ءاتى-جونى: ەلزات ەسكەندىر
ماماندىعى: رەجيسسەر
ءبىلىمى: ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىن «كينورەجيسسۋرا» ماماندىعى بويىنشا ءتامامداعان
ۇستازدارى: يراكليي كۆيريكادزە، سەرگەي ءازىموۆ
تۇسىرگەن ءفيلمى: «ءولىارا»
ەلزات ەسكەندىر قازاقستاندىق جاس رەجيسسەر. ونىڭ العاشقى «ءولىارا» قىسقامەتراجدى ءفيلمى وڭتۇستىك كورەيادا وتكەن 21-حالىقارالىق پۋسان كينوفەستيۆالىندە «Sonji Award» سىيلىعىنىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. (باس جۇلدە.) وسى جىلدىڭ باسىندا اتالمىش فيلم «قازاقستان كينوسىنشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ» «ەڭ ۇزدىك قىسقامەتراجدى فيلم» نوميناسياسىنىڭ جەڭىمپازى اتانعان. سونىمەن قاتار، «ءولىارا» جاقىندا عانا رەسەيدىڭ ەكاتەرينبۋرگ قالاسىندا وتكەن xالىقارالىق "كينوپروبا" كينوفەستيۆالىندە دە "ەڭ ۇزدىك دەبيۋت" جۇلدەسىنە يە بولدى.
جەڭىسىڭىز قۇتتى بولسىن!
راحمەت!
«ءولىارا» قىسقامەتراجدى ءفيلمىنىڭ ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتۋىنىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز؟
مەن بۇل تۋراسىندا ناقتى جاۋاپ بەرە المايمىن. ءبىراق، ءفيلمدى جۇلدەلى دەپ تاپقان فەستيۆالدەردەگى قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىن، تالعام-تانىمىن، شامامەن، بىلايشا جوبالايمىن. «ءولىارا»-نىڭ باس جۇلدەلەرگە يە بولىپ جاتۋىنىڭ سەبەپتەرى - ونداعى كينو تىلىنە دەگەن ۇمتىلىس، ستيل، اتموسفەرانى سۋرەتكەر رەتىندە جەتكىزۋگە دەگەن قاندايدا ءبىر تالپىنىسىمدى باعالاسا كەرەك.
مىسالى، پۋسان كينوفەستيۆالىنىڭ قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىندا ءۇش ادام بولدى. ولار – بانگلادەش رەجيسسەرى مۋستوفا سارۋور فارۋكحي، نەمىس كينو سىنشىسى، ميۋنحەن كينوفەستيۆالىنىڭ باعدارلاما ديرەكتورى بەرنارد كارل جانە وڭتۇستىك كورەيا كينو سىنشىسى نام دە ەۋن. بارلىعى دا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى، بۇگىنگى تاڭدا الەمگە تانىلعان كينو ماماندارى.
فەستيۆالگە - قازاقستان، جۇڭگو، فيليپين، يندونەزيا، تايلاند، نەپال، ءۇندىستان ەلدەرىنىڭ رەجيسسەرلەرى قاتىستى. بارلىعىنىڭ ۇسىنعان فيلمدەرى وتە ساپالى. ونىڭ ىشىندە وتانداسىمىز ءازىز جانباكييەۆ «تۇڭگى كوبەلەك» اتتى العاشقى رەجيسسەرلىك جۇمىسى دا قاتىستى. فيلم وتە جوعارعى دەڭگەيدە تۇسىرىلگەن. تەحنيكالىق ساپاسى وزىق.
سونىمەن قاتار، يندونەزيالىق رەجيسسەر كاميلا ءاندينيدىڭ «Memory» («ەستەلىك») ءفيلمى دە ەرەكشە ەسىمدە قالدى. مەن ول فيلمنەن بۇگىنگى تاڭداعى الەمدىك كينوداعى اسا زور تالانتتاردىڭ ءبىرى، سول الەمدىك كينودا ءوز ءستيلى بار، تايلاندتىق رەجيسسەر اپيچاتپونگ ۆيراسەتاكۋلدىڭ ىقپالىن كوردىم. ۇسىنىلعان ءفيلمنىڭ قاي قايسىسىن الساڭىز دا اراسىندا وسالى جوق. وسىنداي ۇزدىك فيلمدەردىڭ اراسىنان «ءولىارانى» تاڭداسا، دەمەك ءبىزدىڭ ءفيلمنىڭ قانداي دا ءبىر وزىق تۇستارى بولعانى شىعار.
