ق ر پرەزيدەنتى ن.ءا.نازاربايەۆ 2015 جىلى 30 قاراشاداعى حالىققا ارناعان جولداۋىندا «بۇل – تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ جولىنداعى ولشەۋسىز ەڭبەگىمىزدىڭ شيرەك عاسىرلىق بەلەسىن قورىتىندىلايتىن مەرەيلى ءسات» دەپ كورسەتكەندەي، 2016 جىل – ماڭگىلىك ەل بولۋعا بەكىنگەن مەملەكەتىمىزدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى تۋرالى وي تولعايتىن ەلىمىزدىڭ ەسەپتى جىلى. شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ارالىعىندا تاۋەلسىز ەلىمىز تۇراقتى دامۋ جولىنا ءتۇسىپ، بيىك بەلەستەردى باعىندىردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلدى دامىتۋداعى ستراتەگيالىق باعدارلامالارى نەگىزىندە الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەندى. العاشقى جىلداردا ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك ومىردە ورىن العان قيىندىقتارعا قاراپ ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزگە كۇماندانعان جاندار دا تابىلدى. دەگەنمەن، ق ر تۇڭعىش پرەزيدەنتى-ەلباسى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ سىندارلى ساياساتى ناتيجەسىندە مەملەكەتىمىز بولاشاعى باياندى ەل رەتىندە جەتەكشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوز بەت-بەينەسىن ايشىقتادى. ەڭ باستىسى قازاق ەلىنىڭ شەكاراسى ايقىندالىپ، ول رەسەي، جۇڭگو، وزبەك ەلى پارلامەنتىندە ءتيىستى راتيفيكاسيادان ءوتتى، زاڭدى قۇجاتقا اينالدى. شەكارا دەليماتاسيا، دەماركاسيا جاسالىپ، ەشكىم قول سۇعا المايتىنداي زاڭمەن كومكەرىلدى. وتكەنىمىزدى تۇگەندەمەي، بولاشاققا باعدار جاساي المايمىز. بۇگىنگى ازاتتىقتىڭ اق تاڭىنا جەتكەن جولىمىزدىڭ ايشىعىن ايقىنداپ، جوعىمىزدى تۇگەندەپ، بارىمىزدى تاعى ءبىر مارتە سارالاۋ دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە وتۋگە، ەڭ باستىسى «ماڭگىلىك ەل» رەتىندە تاريحتىڭ زاماناۋي جاڭا كەلبەتىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ماقساتتا جانە قازاقستان تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسىنىڭ اياسىندا زەردەلەۋ، تاۋەلسىزدىگىمىزدى شىڭداعان شيرەك عاسىر، 25 جىل ارالىعىنداعى تابىستاردى تۇيىندەۋ، ق ر پرەزيدەنتى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ قازاقستان مەملەكەتىن قۇرۋ مەن نىعايتۋداعى ءرولىن ايشىقتاۋ ماقساتىندا بۇگىن قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، ساياسي دامۋى مەن الەمدىك قوعامداستىقتاعى ءرولى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسيا ءوتتى.
ق ر تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان القالى باسقوسۋعا رەسپۋبليكاعا تانىمال تۇلعالار، قوعام قايراتكەرلەرى، جوو رەكتورلارى، الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ وكىلدەرى، وتاندىق جانە شەتەلدىك ساياساتتانۋشى، الەۋمەتتانۋشى، تاريحشى عالىمدار مەن قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامى قاتىستى.
حالىقارالىق كونفەرەنسيا بارىسىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ مەن دامۋ جولى، تولاعاي تابىستارى، ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ماڭىزدىلىعى، ەگەمەن ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، ساياسي جاعدايلارى مەن ونى باياندى ەتۋدىڭ باستى ماسەلەلەرى، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بۇگىنگى الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى ورنى، جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم مەن ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ قالىپتاسۋىنداعى ەلباسىنىڭ ءرولى مەن ەرەن ەڭبەگى، وتاندىق تاريح عىلىمىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر مەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحي تامىرىنىڭ زەردەلەنۋى مەن زەرتتەلۋىندەگى جاڭاشىل ادىستەرى جان-جاقتى تالقىلانىپ، تالداندى.
