«قامشى» پورتالى رەداكسياسىنا «اراسان» مونشاسىنا قاتىستى شاعىم ايتىپ ءبىر وقىرمان حابارلاستى. الماتى تۇرعىنىنىڭ ايتۋىنشا، «قالا ورتاسىنداعى شيپاجاي» دەپ وزدەرىن جارنامالايتىن «اراساندىقتار» جاعا ۇستاتارلىق جاڭالىق ويلاپ تاۋىپ، سونى قولدانىسقا ەنگىزىپتى. اڭگىمە ۇستىڭگى قاباتتا ورنالاسقان باسسەين حاقىندا بولماق. باسسەينگە سۋعا تۇسەمىن دەۋشىلەر مىندەتتى تۇردە تىرداي جالاڭاش بولۋلارى كەرەك ەكەن. بۇل جاڭالىق سەكسەندەگى شالعا دا، سەگىزدەگى بالاعا دا قاتىستى. وكىنىشكە قاراي. «قامشى» وقىرماننىڭ جان ايقايىنا قۇلاق اسپاي قويمادى. ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن ءبىلۋ ءۇشىن «اراساننىڭ» رەسمي سايتىندا كورسەتىلگەن نومىرگە قوڭىراۋ شالىپ، وپەراتورمەن تىلدەستىك. ءوزىن تانىستىرۋدى ءجون ساناماعان وپەراتور جۋرناليست ەكەنىمىزدى ەستىگەن سوڭ ناقتى جاۋاپ بەرۋدەن قورقىپ، ات تونىن الا قاشتى. «بىزدە شىنىمەن دە سونداي ىشكى ەرەجە بار. بۇل گيگيەناعا، تازالىققا بايلانىستى. باسقا پروسەدۋرالارىن قابىلداۋ بارىسىندا كەلگەن ادامدار شومىلۋ كيىمىمەن جۇرە بەرەدى، الايدا، باسسەينگە كەلگەن سوڭ ونى شەشىپ كىرۋلەرى ءتيىس. سەبەبى، مونشانىڭ ءىشى ىستىق، شومىلۋ كيىمىمەن جۇرگەن ادامدار تەرلەيدى. ەگەر، ولار باسسەينگە سول كيىممەن كىرسە، تازالىق ساقتالمايدى، سەبەبى ۇستىندەگى كيىمگە ادامنىڭ تەرى ءسىڭىپ قالادى دا، ول باسسەيندەگى سۋعا تۇسەدى»، - دەپ جاۋاپ بەردى. ەڭ قىزىعى سول، دەنەنىڭ ءبىر عانا كىشكەنتاي بولىگىن جاۋىپ تۇراتىن سۋعا تۇسۋگە ارنالعان كيىمنەن ادام تەرلەيدى، تازالىقتى قۇرتادى ەكەن، ال، بىرنەشە ادام ءبىر باسسەينگە ەشبىر كيىمسىز، تىرجالاڭاش سۋعا تۇسكەن جاعدايدا گيگيەنا ساقتالادى ەكەن. «ءبىراق ەرەجەنى ەنگىزۋشى كىم دەگەن سۇراققا مەن جاۋاپ بەرە المايمىن. ءسىز جۋرناليست ەكەنىڭىزدى راستايتىن قىزمەتتىك كۋالىگىڭىزدى وزىڭىزبەن بىرگە الىپ، جۇما-سەنبى كۇندەرى باستىققا كىرە الاسىز. سول كەزدە باستىق بارلىق سۇراقتارىڭىزعا جاۋاپ بەرەدى» دەپ قىسقا قايىردى. مونشاعا كەلگەن نەمەسە بارۋعا نيەت بىلدىرگەن ادامدار مۇنداي سۇراق قويسا، دەمەك، بارلىعى دا باسشىلىقپەن كەزدەسىپ، سولاردان جاۋاپ الۋ كەرەك ەكەن. ءيا، اقىلعا سىيمايدى.
