بەلگىلى ساياساتكەر مۇرات ابەنوۆ «قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ ساقتالىپ قالۋىندا قىتايدىڭ جاساعان قامقورلىعى از ەمەس ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك» دەپ جازدى ءوز پاراقشاسىندا. ول ءوز جازباسىندا باسقا جەلى قولدانۋشىسىنىڭ مىنا جازباسىن قوسا ءبولىستى.

«جۇڭگو.

مەنى ءبارىن جۇڭگو فوبياسىمەن قورقىتاتىن قازاقتار تاڭعالدىرادى. ولاردى جاۋلاپ الۋشى، جاۋىز ەتىپ كورسەتىپ جاتادى.

ولار، 1916-17 جىلدارى قازاقتاردىڭ جاپپاي قىتايعا باس ساۋعالاعانىن،  1920-30 جىلدارى دا سولاي كوشكەنىن ۇمىتىپ ءجۇر. شىندىعىنا كەلەتىن بولساق، قىتايدا قازاقتار 1950 جىلعى قالپىنا كەلتىرۋگە دەيىن شىڭجاڭدا ۇلكەن ساياسي ءرول وينادى.
سوندىقتان دا، كىم قىتايمەن قورقىتا باستايتىن بولسا، ولاردىڭ ەسىنە ءقازىر قىتايدا 2 ميلليون قازاقتىڭ ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن، اشتىق پەن سۇرگىن جىلدارىندا سول جاقتان پانا تاپقانىن ەسىنە سالامىز.

ءتىپتى لينگۆيستتەر مەن عالىمدار  قىتايدىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ تازا ءتىلى، مادەنيەتى مەن ءداستۇرى ساقتالىپ قالدى دەپ ايتادى.  «قارا جورعا» ءبيىنىڭ ءوزىن الاتىن بولساق، ول بىزگە قىتايدان كەلدى»، - دەپ جازىلعان وندا.

ءيا، شىندىعىندا دا بىزگە كەيدە جۇڭگو فوبياسىن قولدان تۋدىرىپ، بويعا ادەيى ۇرەي ۇيالاتاتىن سىندى كورىنەدى. قازاقتا «قارا جۇڭگو قاپتاسا، سارى ورىس اكەڭدەي كورىنەدى» دەيتىن قيتۇرقى ماقال بار. ياعني، جۇڭگو فوبياسىن تۋدىرۋشىلار سول ارقىلى قازاقتى «رەسەيدى جاقسى كورۋگە ماجبۇرلەيتىندەي». سەبەبى، قازاقستاندا ساياسي ءھام ەكونوميكالىق نارىققا رەسەي تىكەلەي ىقپال ەتىپ وتىر. پرەزيدەنتتىڭ تە ەڭ كوپ باراتىن جەرى ماسكەۋ، ەڭ كوپ سويلەسەتىن كوللەگاسى پۋتين. بۇل تۇرعىدا قازاق دالاسىنا اڭىرايتىپ اۋىز سالماسا دا، رەسەيلىك اگرەسسيانىڭ ارەدىك ىقپالىن سەزىنۋگە بولادى. ورىس بيلىگى ورتا ازياداعى ەڭ ءىرى سەرىكتەسىن جوعالتىپ الماۋى ءۇشىن جۇڭگو فوبياسىن تۋدىرادى.

شىندىعىندا، قىتايلار ءبىز ويلاعاننان دا ءقاۋىپتى بولۋى مۇمكىن. «قۇمىرىسقاشا ەڭبەك ەتەتىن» حالىقتىڭ «يلەۋىندە» نە بار ەكەنىن تەك وزدەرى بىلەدى. تاۋارىمەن الەمدى «جاۋلاپ» وتىرعان جۇڭگو ءۇشىن قاي ەلدەن بولماسىن «دوس كوڭىل» مەن «اشىق قۇشاق» وتە ماڭىزدى. ولار، جەرگە، ەلگە قاتىستى ساياسي مالىمدەمەلەر جاسامايدى. تەك تاۋارىن ساتاتىن «تىنىش بازاردى» قاجەت ەتەدى. ال، ولاردىڭ سالتانات قۇرعىسى كەلەتىن بۇكىل الەم، ونىڭ ىشىندە قازاق ەلى دە بار، قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ۇستەمدىگىنەن شىندىعىندا دا قورقادى. سوندىقتان دا كىرىپتار بولا تۇسپەۋى ءۇشىن جۇڭگو فوبياسىن قوعامعا جايادى.

راس، قىتايدا قازاق مادەنيەتى مەن ءتىلى اناعۇرلىم جاقسى ساقتالدى. دۇرىسى ساقتالعان ەدى. سوڭعى جيىرما جىلدا ولار ۇزدىكسىز قىتايلاندىرۋ ساياساتىن قولعا الدى. ونى قانداي دا ءبىر زاڭمەن ايعايلاپ، اتتانداماي-اق، تەك جۇڭگو ۇلتىن قونىستاندىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سوندىقتان دا قىتايعا العىس ايتۋدىڭ قاجەتى جوق سياقتى. ال، قازاقتار XX عاسىردىڭ باسىندا ءتۇرلى جاعدايلارمەن قونىس اۋدارعان بولسا، ول كەزدە قازىرگىدەي شەكارا جوق ەدى. قىتايلار قازىرگى شىڭجاڭعا تولىق ءامىر جۇرگىزە الماي وتىرعان. ستالين ورتا ازيانى قولدا ۇستاۋ ءۇشىن شىڭجاڭنىڭ جۇڭگو تەرريتورياسىندا قالعانىن قۇپ كوردى. ال، سول ۋاقىتتاردا باس ساۋعالاپ جۇڭگو اسقاندار اراسىنداعى ءھام قىتايدا ەجەلدەن تۇرىپ جاتقان قازاقتار اراسىنداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە تۇگەلدەي جۇڭگو رەپرەسسياسىنىڭ قۇربانى بولدى. سوندىقتان، جۇڭگو قازاقستان ءۇشىن ساقتانا سىيلاساتىن ەل. توق جۇرەمىز دەسەك، تەك جۇرگەنىمىز ابزال.

قارابۋرا قۇلتاي