ساناق بويىنشا سول ۇلتتاردان 101 ۇلت قالعان. سوندا 93 ۇلت قايدا كەتتى؟! جىلىنا ءبىر ۇلتتان جوعالىپ وتىرعان ەكەن. اسسيميلياسيا (ورىستاندىرۋ) ساياساتىنىڭ ءىزى ايقىن كورىنىپ تۇرعان جوق پا ؟!

جەر بەتىندە ءوز تاۋەلسىزدىگىن الا الماي، ءوز شەكاراسىن سىزا الماي، ءوز تۋىن جەلبىرەتە الماي جۇرگەن قانشاما ۇلت بار. ءبىزدىڭ باعىمىزعا وراي ەگەمەندىك الدىق، ءتىلىمىز مەملەكەتتىك ءتىل بولدى، شەكارامىز سىزىلدى. استانامىز سارىارقا تورىنە جايعاستى. سول ءۇش عاسىر كورمەگەن قۋانىشتىڭ بۋىنا ماستانىپ ءجۇرىپ، ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ مارتەبەسىن ءتۇسىرىپ العاندايمىز. ءسوز تىڭدايتىن قۇلاق ازايدى، كيەلى ساحنا بي الاڭشاسىنا اينالىپ بارا جاتىر، دومبىرا مەن قوبىزدىڭ ءقادىرى كەتىپ، ساحنادان شەتتەپ قالدى، اشىق-شاشىق كيىنگەندى ماقتايتىن، جابىق كيىنگەندى داتتايتىن بولدىق، سويلەگەندى مىلجىڭ، ۇندەمەگەندى ءبىلىمسىز كوردىك. اقشا ادامنان بيىك مىنبەرگە شىقتى. وسىنداي كەزەڭدە بولاشاق ۇرپاقتى تەزگە سالا الاتىن، تاربيەلەي الاتىن  ۇلتتىق ونەرىمىزدەن، تىلىمىزدەن ايرىلساق، بولاشاعىمىزعا بالتا شاپقان بولار ەدىك، بۇل  كەلەشەكتىڭ الدىندا ۇلكەن كەشىرىلمەس كۇنا بولار ەدى.

كەز كەلگەن ونەردىڭ، تەك قانا ونەردىڭ ەمەس، كەز كەلگەن قۇبىلىستىڭ شارىقتاۋ شەگى دە، توقىراۋ شەگى دە بولادى. كۇي ونەرىنىڭ شارىقتاۋ شەگى حVءىىى-حح عاسىرلار دەسەك ارتىق ايتقانىمىز بولماس.

1997 جىلى رەسەيدە، ەدىل (ۆولگا) وزەنى بويىنداعى قالالاردا وتكەن ءى حالىقارالىق تۇركىتىلدەس حالىقتارىنىڭ  فەستيۆالىنە قاتىستىم. سوندا شىڭعىسحان تۋرالى كىتاپ جازعان، ساحا-جاقۇت ۇلتىنىڭ جازۋشىسى نيكولاي لۋگينوۆپەن تانىستىم. ءتۇرى ازيالىق بولعانمەن، ءاتى-جونى مىناداي. ول كەزدە جاستاۋ ەدىم، تىنىش وتىرماي، «ءسىزدىڭ ءتۇرىڭىز سلاۆيان ەمەس، نەگە ءاتى-جونىڭىز ورىسشا» دەدىم. ول كىسى ءبىراز ويلانىپ، مۇڭلى جۇزىمەن ماعان قارادى دا، كوپتەگەن تاريحي ماعلۇمات ايتىپ بەردى. ساحا-جاقۇت حالقىنىڭ ءومىر سۇرەتىن جەرىنىڭ تابيعاتى باي، جانۋارلار الەمى مول ايماق بولعان. بۇعى، بۇلان، ەلىك دەگەندەي... بۇلعىننىڭ، سۋساردىڭ تەرىسىنىڭ وتە قۇندى، قىمبات، باعالى ەكەنىن بىلەمىز. ايتا بەرسە، تابيعات بايلىعى جەتىپ ارتىلادى. مىنە، سول شۇرايلى جەرلەردى باسىپ الۋ ءۇشىن، رەسەي يمپەرياسى نەشە ءتۇرلى ايلا-شارعىعا بارعان. اقىرى، بولماعان سوڭ، ەر ادامدارىن قىرىپ، ايەلدەرىنە زورلىق كورسەتىپ، بالالارىن جەتىمدەر ۇيلەرىنە وتكىزىپ، شوقىندىرىپ، باسقا ەسىم بەرگەن. (كەلىمسەكتەر امەريكالىق ۇندىستەردى قالاي جويعانىمەن ۇقساستىعىن بايقاڭىز). ءبىز ءبىر-اق مىسال كەلتىردىك. رەسەيدەگى باسقا ۇلتتاردىڭ تاعدىرى جايلى دا كوپ دەرەكتەر تاۋىپ وقۋعا بولادى.