كونفەرەنسيانى اشقان قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى دينار نوكەتايەۆا: «كەڭ بايتاق قازاقستان – اتا-بابامىز قازاقتىڭ ەجەلگى مەكەنى، جەرۇيىق قونىسى، ۇلان-عايىر دالاسى، جازيرا جاقۇتى، جەر ءجانناتى. كيەلى اتامەكەننىڭ قاسيەتتى توپىراعىندا ۇلتىمىزدىڭ كىندىگى كەسىلگەنىمەن قانشاما جىل بوداندىقتىڭ ەزگىسىندە ەزىلدىك، كۇرەستىك، قاسقايا قارسى تۇردىق، قانشاما بوزداقتارىمىز جان ءتاسىلىم ەتتى. سان جىلدار بويى ەگەمەندىك ارمانىمەن قۇنداقتالعان وسى اتا-بابا ارمانىنا 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قول جەتكىزىپ، ايداي الەمگە اتىمىزدى ءماشھۇر ەتتىك. بۇگىن الاتاۋداي ارمانىمىزعا، مۇحيتتاي جايىلعان ايدىندى ورىندالعان تىلەگىمىزگە جەتكەنىمىزگە اتتاي 25 جىل. ال قارىشتاپ دامىعان قازاقستان وسى جولدا نەنى باستان كەشىرمەدى؟! تاۋەلسىزدىك – حالقىمىزدىڭ بوستاندىققا ۇمتىلعان قايسار رۋحىنىڭ جەمىستى جەڭىسى. ءۇش ءجۇز الپىس بەس كۇندەگى ەڭ قاستەرلى داتا. ەل تاۋەلسىزدىگىن جاھانعا جاريا ەتكەن ساتتەن باستاپ دەربەس مەملەكەت رەتىندە ءبىزدى الەم توبەسىنە كوتەرە باستاعانى اقيقات. قادىرمەندى قاۋىم! «ءبىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ۇلى ماقساتتارىنا ۇمتىلدىق. الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا قادام باستىق. وعان ءبىزدى اداستىرماي اپاراتىن جالعىز عانا جارىق جۇلدىزىمىز – تەمىرقازىعىمىز بار. ول – تاۋبە قىلاتىن، ءتاۋ ەتەتىن ءبىزدىڭ ۇلى تاۋەلسىزدىگىمىز» دەپ ەلباسى ايتقانداي ەگەمەندىگىمىز ەلىمەن بىرگە جاساي بەرەتىنى داۋسىز! الەم بەيبىتشىلىگىنىڭ ءجانناتى – «ماڭگىلىك ەل» قازاقستان گۇلدەنە بەرسىن!»، دەپ اتاپ ءوتىپ، بارشا قاۋىمدى ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلىق مەرەكەسى – تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتادى.
ودان ءارى ءسوز الىپ، «زامانا سىنى» دەگەن تاقىرىپتا ۇلكەن بايانداما جاساعان م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ۋاليحان قاليجان: «دوڭگەلەنگەن دۇنيە شىر اينالىپ تۇر. ءبىراق ەندى كەز-كەلگەن ەلگە بارعاندا اياعىڭدى نىق باسىپ، سول ەلدىڭ شەكاراسىنان جالتاقتاماي ارى وتەسىڭ، بەرى وتەسىڭ. ويتكەنى سەن قازاق ەلىنىڭ وكىلىسىڭ، قازاقستان ازاماتىسىڭ! توبەڭدە جەلبىرەگەن كوك تۋىڭ بار، جۇرەگىڭنىڭ تۇسىندا بويىڭدى قۋاتتاندىراتىن ءانۇرانىڭ بار، اتى جاھانعا تانىمال ەلباسىڭ بار. سوندىقتاندا باياعىداي كەڭەستەر وداعىنىڭ «ورىسى» ەمەس، قازاقپىن دەپ جالتاقتاماي، ەسىكتەگى باسىڭ تورگە شىققانىنا ءمان دە بەرمەي، شالقاقتاي جۇرەسىڭ، ەركىن كۇلەسىڭ. ويتكەنى سەن تاۋەلسىز ەلدىڭ تۋماسىسىڭ، ەگەمەن ەلدىڭ ازاماتىسىڭ. ءيا، وسىنداي زاماندى اتا-بابالارىمىز ارمانداعانى قاشان! «ەر ەتىكپەنەن سۋ كەشتى، ات اۋىزدىقپەن سۋ ءىشتى». ەر «ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالدى، قورامساعىنا قول سالدى، ءبىر سالعاندا مول سالدى»، وسىن-اۋ كەڭ جازيرا قازاق دالاسىندا قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ ءۇشىن، جان الىسىپ، جان بەرىستى. كۇندىز كوز ىلمەدى، تۇندە بەل شەشىپ توسەككە جاتپادى، سونداعى تاۋەلسىزدىك ەدى سەنگەنى.
