«قامشى» پورتالىنىڭ پوشتاسىنا تومەندەگىدەي ماقالا كەلىپ ءتۇستى. اۆتور ءوز ماقالاسىندا استانادا وتكەن تۇرىك كينوسى اپتالىعى تۋراسىندا قىجىلىن ايتىپتى. Qamshy.kz سايتى — ەركىن وي الاڭى، اشىق تالقى مىنبەرى ەكەنىن ەسكەرتە وتىرىپ ماقالانى جاريالاۋدى ءجون تاپتىق. كەلىسپەيتىن تۇستارىڭىز بولسا، ءۇن قاتىڭىز قۇرمەتتى وقىرمان!
قازاقستان اياعىنان تىك تۇرعان العاشقى جىلداردا ساپارلاي كەلگەن تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزالدىڭ «بىرىگۋ» تۋرالى سوزىنە «كەشە عانا ءبىر اعانىڭ «قامقورشىلىعىنان» شىقتىق، ەندى ءوز باعىتىمىزبەن ءومىر سۇرەيىك» دەپ ايتقان ەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت ۇلىتاۋداعى سۇحباتىندا بايان ەتكەن بولاتىن.
«قازاق ەلىنە تاعى ءبىر اعانىڭ كەرەك ەمەس ەكەنىن ايتقان» ەلباسىنىڭ كورەگەن ءسوزىن العاشقى ماقالامدا دا قولدانعانمىن. تاعى دا پايدالانۋعا تۋرا كەلىپ ءتۇر.
تاۋەلسىزدىكپەن قاباتتاسقان اپتالىق
وسى اپتانىڭ باسىندا، ەڭ قاستەرلى تاۋەلسىزدىك مەرەكەمىزدىڭ قارساڭىندا استانادا تۇرىك كينوسىنىڭ اپتالىعى ءوتتى. «قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىمەن» قۇتتىقتاي كەلدىك دەگەن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، «تۇرىك دۇنيەسى سينەمالىق بىرلىك، وداق قۇرۋى كەرەك» ەكەن. ءجون دەيىك، تۇركى بىرلىگى دەگەن جاقسى. ءبىراق، سول اپتالىقتى وتكىزۋشى تۇرىكتەر كينونى جەلەۋ ەتىپ جەڭىنە باسقا بىردەڭە جاسىرا كەلگەن سياقتى... وسى كينو اپتالىعىنا قازاقستان تەلەارناسى اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتكەنىن مۇلدە تۇسىنە المادىق.
ساياسات سوققان رەجيسسەر
«تاڭشولپانعا» سۇحبات بەرگەن تۇرىك كينورەجيسسەر ونەر قىلىش «ورتا ازيا تۇركيەنىڭ» دەگەن ءسوزدى قولدانادى. ورتا ازيادا قايداعى تۇركيا؟ الەمگە قازاقستان دەپ تانىلعان تاۋەلسىز ءبىر ەلدى، تاۋەلسىز ەلدەر ورنالاسقان ايماقتى «ورتا ازياداعى تۇركيا» دەۋ – رەجيسسەردىڭ پيعىلىنان حابار بەرسە كەرەك. ەكىنشىدەن، «تاڭشولپان» جۇرگىزۋشىسىنىڭ «تاۋەلسىزدىك كۇنىندە قازاقستانعا قانداي تىلەك ايتاسىز؟» دەگەن سۇراعىنا جاۋابى اراسىندا «ورتا ازيا تۇرىكتەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىن قاسىرەتپەن كۇتكەن ەدىك» دەيدى. ورتا ازيادا جاساعان حالىققا تۇرىك ستاتۋسىن تاڭاتىن ول كىم؟
ءوزىن كينورەجيسسەر رەتىندە تانىستىرعان وسى ونەر بەيىمىز «ياسساۋيعا» ارناپ تۇسىرىلگەن كينو جوق دەپ بايبالام سالىپ ءجۇر ەكەن. جاي جۇرمەي، «تۇرىك ۇلتتارىنىڭ بىرلەستىرگەن ءبىر رەسپۋبليكاسى رەتىندە، 300 ميلليوندىق تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ» دەگەن سوزدەردى قولدانىپتى. قازاقستاندى تۇرىك رەسپۋبليكاسىنا قوسىپ جىبەرگەنى قاي ساسقانى؟ بۇل قازاقستاننىڭ، ءتىپتى قازاقستان عانا ەمەس ءوز ەگەمەندىگى بار ازەربايجان، وزبەكستان، قىرعىزستان، تۇركىمەنستان سياقتى مەملەكەتتەردىڭ كونستيتۋسياسىنا قول سۇعۋ!