ەندى قانداي فيلم تۇسىرمەكسىز؟
ءقازىر شىعارماشىلىق ىزدەنىس ۇستىندەمىن. قولىمدا 4 سەناريي بار. ولار ءتۇرلى جانردا جازىلعان. بىرەۋى تاريحي كەزەڭدەگى قارايىم ادامداردىڭ تاعدىرىنا نەگىزدەلسە، ەكىنشىسى ناقتى تاريحي تۇلعا جايىندا. قالعان ەكەۋى بۇگىنگى تاڭداعى ادامداردىڭ ءومىرىن سۋرەتتەيدى. سوڭعىسى بويىنشا فيلم ءتۇسىرۋ جوسپارلانۋدا. ءقازىر پروديۋسەرلەرمەن، ورتالىقتارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ جاتىرمىن.
قانداي فيلم ءتۇسىرۋدى ارماندايسىز؟
ادامنىڭ بويىنداعى ۇياتىن ءتۇرتىپ، ويىن قوزعاپ، سول ارقىلى ونىڭ ار-يمانىن وياتۋعا سەبەپ بولاتىن فيلمدەردى ءتۇسىرۋدى ماقسات تۇتامىن. ءبىر عانا جانرمەن شەكتەلمەي، كەلەشەكتە ءتۇرلى جانردا فيلم ءتۇسىرۋ جوسپاردا بار. بارلىعىن الدىن-الا جايىپ سالعىم كەلمەيدى. سەبەبى رەجيسسەر ءوزىن سوزبەن ەمەس، ىسپەن دالەلدەۋ كەرەك.
10 جىلدان كەيىن قازاق كينەموتوگرافياسىن قالاي كورەسىز؟
مەنىڭ شامالاۋىم بويىنشا، قازىرگى ۋاقىتتاعى قازاق كينوسى دامۋ الدىنداعى العاشقى ۇمتىلىس كەزەڭىن وتكەرۋدە. وسى ەنەرگيا جوعالماسا 10 جىلدان كەيىنگى قازاق كينوسى بەلگىلى ءبىر دامۋ ساتىسىنا كوتەرىلەتىنى انىق. الايدا، ول دامۋ ءۇردىسى قانداي جولمەن، قانداي باعىتتا ورىستەيدى، ول – تەك ۋاقىت پەن مەملەكەت، قوعام تاراپىنان جاسالاتىن ىقپالدىڭ قاتىناسىنا قاراي بولادى. مۇنداعى ۇمتىلىس كەزەڭى دەپ وتىرعانىمىز، ءدال كازىرگى ۋاقىتتاعى جاڭادان شىعىپ كەلە جاتقان جاس كينوگەرلەردە ۇلكەن ىزدەنىستىڭ، ونەرگە دەگەن زور ماحابباتتىڭ، ولاردىڭ العاشقى ءىرىلى-ۇساقتى تۋىندىلارىنداعى ءتۇرلى جاڭاشىلدىقتىڭ، جانە قاندايدا ءبىر جاعدايلاردا دا كينو تۇسىرۋگە دەگەن تالپىنىستىڭ بار ەكەندىگى. باستىسى، جاڭا تولقىننىڭ حالىقارالىق، وتاندىق دەڭگەيدە قانداي دا ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزىپ جاتقاندىعى. ەندىگى كەزەكتە جاس كينەماتوگرافيستەرگە مينيسترلىك پەن «قازاقفيلم» تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ كەرەك. ەلىمىزدە ءتۇرلى باعىتتاعى، ءتۇرلى ستيلدەگى، ءتۇرلى جانرداعى كينونى دامىتۋ كەرەك. ادەتتە، مادەنيەت مينيسترلىگىنە نەمەسە «قازاقفيلمگە» كەزەكتى جاڭا باسشى كەلگەن سايىن، سول باسشىنىڭ ەستەتيكالىق تالعام-تانىمىنا ساي قازاق كينوسىنىڭ بەلگىلى ءبىر باعىتتارى عانا دامىپ جاتادى. بىردە، ويىن-ساۋىقتىق فيلمدەر، بىردە اۆتورلىق-ينتەللەكتۋالدىق فيلمدەر، بىردە يدەالوگيالىق فيلمدەر. نەگىزىندە، بارلىق باعىتتاعى فيلمدەر بىردەي قولداۋ تاۋىپ، دامۋى قاجەت. ونى دامىتۋ ءۇشىن، تىرناقالدى جۇمىستارىمەن وزدەرىن