عاسىرلار توعىسىپ، زامان الماسىپ جاتتى. وزگەرمەگەن ءبىر-اق نارسە! ول ەگەمەن ەل بولام دەگەن قازاقتىڭ ارمانى ەدى. «ەلىم-اي-لاپ» زارلادى، قىزىل قىرعان كەزىندە 4 ميلليون قازاقتى اشتىق جالمادى. 48 مىڭ ۇلتىن سۇيگەن الاش وعلاندارى مەن قىزدارى اتىلدى، جەر اۋدارىلدى، ەلىنەن، انا تىلىنەن ايرىلدى. ءبىراق ساناداعى ساۋلە وشپەدى. 1986-دىڭ جەلتوقسانىندا الماتىنىڭ قاق تورىندە، الاتاۋدىڭ ەتەگىندە قازاقتىڭ ۇل-قىزى تاعى دا قىزىل قاندى قىرعىنعا ۇشىرادى. ەندى قازاق قىزى كۇڭ بولا المايدى، ەندى قازاق ۇلى قۇل بولا المايدى! قىلبۇراۋ بوستاندىق رۋحىن تۇنشىقتىرا المايدى. اپپاق قار قىپ-قىزىل تۇسكە بويالدى! قازاقتىڭ عاسىرلار بويى بۇعىپ جاتقان ار-نامىسى وياندى. بۇل وسىلاي كەلگەن ەگەمەندىك ەدى.
سىن ساعاتى سوقتى. وسى جويقىن حالىق قاھارىنان قايمىقپاۋعا بولا ما؟ قولى وت كوسەگەن، ەڭبەكپەن كوسەگەسى كوگەرگەن، حالىقتىڭ ءوز ىشىنەن جارىپ شىعىپ، ابىلاي باباسىنىڭ ارمانىن ارقالاپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ كوك جەبەسى بولىپ نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تاريح ساحناسىنا شىقتى. الەم نازارى قازاقستانعا اۋدى. جەكە مەملەكەت بولىپ كورمەگەن، جەكە ساياساتىن جۇرگىزبەگەن كەشەگى رەسەيدىڭ كولونياسى، كەڭەستەر وداعىنىڭ «سوقىر ىشەگى» بولعان قازاق ەلى ەگەمەندىكتىڭ تىزگىنىن ۇستاي الار ما ەكەن دەپ سىرتتان سىناپ قاراعاندار دا بولعانى جاسىرىن ەمەس-تى. ءبىراق دوس ءسۇيسىندى، «جاۋ» كۇرسىندى. قازاق ەل بولا الادى ەكەن! قازاق ءبىر كوك تۋدىڭ استىنا جينالا الادى ەكەن. «قازاقتىڭ بۇكىل تاريحى – بىرىگۋ تاريحى» دەپ ن.نازاربايەۆ قاداپ ايتقانداي، ەگەمەندىك، تاۋەلسىزدىك، انا ءتىلى ۇلتتى بىرىكتىرۋشى كۇشكە، ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ رۋحاني تىرەگىنە اينالدى. تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ «ماڭگىلىك مۇراتىمىز»، تاۋەلسىزدىك «ماڭگىلىك ەل» قۇرۋداعى ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز. ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ بارلىعىمىزدىڭ اسىل بورىشىمىز!»، دەپ اتاپ ءوتىپ، ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا باعىندىرعان بەلەستەرىمىزبەن قاتار، ونىڭ قارقىندى دامۋ جولىن تاراتا ايتىپ بەردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى ءبىر كۇندە جۇزەگە اسقان ۇدەرىس ەمەس. مەملەكەتتىگىمىزدىڭ تاريحى سوناۋ ساق، عۇن داۋىرىنەن باستاۋ الادى دەسەك، ونىڭ تاعى ءبىر تاريحي كەزەڭى پاتشالىق رەسەي قۇرامىندا جانە كەڭەستەر وداعى بيلىگىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى ماسەلەگە قاتىستى ۇلىبريتانيادان كەلىپ، قازاقستان تاريحىن 15 جىلدان بەرى زەرتتەپ، زەردەلەپ جۇرگەن اعىلشىندىق عالىم، پروفەسسور، PhD دوكتورى الەكساندر مورريسون «قازاقستان: پاتشالىق جۇيەدەن باستاپ، كەڭەستىك بيلىكتەن تاۋەلسىزدىككە دەيىن» اتتى ارنايى بايانداما جاساپ، ەل تاريحىنا شولۋ جاسادى.