«سينەمادا ىنتىماقتاستىق» دەي كەلگەن ول ءتىپتى قازاقستاندىق بىردە-بىر كينو رەجيسسەردى تانىمايتىن بولىپ شىقتى... ونىڭ ءوزى بولسا Wikipedia-داعى 350 تۇرىك كينورەجيسسەرى كىرگەن تىزىمگە دە ىلىنە الماعان، تۇركيادا ەش تانىمالدىلىعى جوق بىرەۋ. ءبىز بولساق ونى مەملەكەتتىك تەلە-ارنامىزعا شىعارىپ تايتاڭداتامىز. ونىڭ تۇسىرگەن فيلمدەرى تۋرالى ىزدەسەڭىز، 4-5 قانا دەرەكتى ءفيلمى بار. ولاردىڭ ءوزىنىڭ تاريحقا، تۇركى بىرلىگىنە ەش قاتىسى جوق. اپتالىقتا استاناداعى جاستار تەاترىندا كورسەتىلگەن
«Kalandar soğuğu
Unutursam fısılda
Üç yol
Ertuğrul 1890
Patron mutlu son istiyor» سياقتى كينولار تۇركيادا جوعارى رەيتينگكە يە بولماعان.
كينونى اكەلگەندەر ناسيحاتتاپ جۇرگەن «بوز گۋرد» يدەولوگياسى
حوش دەلىك، سونىمەن بۇل كينو اپتالىعى قالاي ءوتتى؟ ەڭ الدىمەن، اپتالىقتى قازاقستاندا وتكىزگەندەر كىمدەر؟ ۇيىمداستىرۋشىلار اراسىندا تۇركيا مادەنيەت مينيسترلىگى، استانا ەلشىلىگى بار. دەگەنمەن دە نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىلارى TİKA مەن Yerli Düşünce Derneği. TİKA – تۇركيا پرەمەر-مينيسترىنە قارايتىن تۇرىك ىنتىماقتاستىعى مەن ۇيلەستىرۋ اگەنتتىگى. بۇنىڭ جانىندا، Yerli Düşünce Derneği دەگەن مەملەكەتتىك ەمەس بەلگىسىز فوند بىرگە كەلگەن، ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە. ماعىناسىنا كەلسەك «تۇپكى يدەولوگيا» فوندى. بۇل ەكەۋىن نە بايلانىستىراتىنى تۇسىنىكسىز؟
استاناداعى كينو اپتالىعىندا اشىلۋ ءسوزىن سويلەي كەلگەن، فوندتىڭ قۇرمەتتى ءتوراعاسى، بيىلعى 29 قاڭتاردان بەرى تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ باس كەڭەسشى يالچىن توپچى(Yalçın TOPÇU). وسى كىسى دە باسىندا بولىپ، تۇركيادا 1992 Büyük Birlik Partisi(ۇلى وداق پارتياسى) اتتى بولەك پارتيا قۇرىلعان. ءىستىڭ قىزىعى سول، وسى تۇرىكشىل پارتيا قازاقستاندا تىيىم سالىنعان «بوز گۋرد» (بوزقۇرت) يدەياسىن دا ناسيحاتتاۋشى(بۇل 1948 جىلى تۇركيادا پايدا بولعان راديكالدى پانتۇركىلەردىڭ اسكەري ۇيىمى). ونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە ءادىل احمەتوۆتى ورتاعا الىپ سۋرەتكە تۇسكەن رەجيسسەر مەن بوزقۇرت بەلگىسىن ساۋساقتارىمەن ايشىقتاپ تۇرعان تۇرىك ازاماتىنىڭ ەستەلىك فوتوسىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
Yerli Düşünce Derneği-ندە بولسا ءوزى تۋرالى اقپاراتىندا «ۇلت دەگەنىمىز شەكارامەن شەكتەلمەيدى، يسلام مادەنيەتىن ۇستاناتىن بارشا ادام ءبىر حالىق، ءبىر ۇلت بولىپ سانالادى» دەپ جازىلعان.