دالەلدەپ، كينوعا جاڭا كەلىپ جاتقان جاستاردىڭ وسۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ، شىعارماشىلىق پوتەنسيالدارىن باعالاپ، ولارمەن ساناسۋ كەرەك. ماسەلەن، جاڭا بۇرشىك اتىپ كەلە جاتقان جەمىس اعاشىنان مول ءونىم الۋ - ونىڭ كۇتىپ، باپتاۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. ءدال سول سياقتى جاس رەجيسسەرلەردى دە مينيسترلىك، «قازاقفيلم» تاراپىنان قولداۋ قاجەت. ەشقانداي سەنزۋرا بولماۋى كەرەك. وكىنىشكە وراي، ءدال بۇگىنگى تاڭدا جاس كينوگەرلەرگە دەگەن قولداۋ كورسەتىلىپ وتىرعان جوق. بەس-التى جىل بۇرىن قازاق كينوسىنا كەلگەن ەمير بايعازين، ءادىلحان ەرجانوۆ، جاسۇلان پوشانوۆتاردىڭ ەسىمى «قازاقفيلم» مەن مينيسترلىك تاراپىنا مەنىڭ سوزىمە كونتر دايەك بولا المايدى. ولار بەس-التى جىل بۇرىن شىققان رەجيسسەرلەر. ودان بەرگى ۋاقىتتا دا بەس-التى جىل ءوتتى. بەس-التى جىل كينو ءۇشىن زور ۋاقىت. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءوز ءۇنى، ءوز كوزقاراسى بار، ءوز دەڭگەيى بار جاڭا ەسىمدەر تۇر كەزەك كۇتىپ. سولاردى قولداۋ قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا، قازاق كينوسىندا «پارتيزاندىق باعىت» قالىپتاسۋدى. بۇل – قانداي دا ءبىر اۆتوردى، ونىڭ كونسەپسياسىن مەملەكەت تاراپىنان قولداماعاندىقتان پايدا بولعان باعىت. ول ءقازىر ءوز جەمىسىن بەرىپ جاتىر. قوعامنىڭ بەت-بەينەسىنە شىن ۇڭىلەتىن، وعان ساراپتاما جاسايتىن فيلمدەر مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاپپاعاننان كەيىن، ولار از اقشاعا بولسا دا ءوزى دۇرىس دەپ تاپقان جوباسىن تۇسىرۋدە. ولار مەملەكەتتىڭ ۇستانىپ وتىرعان ساياساتىنا، كەيبىر ادامداردىڭ تۇزەتۋلەرىنە قاراماي وسىنداي تاسىلدەرگە بارىپ جاتىر. ونىڭ جارقىن وكىلى رەتىندە ءادىلحان ەرجانوۆتى اتاۋعا بولادى. ال پارتيزاندىق فيلمدەر – جاسۇلان پوشانوۆتىڭ «شلاگباۋم»، ءادىلحان ەرجانوۆتىڭ «قوجايىندار»، «قاراتاس اۋىلىنداعى وبا»، ناريمان تورەبايەۆتىڭ بيىل تۇسىرىلگەن «گرياز ۆ بولشوم گورودە» كينوتۋىندىسى. ەگەر كينوگەرلەرمەن ساناسىپ، قولداۋ كورسەتپەسە پارتيزاندىق باعىتتا تۇسىرىلەتىن فيلمدەر كوبەيە بەرەدى.
بۇرىن كينو ءتۇسىرۋ تەحنيكالىق تۇرعىدان وتە قىمباتقا تۇسەتىن. ءبىر تاسپانىڭ ءوزى قوماقتى قارجىنى تالاپ ەتەتىن. ءقازىر كينونى فوتواپپاراتقا دا تۇسىرۋگە بولادى. تەحنيكالىق تۇرعىدان كينو تۇسىرۋگە مۇمكىندىك بار جانە ول قولجەتىمدى. سوندىقتان، بۇگىنگى تاڭدا كينو تۇسىرۋگە دەگەن ۇمتىلىس-ارمانىڭىزدى ىسكە اسىرۋعا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە مۇمكىندىك مول.