باسقوسۋدا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ساتتار ماجيتوۆ ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك جىلدارىنداعى جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزگە باعا بەرىپ، بولاشاقتاعى باعىتىمىزعا قاتىستى ءوز ويى مەن عىلىمي تۇجىرىمدامالارىن ورتاعا سالسا، ەۋرازيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور نيەۆزات شيمشەك مىرزا تۇركيا مەن قازاقستان اراسىنداعى تىعىز دوستىق قارىم-قاتىناس، ەكىجاقتى ساۋدا ديناميكاسى جونىندە ءسوز ەتتى.
تاۋەلسىزدىك تەك قانا ساياسي-ەكونوميكالىق قانا ەمەس، ەلىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىنە دە ۇلكەن وزگەرىستەر اكەلدى. كەڭەستىك بيلىك جىلدارىندا عىلىم مەن ءبىلىم كوممۋنيستتىك يدەولوگيا شەڭبەرىنەن شىعا الماعانى جاسىرىن ەمەس. ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى مەن ۇلت بولىپ ۇيىسۋىمىزدىڭ تاريحى قولدان بۇرمالانىپ، جالعان تاريحي سانا قالىپتاستىرىلا باستاعان بولاتىن. تەك ەگەمەندىككە قول جەتكىزۋىمىز ارقىلى ءبىز تاريحي اقتاڭداقتار ماسەلەلەرىن باتىل زەرتتەپ، وتان تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تۋرالى شىنايى باعا بەرە الدىق. بۇل ەگەمەندىك جىلدارىنداعى تاريحي وي-سانانىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن جاعداي جاسادى. كونفەرەنسيادا وسى ماسەلە تۋراسىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەرەكەت كارىبايەۆ ءوز پىكىرىن ورتاعا سالىپ،: «قازاق حالقىندا «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا، ءجۇز جىلدا قازان» دەگەن ماتەل بار. قازىرگى زامان دامۋىنىڭ اعىمىنا قاراساق، بۇل ماتەلدەگى ەلۋ جىل دەگەنىمىزدى وزگەرتۋگە بولاتىن سياقتى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى 25 جىلدىڭ ىشىندە ەلمەن بىرگە، قوعام دا، ادام دا، قوعامدىق قاتىناستار دا، ويىمىز دا، سانامىز دا مۇلدەم وزگەردى. سونىڭ ىشىندە تاريحي وي-سانا دا تۇبەگەيلى وزگەردى. قازىرگى تاڭدا قوعامدىق تاريحي وي-سانامىزدىڭ دامۋى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىمەن قاتار دامۋدا»، دەدى.
كونفەرەنسيادا سونىمەن قاتار، تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ەلىمىزدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن ءبولمىس-بىتىمى مەن دامۋ مودەلى جان-جاقتى تالقىلانىپ، بۇكىلالەمدىك قوعامداستىق دامۋىنا قوسقان ۇلەسى، ۇلگى بولارلىق يگىلىكتەرى مەن قۇندىلىقتارى عىلىمي ەلەكتەن وتكىزىلدى. عالىمدار سونداي-اق، ۇلى دالا مەملەكەتىنىڭ سەرپىلىستى دامۋىنا باعا بەردى. شارا سوڭىندا ۇسىنىمدار بويىنشا ارنايى رەزوليۋسيا قابىلداندى.
القالى جيىننىڭ پلەنارلىق ءماجىلىسى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى كونسەرتپەن اياقتالدى.
كونفەرەنسيا اسىندا «تاۋەلسىزدىك بەلەستەرى» اتتى ەل تاريحى مەن جەتىستىكتەرىنەن سىر شەرتەتىن ارنايى كورمە ۇيىمداستىرىلدى. حالىقارالىق كونفەرەنسيا جۇمىسى تۇستەن كەيىن سەكسيالىق جۇمىستارمەن جالعاستى.
«قىزدار ۋنيۆەرسيتەتى»
مەديا ورتالىعى
