وقو جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى سوزاقباي ءابدIقۇلوۆ:
«بارلىق iستi جۇرتشىلىقپەن اقىلداسىپ شەشۋدەمiز»
— جەردەن قاسيەتتi ەشنارسە جوق. ال، ونى زاڭمەن قورعاۋ ماڭىزدى. زامان تالابىمەن قۇرىلعان جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ اتقارىپ جاتقان شارۋاسى دا، الدىندا تۇرعان مiندەتi دە از بولماسا كەرەك. وسى ورايدا وي ءبولiسە وتىرساق.
— جازدا وبلىستىق قوعامدىق كەڭەس جانىنداعى جەر ماسەلەسi بويىنشا قۇرىلعان جۇمىس توبىنىڭ 7 وتىرىسىندا مۇنى مەيلiنشە كەڭ تالقىلادىق. جۋىردا وبلىسىمىزدىڭ جاڭا اكiمi ج.تۇيمەبايەۆقا بۇگiنگi ناقتى جاعدايدى بايانداپ شىقتىم. ءوڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىنىڭ جەر كولەمi — 11 725 800 گەكتار. وقو — رەسپۋبليكاداعى حالقى ەڭ كوپ وبلىس بولعانىمەن، جەرi ەڭ ازى، ەل اۋماعىنىڭ 4،3 پايىزىن قۇرايدى. بiراق سول جەردiڭ ءوزiن باپتاي الماي وتىرمىز. بۇگiنگi تاڭدا 2906000 گەكتار جەر اۋداندىق جەر قورلارىندا پايدالانىلماي جاتىر. ونىڭ 2،2 ميلليون گەكتارى وبلىس اۋماعىنىڭ ۇشتەن بiرiن الاتىن سوزاق اۋدانىندا. وسى جەرلەردi اينالىمعا قوسۋ كەرەك.
— قوعامدىق كەڭەستە اۋىل اينالاسىنداعى جايىلىمدىق جەردiڭ ماسەلەسi اسا قىزۋ تالقىلانىپ ەدi...
— كەڭشارلار، ۇجىمشارلار تاراپ، جەر ءبولiسكە تۇسكەن كەزدە جايىلىمدار وزگە جەرمەن بiردەي پاي ۇلەسiنە تاراتىلىپ كەتتi. ولاردى ورتاق پايدالانۋعا الىپ قالۋ كەرەك ەدi. وكiنiشكە قاراي، ولاي بولمادى. بiز ەسەپتەپ ەدiك، 842 ەلدi مەكەننiڭ 10 شاقىرىم اينالاسىنداعى جايىلىمدىق جەر اۋماعى
1 057 180 گەكتار ەكەن. سونىڭ 441 350 گەكتارى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا مەنشiككە نەمەسە جالعا بەرiلiپ كەتكەن. ول كەزدە بiر ۇيدە، مىسالىعا، 20 قوي، 2 سيىر بولسا، قازiر مال باسى كوبەيگەن. سوعان بايلانىستى جەر كوميسسياسىنا، ۇكiمەتكە وسى جەردiڭ ءبارiن مەملەكەت مۇقتاجدىعىنا قايتارىپ الىپ، اۋىلدىق اكiمدiكتiڭ قۇزىرىنا بەرiلۋiن ءوتiنiپ، ول ءۇشiن جەر كودەكسiنiڭ 84-بابىنىڭ 2-تارماعىنا وزگەرiس ەندiرۋ بويىنشا ۇسىنىس حات جازدىق. ۇسىنىسىمىز قابىلداندى. وسى پارلامەنتتە قارالۋى تيiس. مەملەكەت 441 مىڭ گەكتاردى كاداسترلىق باعامەن ساتىپ الاتىن بولسا، ونىڭ قۇنى 2،313 ميلليارد تەڭگەنi قۇرايدى. ال، «مەملەكەتتiك مۇقتاجدىق» دەسەك، وندا مەملەكەت ول جەردiڭ ورنىنا باسقا جايىلىم ۇسىنۋى نەمەسە وزگە دە جولىن تابۋى مۇمكiن.