بۇل اڭگىمەنى نەگە قوزعاپ وتىرعانىمدى ايتايىن. مۇنداي زامان قازاقتىڭ دا باسىنان وتكەن. ءۇندى ەلىنىڭ جاناشىرى دجاۆاحارلال نەرۋدىڭ «وتار حالىقتىڭ تاريحىن وتارلاۋشى ەل جازادى» دەگەن ءسوزى بار. قازاق ۇلتىنىڭ سوڭعى 300 جىلدىق تاريحى قاتتى بۇرمالانعان. ەندى، سول ءۇش عاسىرلىق تاريحىمىز جوعارىدا ايتىپ كەتكەن كۇي ونەرىنىڭ شارىقتاۋ شەگىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ تۇرعان جوق پا؟ ال، ەندى ايتىڭىزدارشى، ساياسات پەن تاريحتى، تاريح پەن كۇي ونەرىنىڭ تاريحىن ساباقتاستىرعانىمىز دۇرىس پا، بۇرىس پا؟ ارينە، دۇرىس، ساباقتاستىرۋ وتە قاجەت.

كۇي دەگەن نە؟ وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىكشى! قازاق كوڭىل سۇراسقاندا، اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاندا «كوڭىل كۇيىڭ قالاي؟»، «كۇيلى-قۋاتتى بارسىز با؟» دەيدى. كۇيى ناشار ادام وتباسىن قاراي المايتىنى سەكىلدى، كۇيى ناشار حالىقتىڭ دا تۇرمىسى وڭ بولمايدى. كەرىسىنشە ايتساق تا بولادى: «تۇرمىسى، ءال-اۋقاتى ناشار حالىقتىڭ كۇيى بولمايدى». دەمەك، «كۇي» ءسوزى تەك ءبىر ادامنىڭ عانا ەمەس، ءبىر وتباسىنىڭ، ءبىر اۋىلدىڭ، ءبىر ءوڭىردىڭ،  ودان قالدى جالپى بۇكىل حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيى، كۇيىنىشى مەن ءسۇيىنىشى، قۋانىشى مەن وكىنىشى، تۇرمىس-تىرشىلىگى دەپ تۇسىنگەن ءجون. كۇيشىنىڭ كۇيىن تىڭداي وتىرىپ، ءبىز ۇلتتىڭ تاعدىر-تاۋقىمەتىنەن، تاريحىنان حابار الامىز.

قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تەك سوڭعى ءجۇز جىلمەن شەكتەلىپ قويمايدى. تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعان ەل رەسەي يمپەرياسىنا قارسى ءجيى-جيى كوتەرىلىپ وتىرعان. قازاق كۇيشى-كومپوزيتورلارىنىڭ كۇيلەرىنىڭ اتتارىنا زەيىنمەن ءمان بەرە وتىرىپ، بولاشاق ۇرپاق ساباق الا الادى.

«مۇمكىن ەمەس تىڭداۋىڭ

ەلجىرەمەي بالقىماي.

سوزبەن جازباي تاريحىن،

كۇيمەن جازعان حالقىم-اي» - دەپ قادىر مىرزالييەۆ اعامىز جىرلاعانداي، قازاق حالقىنىڭ تاريحى جايلى مول ماعلۇماتتى ءبىز كۇي ونەرىنەن تابا الامىز. ەندى، جوعارىدا اتالعان كەزەڭدە شىققان قازاق كۇيلەرىنىڭ اتتارىنا شولۋ جاساي وتىرايىق.

ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى جايلى ءسوز قوزعاعاندا ءبىز بۇكىل ەلدى ءدۇر سىلكىندىرگەن يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسىنە سوقپاي كەتە المايمىز. ماحامبەتتىڭ «يساتايدىڭ اقتابانى-اي»، «جۇمىر، قىلىش»، «قايران نارىن»  كۇيلەرى سول زامانداردان سىر شەرتەدى، قازاق حالقىنا ىزگى وي تاستايدى.

قۇرمانعازى اتامىز كەدەي بولعان جان، بايلاردىڭ مالىن باعادى. باي مەزگىلىمەن اقىسىن بەرمەيدى. ەندى، ول بالا-شاعاسىن باعۋ ءۇشىن بايدىڭ مالىن ۇرلايدى. باي اۋلنايعا نەمەسە گۋبەرناتورعا شاعىمدانادى. ءسويتىپ قۇرمانعازى بىرنەشە رەت تۇرمەگە تۇسەدى. سونى ايعاقتايتىن كۇيلەر بار. اتاپ ايتساق: «پابەسكى»، «اربا سوققان»،  «كوبىك شاشقان»، «قوش، امان بول»، «تۇرمەدەن قاشقان»، «قىزىل قايىڭ»، «امان بول شەشەم، امان بول»، «قايران شەشەم»، «اقباي»، «لاۋشكەن»، «ەرتەڭ كەتەم» جانە ت.ب  ادايلاردىڭ كوتەرىلىسىنە ارنالعان «اداي» كۇيى، يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسىنە ارناعان «كىشكەنتاي» كۇيى، «كىسەن اشقان» كۇيى بودان ەلدى بوستاندىققا جەتەلەيتىن كۇي، «جىگەر» كۇيى قازاق حالقىنا رۋحاني كۇش بەرەدى، «سەرپەر» كۇيى قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك الاتىنىنا ءۇمىت ۇيالاتادى.

1916 جىل ەدى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءجۇرىپ جاتقان كەز بولاتىن. ورىس اسكەرىنىڭ جەندەتتەرى قازاق دالاسىنا كەلىپ، زورلىقپەن ەر ادامداردى وكوپ قازۋعا دەگەن جەلەۋمەن ايداپ الىپ كەتىپ جاتادى. قازاق حالقىنىڭ باسىنا تۇسكەن سول زۇلماتتى كوزىمەن كورگەن سەيتەك «16-جىل»، «زامان-اي» دەپ كۇيلەر تارتادى. «16-جىل» اتتى كۇيى سيمفونيادان كەم تۇسپەيدى. سەيتەكتىڭ «سەكسەن ەر» كۇيى دە 1919 جىلى وردادا بولعان قاندى قىرعىندا قازا تاپقان سەكسەن قازاقتىڭ باتىرىنا ارنالىپ جازىلعان. قازانعاپتىڭ «جۇرتتا قالعان» كۇيى دە، دينانىڭ «16-جىل» كۇيى دە وسى وقيعاعا بايلانىستى شىققان.     

قازاق ايتادى: «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا، ءجۇز جىلدا قازان» دەيدى. مىنە، بيىل 2016 جىلى اق پاتشا نيكولاي رومانوۆتىڭ بيلىگىنە قارسى تۇرىپ، تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعان قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە تولعان 100 جىل ۇلتىمىزعا نەندەي ساباق بەردى دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى.

«وتكەنگە توپىراق شاشساڭ، بولاشاق سەنى تاسپەن اتادى» دەگەن ءسوز بار. ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندى بولۋىنا بار ۇلەسىمىزدى قوسۋىمىز كەرەك. قازاق ۇلتى جاتسا دا، تۇرسا دا بوستاندىق الۋدى ويىنان تاستاعان ەمەس. سول دەربەستىك جولىندا تالاي باتىرلارىمىز باسىن تىكتى، قانىن توكتى، بولاشاق ءۇشىن جانىن بەردى. تاۋەلسىزدىكتى ۇلىقتاۋ –  ءبىزدىڭ قاسيەتتى پارىزىمىز.

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، كۇيشى ەربولات مۇستافايەۆ