كينوعا بۇركەنگەن يدەولوگيا
ءفيلمنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزدەر تۇگەلدەي فيلمگە قاتىسسىز، ساياسي بولدى.
«قازاقستاندىق باۋىرلارىمىز دا ءبىلسىن، ولاردىڭ قولىنا تىكەن كىرسە، انكارا جۇرەگىندە سەزىلەدى» دەپ ءتاتتى سوزدەر ايتقانىمەن، يالچىن توپچى تۇركياداعى تەررور، سيريا شيەلەنىسى سياقتى ماسەلەلەردى دە ايتىپ، «زالىم اساد» سياقتى سوزدەردى قولداندى.
ءتىپتى، فيلم اپتالىعى تۇركيادا 15 شىلدەدە بولعان جاعدايعا بايلانىستى دەرەكتى كينومەن اشىلدى. فەتۋللاھ گۇلەندى الەم الدىندا قارالاپ، ءالى دالەلدەي الماعان تۇركيا بيلىگىنىڭ بۇل يدەياسىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە تارتۋىمىز دەپ الىپ كەلۋىنىڭ ءوزى كۇلكىلى ءھام تۇسىنىكسىز.
بۇلار نەگە كەلە ساپ كينوسىن كورسەتىپ كەتپەيدى. اسادتى ايتادى، ساياساتتى ايتادى؟ ساياساتتىڭ ءوز مىنبەرى بار ەمەس پا؟ ساياساتتى كينوتەاتردا تالقىلاعاندى قايدان كوردىك؟ ءتىپتى، سول ساسي جاعدايدى بۇلار ايتپاسا ءبىز بىلمەيمىز بە؟
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تىلىنە مۇلدە قۇرمەت كورسەتىلمەدى
كورەرمەن كوزقاراسىمەن عانا قاراعاندا كينو اپتالىقتىڭ كوڭىلىمنەن شىقپاعانىن ايتايىن. فيلمدەردىڭ اتىن عانا قازاقشالاپ كەلگەنىمەن كورەرمەنگە ورىسشا سۋبتيترمەن تۇرىك تىلىندە زورلاپ كورسەتكەندەي بولدى. قازاقستانعا كەلگەن تۇرىك قازاقشانى قاقپاسا دا ورىسشا بىردەڭە ۇيرەنىپ كەلەدى، بىزگە نەگە وسىلار «ورىس ءتىلدى» دەپ قارايدى؟ الدە ءسسسر-دىڭ بودانى بولعان ەل ورىس ءتىلىنىڭ ق ۇلى دەپ ويلاي ما؟ «ءتىلىمىز ءبىر، ءدىنىمىز ءبىر، ءبىر ۇلتپىز دەيتىنى» قايدا قالادى وسىندايدا؟! قازاق تىلىنە اۋدارىلماعان فيلم اپتالىعىن وتكىزۋ – تۇرىك ءتىلىن تۇسىنسەڭ دە تۇسىنەسىڭ، تۇسىنبەسەڭ دە تۇسىنەسىڭ دەگەن ەمەۋرىن ەمەس پە؟
تۇركيادا قازاق ءتىلىن «قازاق تۇرىكشەسى» دەپ اتاپ العان. كوپە-كورنەۋ اتا زاڭىمىزعا وسىلاي قول سۇعىپ وتىر. ءبىزدىڭ عانا ەمەس باسقا قىرعىز، نوعاي، تاتار ءتىلى دەگەننىڭ بارىنە «قىرعىز تۇرىكشەسى، نوعاي تۇرىكشەسى، تاتار تۇرىكشەسى» دەگەن جاماۋ قوسىپ العان. قازاق ءتىلى دە تۇرىكشە بولسا، تاتار ءتىلى دە تۇرىكشە بولسا جەرىمىزگە تايراڭداپ كەلىپ نەگە سول «قازاق تۇرىكشەسىندە» سويلەمەيسىڭ انادولىدان كەلگەن ازامات-اۋ؟! سويلەي المايسىڭ، سەبەبى قازاق ءتىلى سەنىڭ تۇرىكشەڭ ەمەس! ول قازاق ءتىلى! ونى قۇرمەتتەۋگە ءتيىسسىڭ! قۇرمەتتەي الماساڭ «باۋىرمىن، تۋىسپىن» دەپ مايموڭكەلەگەنىڭ نە كەرەك؟ قازاق ءتىلىن سىيلامايتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنەن، باسقا شەت مەملەكەتتەن پارىعىڭ جوق، دارەجەڭ ارتىق ەمەس.