— مالىنىڭ باسى قانشا كوبەيگەنiمەن، كوز الدىندا جۇرسە دەيتiن شارۋالاردىڭ قامىن دا ويلاستىرۋعا ۋادە بەرiلiپ ەدi.
— ءيا، 60 سيىرى نەمەسە 50 جىلقىسى، 200 قويى بولسا دا ءۇيiندە ۇستاۋ ماسەلەسi، ءاسiرەسە، تولەبي، قازىعۇرت اۋداندارىندا وتكiرلەۋ. بiز اۋىلداعى ءار ءۇي ءوزiنiڭ اۋلاسىندا ۇستاۋعا تيiس مال باسىنىڭ سانىن دا نورماتيۆتiك-قۇقىقتىق اكتiلەرمەن بەكiتەيiك دەپ ۇسىنىس جاساپ وتىرمىز. مىسالى، 10 سيىر، 5 بيە، 50 قوي دەگەندەي. ال، قالعان بويداق مال سوزاق، وتىرار، شاردارا، ءبايدiبەك اۋداندارىنداعى جايىلىمدارعا شىعارىلسا دەيمiز.
— مالىن الىستاعى جايىلىمدارعا اپارۋعا شارۋالار كونە مە؟
— بۇل جەردە اۋدان اكiمدەرi، اۋىلدىق-تۇتىنۋشىلىق كووپەراسيالارى جۇمىسقا تارتىلماسا بولمايدى. ول ءۇشiن جەكە تۇلعا مال باققان اقىسىن تولەۋگە، كووپەراتيۆ مالدى باعىپ بەرۋگە، شىعىن جاساسا جاۋاپكەرشiلiگiن موينىنا الۋعا كەلiسiمشارتقا وتىرۋى تيiس.
بۇل ۇسىنىس ءالi تولىق پiسiپ-جەتiلگەن جوق، بiراق مال باسىن كوبەيتكiڭiز كەلگەنi ءۇشiن كiءنالi ەمەسسiز عوي. وسى ۇسىنىستى وبلىس اكiمiنە بەردiك. باقتاشىعا تولەنەر ەڭبەكاقى، زەينەتاقى قورىنا تولەم اۋدارۋ جايى قاراستىرىلۋى كەرەك شىعار. مۇمكiن، قۇرىلعان كووپەراتيۆتەرگە مەملەكەت ەسەبiنەن جەڭiلدەتiلگەن نەسيە بەرiلە مە؟ قىسقاسى، الىس-جاقىن جايىلىمداردى تيiمدi پايدالانساق، مال باسىنىڭ ەسەلەپ ارتۋىنا ىقپالىن تيگiزەر ەدi دەپ ويلايمىز. بiز ءازiرگە مال بورداقىلاۋ جاعىن جاقسى قولعا الىپ جاتىرمىز. بiراق بۇل مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ بiر جاعى عانا. ال، بويداق مالدى كوشiپ ءجۇرiپ باعۋ وتە تيiمدi.
— بۇل سۋ مەن قۇدىق جايى، قورا-قوپسى، مالشىلار تۇراتىن ءۇي، ولارعا كۇندەلiكتi كەرەك-جاراقتى جەتكiزۋ سەكiلدi ماسەلەلەردi تۋىنداتادى ەمەس پە؟
— مiنە، مەملەكەت وسى جەردە سiزگە كومەككە كەلەدi. قۇدىق قازساڭىز، مەملەكەت سوعان كەتكەن شىعىنىڭىزدىڭ 80 پايىزىن قايتارىپ بەرەدi. بيىل، مىسالى، 186 قۇدىق قازىلدى، سونىڭ 183-iنە 80 پايىز اقشاسى تولەندi. تۇرعىن-جاي ماسەلەسi كيiز ءۇي ارقىلى شەشiلەدi. الماتى وبلىسىندا وسىنداي وڭ ءتاجiريبە بار. جايىلىمدىق جەرi از اۋدانداردى كورشi اۋداندارعا بەكiتۋ كەرەك.