10 جىلدان كەيىن قازاق ءتىلدى فيلمدەردىڭ اۋديتورياسى كوبەيە مە؟
ەگەر فيلم ساپا تۇرعىسىنان جوعارعى دەڭگەيدە بولسا، وتاندىق فيلمدەردىڭ ىشىنەن قازاق تىلىندەگى فيلمدەر كاسسانى كوپ جينايتىن سياقتى. كينو ەكى تىلدە تۇسىرىلگەن جاعدايدىڭ وزىندە دە، فيلم قازاق اۋديتورياسىنىڭ ەستەتيكالىق-ەتيكالىق تالعامىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالسا، البەتتە ونىڭ كورەرمەنى كوپ بولۋى ابدەن مۇمكىن. بۇگىنگى وتاندىق فيلمدەردىڭ اۋديتورياسىنىڭ باسىم بولىگى قازاق ءتىلدى كورەرمەن. سوندىقتان، وتاندىق كينو نارىعى ولارمەن ساناسۋدا.
بۇگىنگى تاڭدا قازاق كينوسىنداعى رەجيسسەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ورىس ءتىلدى. الايدا، ولاردىڭ جارىققا شىعىپ جاتقان فيلمدەرىنە قاراپ، سول رەجيسسەرلەردىڭ ءوز تۋىندىلارىن قازاق اۋديتورياسىنا لايىقتاپ جاسايتىنىن بايقاۋعا بولادى. بۇل ولاردىڭ قازاق اۋديتورياسىمەن ەسەپتەسكەندىگىنىڭ بەلگىسى.
كوشتىڭ باسى كەتتى. ەندى، قازاق ءتىلدى كورەرمەن كوبەيگەن ۇستىنە كوبەيە بەرەدى. ال، وتاندىق كينوداعى ەكى تىلدىلىك ۋاقىتشا پروسەسس. تەك، ەكى تىلدىلىك كەيبىر اۆتورلىق-ينتەللەكتۋالدىق باعىتتاعى فيلمدەر دە عانا كورىنىس تابۋى مۇمكىن. ەگەر قوعام شىندىعى ءدال سونداي بولسا - ول دۇرىس تا. سەبەبى، اۆتورلىق-ينتەللەكتۋالدىق فيلمدەردە قوعامنىڭ شىندىعى جاتۋى كەرەك.
كوبىنە تاريحي، اۆتوبيوگرافيالىق كوركەم فيلمدەر تۇسىرىلگەندە، سىنشىلار مەن كورەرمەندەر تاراپىنان دەرەكتەر بۇرمالاندى دەگەن سىن ايتىپ جاتادى. كينوماتوگرافتار كوركەم فيلم بولعاندىقتان، كەيبىر جايتتەردى وزگەرتۋگە تۋرا كەلەدى دەيدى. رەجيسسەر رەتىندە ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟
كوركەم شىعارما، تاريحتى سول قالپىندا سۋرەتتەيتىن دەرەكتى كوركەم فيلم ەمەس. سەبەبى، وندا اۆتورلىق كوزقاراس ماڭىزدى. سوندىقتان، تاريحي فاكتىلەر وزگەرىپ جاتادى. مەن تاريحي شىندىق تۇبەگەيلى وزگەرگەنى دۇرىس دەپ ايتپايمىن. سەبەبى، وزگەرتۋگە كەلمەيتىن دەرەكتەر دە بولادى. كەيبىر ماڭىزدى دۇنيەلەردى وزگەرتۋگە قارسىمىن.
كوركەمدىك شىندىق تاريحي شىندىققا كولەڭكەسىن تۇسىرمەۋى كەرەك. ەگەر ول تاريحي شىندىققا كولەڭكەسىن تۇسىرسە ونى ويلانۋ قاجەت. الىسقا بارماي ءوزىمىزدىڭ قازاق پروزاسىن-اق الايىق. ماسەلەن، «اباي جولىنداعى» قودار-قامقا ماسەلەسى. زەرتتەۋىشتەر اتالمىش وقيعانىڭ شامامەن 1850 جىلدارى بولعانىن ايتادى. ال كىتاپ بويىنشا قودار-قامقا وقيعاسى ابايدىڭ ەسەيگەن شاعىندا ءوربيدى. م.اۋەزوۆ اباي مەن قۇنابايدىڭ اراسىنداعى كەيبىر وقيعالاردى نەگىز رەتىندە سۋرەتتەي وتىرىپ، اتالعان جايتتى باسقا ۋاقىتقا الىپ كەلەدى. ارينە، بۇدان «اباي جولىنىڭ» كوركەمدىك قۋاتى ارتپاسا كەمىمەدى. مۇمكىن، باسقاشا دا جازۋىعا بولار ما ەدى. انىعى، كوپتەگەن وقىرمان ءۇشىن قودار-قامقا ماسەلەنىسىنىڭ تاريحى شىندىعى رومانداعىداي. حالىق سولاي قابىلدادى. سەبەبى، قالىڭ ەل ءۇشىن ناقتى تاريحي شىندىقتان گورى كوركەم ونەردەگى شىندىق جاقىن. قالىڭ ەل وتكەن ءومىردىڭ شىندىعىن الدىمەن تاريح عىلىمىنان ەمەس، كوركەم ونەردىڭ شىندىعىنان تانيدى.
ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «ۇلپان» رومانىن دا مىسال رەتىندە كەلتىرە الامىز. كىتاپ پەن تاريحي دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك، تاريحي ۇلپان مەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ سومداعان ۇلپان وبرازى بىر-بىرىنەن وتە الىس. وندا ەسەنەي ەكەۋىنىڭ اراسى وتە جاقسى بولعانى جانە كەرەمەت سىيلاستىقتا وتكەنى سۋرەتتەلەدى. ال، تاريحي شىندىققا نەگىزدەلىپ جازىلعان، دەرەكتى پروزانىڭ شەبەرى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «اققان جۇلدىز» رومانىنا ۇڭىلسەك، قوعامىنىڭ زورى بولعان ەسەنەي بي بويىنداعى بەدەلىن پايدالانىپ وزىنەن 40 جاس كىشى ۇلپاندى ايەلدىككە الادى. ول ۋاقىتتا ءبىر ايەلدىڭ ءىسى ەل اراسىنداعى داۋعا اۋنالىپ كەتەتىن بولعاندىقتان ۇلپان ەسەنەيدىڭ قىسىمىنا كونىپ، ءارى كارى اكەسىنىڭ جايىن ويلاپ، وعان ۇزاتىلعان ەكەن. ءبىراق، ۇلپاننىڭ ەسەنەيگە دەگەن ىشكى قارسىلىعى وتە قاتتى بولىپتى. جانە سول ءبىر قارسىلىق ۇلپان تاراپىنان ۇزاققا سوزىلىپتى. ال عابيت مۇسىرەپوۆ ونى باسقالاي سۇيرەتتەدى، باسقا كوزقاراسپەن قارادى.
قورىتا ايتقاندا، تاريحي شىندىق ءارقاشان باستى قاپەردە بولۋ كەرەك. كونسەپتۋالدىق تۇرعىدان تاريحقا قيانات جاسالماسا عانا وزگەرتۋگە بولادى. تەك وتە مۇقيت بولۋدى قاجەت ەتەدى.
ءوزىڭىز قانداي جانرداعى فيلمدەردى ۇناتاسىز؟ كينو كورگەندە ەڭ الدىمەن نەگە ءمان بەرەسىز؟
مەن ءتۇرلى جانرداعى فيلمدەردى كورەمىن. اتاپ ايتسام، دراما، اۆتورلىق فيلمدەر، كەيدە تريللەر. ماعان اۆتورلىق ويى بار، كونسەپسياسى تەرەڭ كينو تۋىندىلار ۇنايدى. مەن ءۇشىن اۆتوردىڭ فيلم ارقىلى نە ايتقانى جانە ونى قالاي سۋرەتتەگەنى وتە ماڭىزدى. ونداعى كونسەپسيانى قالاي جانە قانداي سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكپەن جەتكىزىپ تۇرعانىنا ءمان بەرەمىن. مىنە وسى ەكى تۇسىنا مۇقيات قاراپ، سول ارقىلى كينونى باعالايمىن. ونداي اۆتورلار كوپ. ماسەلەن، اندرەي تاركوۆسكيي، ميكەلاندجەلو انتونيوني، فەدەريكو فەلليني. بەرىدەن الىپ قاراساق، رەسەي رەجيسسەرى ۇلكەن الەكسەي گەرمان، ونىڭ بالاسى كىشى الەكسەي گەرمان، اندرەي زۆياگينسيەۆ، تۇرىك رەجيسسەرى نۋري بيلگە دجايلان، جۇڭگو رەجيسسەرى سزيا چجانكە، اۋستراليالىق رەجيسسەر ميحايل حانەكە، رۋمىن رەجيسسەرى كريستيان مۋندجيۋ. جانە باسقالارى. تىزە بەرسەك كوپ. مەنىڭ تالعامىمنان شىعاتىن، ەڭبەكتەرىن جوعارى باعالاپ، ءار شىعارماسىن اسىعا كۇتەتىن اۆتورلارىم وسىلار. اتى اتالماعان رەجيسسەرلەر دە بار.
اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
سىزگە دە راحمەت!
سۇحباتتاسقان: اسەم المۇحانبەت