تۇركيادا جاسالىپ جۇرگەن قازاقستان پروپاگانداسى
جوعارىدا تۇركيادا قازاق ءتىلىن – قازاق تۇرىكشەسى دەپ وقىتىپ ءجۇر دەدىك. ال، قازاق ۇلتىن قازاق تۇرىگى دەپ ءجۇر. ءبىزدىڭ اسىلىمىز ساق، عۇن، تۇركى xالىقتارىنىڭ ءبىرى ەكەنى راس. كەزىندە تۇرىك قاعاناتى قۇرىلعان توپىراقتا تۇلەتىپ قازاق حاندىعىن، قازاق رەسپۋبليكاسىن قۇردىق! ءبىراق، 8 عاسىر وسمانلى دەپ اتالىپ كەلىپ، اتاتۇرىك اتاتەگىن تۇزەتىپ، ەندى عانا تۇرىك دەپ اتالعان وسى ۇلت وزدەرىن بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ قوجاسى، اعاسى، كوسەمى، باسشىسى سەزىنەتىنى قالاي؟ ولاردىڭ بار ارتىقشىلىعى قاعانات قۇرعان بابالارىمىزدىڭ اتىن يەلەنگەنى عانا.
تۇركيا ءقازىر قازاقستاندى ءوزىنىڭ ساياسي پروپوگانداسىنا قولدانا باستادى. مىسالى الەۋمەتتىك جەلىدە حابار تاراتقان مىنا توپ 24ء-ىنشى جەلتوقساندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن ەرىكتىلەر جينالىپ ىستامبۇل بەشىكتاشتاعى شەيىتتەر توبەسىنە 7 مەملەكەتىمىزدىڭ(مەملەكەتتىڭ دەپ ەمەس، وزدەرىنە مەنشىكتەپ تۇر) تۋىن تىگىپ، قۇرمەت كورسەتەمىز» دەيدى.
1. قازاقستاندى مەنشىكتەپ الۋى مۇلدەم كەشىرىلمەيدى.
2. تۇركيا بيلىگى دە وسىنداي شارالاردا، وزدەرى نارازى بولعان ەلدىڭ ەلشىلىگىنە، سيرياداعى ماسەلەلەرگە قاتىستى 7 تۇركى تەكتەس ەلدىڭ تۋىن كوتەرىپ جەتىپ باراتىندى شىعاردى سوڭعى كەزدە. قۇداي-اۋ، ءوز مەملەكەتىڭدەگى ماسەلەڭدە قازاقستان بيلىگىنىڭ حابارىنسىز، رۇقساتىنسىز مەملەكەتتىك تۋىن نەگە پايدالاناسىڭ؟ بارلىق ەلمەن ديپلوماتيالىق دوس مەملەكەت قازاقستان اتىن نەگە ساياسي ماقساتقا قولداناسىڭ؟ ءبىزدىڭ جالاۋدى قولدانۋ قازاقستاندى پروۆوكاسياعا سوعۋ. قازاقستان سوعىستارعا تۇركيانى يتەرمەلەپ وتىرعان جوق. قازاقتىڭ تۋىن وڭدى سولدى قولدانىپ ءجۇرۋى ۇلكەن ساياسي ماسەلە! نە ءۇشىن بۇل يدەولوگياعا ءبىزدىڭ مەملەكەت كوز جۇمىپ وتىر؟ وعان ءسىز جاۋاپ بەرىڭىز ءقادىرلى وقىرمانىم!