ەكiنشiدەن، ينۆەستورلاردى اۋىلعا تارتۋ قاجەت. سايرامدا بولات ەسiمدi ازامات 150 گەكتار جەرگە باۋ ءوسiردi. ءوزi اۋىل شارۋاشىلىعى مامانى ەمەس. وسىنداي ينۆەستورلار سiز ايتىپ وتىرعان ءۇي-جايدى دا، قورانى دا سالادى، قۇدىقتى دا قازادى. ويتكەنi، مەملەكەت سiزدiڭ اۋىلعا قۇيعان قارجىڭىزدىڭ تەڭ جارتىسىن قايتارىپ بەرەدi.
— باسپانا سالۋ ءۇشiن بەرiلۋگە تيiس جەر جايى قالاي شەشiلمەك؟
— بۇل ماسەلەنi شەشۋ ءۇشiن رەسپۋبليكالىق «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى قابىلداندى. جەر كەزەگi تiزiمiندە بiزدiڭ وبلىستا 156 مىڭ ادام تiركەلگەن. بiرiنشi كەزەكتە باسىندا جەكە باسپاناسى جوق، بۇرىن جەر الماعاندارعا بولەيiك دەپ ەسەپتەگەنiمiزدە، ولاردىڭ سانى 30 مىڭ بولدى. بەرەيiك دەسەك جەر جوق. سوندىقتان اۋىل، قالا ماڭايىنداعى جەردi تۇرعىن ءۇي سالۋ ماقساتىندا مەملەكەت قاراماعىنا قايتارىپ الۋ جايلى ۇسىنىس جاسادىق. ول قابىلداندى.
— جەر ماسەلەسi قالادا عانا ەمەس، اۋىلداردا دا وزەكتi. شەشiمiن تاپپاسا مۇنىڭ دا كۇن ساناپ وتكiرلەنە بەرەتiنi بەلگiلi عوي.
— بارلىق اۋداندا ارنايى جەر قورى بار. ودان بولەك 2016 جىلى بۇكiل اۋدان، قالا اكiمدiكتەرiندە جەر تۇگەندەۋ كوميسسياسى قۇرىلعان. بيىل 172 مىڭ گەكتاردىڭ (ەگiستiك جەر – 59 مىڭ گا، سۋارمالى جەر – 14 مىڭ گا، 111 مىڭ گا – جايىلىم، 1،5 مىڭ گا – شابىندىق) پايدالانىلماي جاتقانى انىقتالدى. ونىڭ iشiنەن 58 103 گەكتار جەردiڭ قۇجاتتارى دايىندالىپ، شارا كورۋ ماقساتىندا وبلىستىق جەر ينسپەكسياسى باسقارماسىنا جولداندى. مەملەكەت مەنشiگiنە 46 474 گەكتار جەر قايتارىلدى. وسى قايتارىلعان جەر مەن ارنايى جەر قورىنان اۋداندار كونكۋرسقا جەر شىعارادى. قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ازاماتى كونكۋرس ارقىلى 5، 10، 49 جىلعا دەيiن جەردi پايدالانۋ قۇقىعىمەن ساتىپ الا الادى.
سونىمەن قاتار، جەردi تيiمدi پايدالانۋ ءۇشiن اگروقۇرىلىمداردى iرiلەندiرۋ قاجەتتiگi تۋىپ تۇر. بولاشاقتا بۇل ماسەلەنiڭ شەشiلۋiن وڭايلاتۋ ماقساتىندا قولدانىستاعى جەر بولشەكتەنە بەرمەۋi ءۇشiن جەردiڭ كiمگە بولعاندا دا ەڭ از جالپى مولشەرiن 37 گەكتارمەن، ونىڭ iشiندە سۋارمالى جەردi 2،6 گەكتارمەن زاڭ ءجۇزiندە بەكiتۋدi ۇسىنىپ وتىرمىز.
— شەشiمiن تابۋى كەزەك كۇتتiرمەيتiن ماسەلەنiڭ بiرi — جەردiڭ قۇنارلىلىعى.
— راس، جەر قۇنارى جىلدان-جىلعا تومەندەپ بارادى. «اۋىسپالى ەگiس» دەگەندi ۇمىتا باستادىق. بiر جەرگە جىل سايىن ماقتا ەگە بەرەمiز. مىسالى، شاردارا اۋدانى و باستان كۇرiش ەگۋ ءۇشiن قۇرىلعان ەدi، شەكتiك جەر تانابى سوعان ەسەپتەلiپ جاسالعان بولاتىن. كەزiندە كۇرiشكە ارنالعان تەحنيكانىڭ ءبارiن ساتتىق، ەگiستiك جەردiڭ كۇرiشكە ارنالعانىن ۇمىتتىق، شەكتiڭ ءبارi بۇزىلدى. سونىڭ سالدارىنان قازiر جەر ەكiنشi قايتارا تۇزدانىپ جاتىر. ەرتەرەك قولعا الماساق، شاردارادا مىڭداعان گەكتار جەردەن ايرىلىپ قالۋىمىز مۇمكiن. اۋداندا كەزiندە 20-25 مىڭ گەكتارعا كۇرiش ەگiلiپ (بيىل — 970 گەكتار عانا)، 150 مىڭ تونناعا دەيiن ءونiم الىپ كەلدi عوي. وبلىس بويىنشا بيىل 3،5 مىڭ گەكتارعا كۇرiش ەگiلسە، ونىڭ 2،5 مىڭ گەكتارى ماقتاارال اۋدانىنا تيەسiلi. نەگە؟ كۇرiش جاز بويى سۋدا تۇرادى، ولار تۇزدانىپ كەتكەن جەردiڭ تۇزىن وسىلايشا شايىپ جاتىر. بۇدان كەيiن ماقتا ەكسە، ونىڭ ءونiمi وتە جوعارى بولادى.
تۇلكiباس اۋدانىنا وبلىس اكiمدiگi تاراپىنان قارجى ءبولiنiپ، ەروزياعا ۇشىراعان جەر اۋماعى تۇگەل زەرتتەلiپ، ەلەكتروندى جەر كارتاسى جاسالدى. ءار اۋدانعا 3-4 ميلليون تەڭگە شىعارىپ، وسىنداي كارتا جاساتىپ، سوعان قاراي اۋىسپالى ەگiس تەحنولوگياسىن قولدانىپ وتىرۋ قاجەت. سوندا عانا توپىراق قۇنارلىلىعى ساقتالادى. ول 100 بiرلiك بونيتەتپەن ەسەپتەلەدi. ەگەر سiز جالعا العان جەرiڭiزدiڭ قۇنارلىلىعىن 20 بونيتەتتەن تومەن ءتۇسiرiپ جiبەرسەڭiز، مەملەكەت ونى سiزدەن الىپ قويادى. بۇرىن ونى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن 2 اگروحيملابوراتوريا بولاتىن، بiرەۋi شىمكەنتتە، ەكiنشiسi جەتiسايدا ەدi. ەكەۋi دە كەزiندە جابىلىپ قالدى. قازiر ءوڭتۇستiك قازاقستان، جامبىل جانە قىزىلوردا وبلىستارى ءۇشiن ءتورت-اق قىزمەتكەرi بار رەسپۋبليكالىق لابوراتوريانىڭ فيليالى قىزمەت ەتەدi. بەس جىل سايىن جاسالىپ تۇرۋى كەرەك جۇمىستى 4 ادام قالاي اتقارادى؟ ياعني اگروحيملابوراتوريانى دا قايتا قالپىنا كەلتiرۋ قاجەت.
— راحمەت! ويعا العان جوسپار-جوبالارىڭىز ورىندالا بەرسiن!
سۇحباتتاسقان ءومiرزاق اقجIگIت، «ءوڭتۇستiك قازاقستان»