ءسوز جۇزىندەگى باۋىرلاستىق
باۋىرلاسپىز، تۋىستاسپىز، ءتىلىمىز ءبىر دەپ ۇرانداتا بەرۋدىڭ نەندەي قاجەتى بار؟ شىندىعىنا كەلەر بولساق، تۋىستاس بولساڭ قازاقستاننىڭ اشارشىلىق جىلدارىندا قايدا بولدىڭ؟ جەلتوقسانىندا قايدا بولدىڭ؟ بىزگە قيىن كۇندەرىمىزدە كەرەك بولماعان تۇرىك بىرلىگى تاۋەلسىز ەل بولىپ، شاڭىراق كوتەرگەنىمىزدە نەگە كەرەك؟ ول ماقسات قازاقتىڭ مۇنايىن بولىسە سورۋ، دالاسىن بولىسە جايلاۋ بولسا تۇرىك بىرلىگى دە، ورىس بىرلىگى دە قازاقستان ءۇشىن كەرەك ەمەس. قازاقستان ءۇشىن تەرەزەسى تەڭ، تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنا قۇرمەت كورسەتەتىن ديپلوماتيالىق دوس ەل عانا كەرەك! 300 جىل بويىن ورىسپەن قىرقىسىپ وسىناۋ توپىراقتى ساقتاپ قالعاندا جات جۇرتتىقتار كەلىپ ەمىن-ەركىن جايلاسىن دەدىك پە؟!
ءبىز، تۇركيانىڭ قازاقستانعا ساياساتىنىڭ كۇماندى استارى تۋرالى ماقالامىزدا دا كەلتىرىلگەن دەرەكتى تاعى ەسكە سالا كەتەيىك. بۇعان دەيىن قازاقستانعا كەلگەن تۇرىك ەلشىلەرىنىڭ بىردە ءبىرى قازاقشا سويلەمەي كەتكەن. بيىل عانا نيەۆزات ۋيانىك قازاقستاندى قازاق تىلىندە مەرەكەمەن قۇتتىقتادى.
«تاۋەلسىزدىكتەرىڭدى العاشقى بولىپ مويىندادىق» دەپ ءجيى قايتالاتىن باۋىرلاس اعايىندار قازاق مەملەكەتىنە دەگەن سىيلاستىعىن ىسىمەن انىق دالەلدەپ جۇرگەن جوق. تۇركيا-قازاقستان اراسىنداعى اۋە رەيستەرىندە دە ءالى كۇنگە قازاق ءتىلى ەمەس ورىس ءتىلى قولدانىلادى. تەك قانا ءتىل جاعىنان تۋىسقاندىعى بولماسا باسقا تۋىسقاندىعى بىلىنبەگەن تۇركيا عوي. ءتىپتى تۇرلىك، سالتتىق، مادەنيەتتىك جاعىنان دا الشاق تۇرعان تۇركيا سول تىلىمىزگە دە قۇرمەت ەتپەي تۇر. وسى كينو پاتالىعىندا اكتەرلەرمەن كەزدەسۋ كەزىندە دە تۇرىكشەدەن ورىسشاعا اۋدارما جاساماق بولعاندا كورەرمەندەر قارسى بولعان سوڭ عانا قازاقشاعا اۋدارما جاسادى. فيلمدەردىڭ ءسۋبتيترى نەگە ورىسشا ەكەنىن سۇراساق «استانا ورىسشا سويلەيدى. بۇل شىمكەنت ەمەس» دەيدى ۇيىمداستىرۋشى تۇرىك ازاماتى.
مەن ىسمايىل عاسپىرالىنىڭ: «تىلدە، پىكىردە، ىستە بىرلىك» دەگەن ءسوزىن ناقتى ماعىناسىندا تۇسىنەتىن جان رەتىندە تۇرىك اعايىنداردى، مەملەكەتىن، مادەنيەتىن، ءتىلىن قالاي سىيلاساق ولاردان دا سونداي سىيلاستىقتى تالاپ ەتەتىنىمدى ايتقىم كەلەدى. ال بىزگە تاياۋ شىعىستىڭ يدەولوگياسى كەرەك ەمەس. ول كەلسە تەرروريزم دە، ءدىن دە ءبارى دە كەلەدى. ءبىز كوشپەندى حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز، ءالى دە مال ورگىزىپ، جاز جايلاۋعا كوشىپ-قونىپ ءجۇرمىز. ابىلايشا ايتساق، «التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىنداعى ۇلان عايىر القاپ - كوشپەندى قازاق جۇرتىنىڭ باعزىدان بەرى ىرگە تەپكەن اتا قونىسى.
اگاراكي...
ەرتۇرىك شىنتۇرىك