«اراساننىڭ» وڭاي شاعىلاتىن جاڭعاق ەمەس ەكەندىگىن تۇسىنگەن ءبىز مەكەمەگە قايتا قوڭىراۋ شالىپ، قوعاممەن بايلانىس نەمەسە باق-پەن جۇمىس ءبولىمىن سۇراستىردىق. ولار بولسا ماركەتينگ بولىمىمەن ءبىزدى بايلانىستىرىپ بەردى. ماركەتينگ ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى ياروسلاۆ اعىنان جارىلىپ، مىنانداي اقپارات بەردى: «جەردەن جەتى قويان تاۋىپ جۇرگەن ءبىز («اراسان» مونشاسى) ەمەس، اكىميات. بۇل سولاردىڭ تالابى. ءبىز بولساق تالاپتى ورىنداۋشىمىز. ناتاليا بوريسوۆنا سونىمەن اينالىسقان بولاتىن. ءبىراق ءقازىر ول جوق». ياروسلاۆتان ناتاليا بوريسوۆنانىڭ ۇيالىسىن الىپ، بايلانىسقا تۇستىك. وكىنىشكە قاراي، ول تۇتقانى كوتەرمەدى. ودان كەيىن الماتى قالاسىنىڭ اكىمياتىنا ۇزاق قوڭىراۋ شالدىق. العاشىندا بىرەۋ تۇتقانى كوتەردى، قازاقشا امانداسقانعا ساسىپ، «نە سلىشنو»، «نە سلىشنو» دەپ تۇتقانى قويا سالدى. ودان كەيىن اكىمشىلىكتىڭ باسپا ءسوز قىزمەتىنە جيىرما رەت قوڭىراۋ شالساق تا جەلى بوساي قويمادى. اكىمياتتان ءۇمىت ءۇزىپ، سولارعا قاراستى دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىمەن بايلانىسقا ءتۇسۋدى ءجون سانادىق. نۇرجان امانكەلدى ۇلى «اراسان» مونشاسى ەم-دوم شاراسىمەن اينالىسپاعاندىقتان، تەك پروفيلاكتيكالىق شارا قولداناتىندىقتان اتالمىش باسقارماعا قاراستى مەكەمە ەمەستىگىن ءتۇسىندىردى. بۇل سۇراق بويىنشا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنە (كەلەسىدە دەپارتامەنت – رەد.) حابارلاسۋعا كەڭەس بەردى. دەپارتامەنتتىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى شىنار «اراساندا» ەنگىزىلگەن جاڭا ءتارتىپ جايلى ەستىمەگەنىن، ونداي بۇيرىق رەسمي سايت بەتىندە جاريالانباعاندىعىن اتاپ ءوتتى. ەسكەرە كەتەر ءبىر جايت، رەداكسيا ءتىلشىسى «اراساننىڭ» رەسمي سايتىنىڭ كونسۋلتانتىنا بىرنەشە سۇراق قويىپ، حات جازعان بولاتىن. «مۇنىڭ ءبارى گيگيەنانى، تازالىقتى ساقتاۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان شارالار» دەلىنگەن جاۋاپ تا الدىق. مونشاعا ءۇشىنشى رەت قوڭىراۋ شالىپ، «جالاڭاش ءجۇرۋدىڭ گيگيەناعا قانداي قاتىسى بار؟ سىزدەر ايتقان دەپارتامەنت تە، اكىمياتتا تا «جالاڭاش ءجۇرۋ تارتىبىنەن حابارسىز. ەندەشە يدەيا اۆتورى كىم؟» دەگەن سۇراقتى العا تارتتىق. ولار بولسا ادمينيستراتوردىڭ جەكە ۇيالى تەلەفونىن بەردى. «اراساننىڭ» ادمينيستراتورى ءبىز العاشىندا سويلەسكەن وپەراتور بولىپ شىقتى. سەبەبى قايدا، قاشان حابارلاسقانىمىزدى ءبىلىپ وتىر. ەسىمدەرىمىزدى دە جاتقا ءبىلىپ العان. «جالاڭاش ءجۇرۋ تارتىبىنە اكىمدىكتىڭ دە، دەپارتامەنتتىڭ دە قاتىسى جوق. بۇل ەرەجەنى ءوزىمىز ەنگىزىپ وتىرمىز. ءبىز جەكە مەنشىك مەكەمەمىز عوي. ىشكى ەرەجەنى وزگەرتە الامىز. مۇنىڭ ءبارى كەلۋشىلەردىڭ تازالىق ماسەلەسىن قورعاۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان دۇنيەلەر. ەڭبەك جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا ءبولىمنىڭ ينجەنەرى ناتاليا بوريسوۆنا گيگيەنا ماسەلەسىن ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. ءبىراق ول كىسىنىڭ جۇمىس كۇنى تەك تۇسكى ەكىگە دەيىن عانا. سوندىقتان ەرتەڭ تۇسكە شەيىن حابارلاسىڭىز» دەدى نازكەن. سەڭنىڭ قوزعالعانىنا شۇكىرلىك ەتكەن «قامشى» كەلەسى كۇنى ناتاليا بوريسوۆنانىڭ سوڭىنا شام الىپ ءتۇستى. ورنىندا وتىرمايتىن ناتاليا اقىر اياعىندا ۇيالى تەلەفونىن كوتەردى. ول كىسى جولدا كەلە جاتقاننان كەيىن 10 مينۋت ىشىندە جۇمىس تەلەفونىنا حابارلاسامىز دەپ شەشتىك. مۋحينا ناتاليامەن بولعان ارامىزداعى ديالوگ:
«قامشى»: ءسىزدى ىزدەگەنىمىزگە ەكى كۇن بولدى. باسسەينگە ءتۇسۋ ءتارتىبى بويىنشا سۇراق قويعىمىز كەلەدى. جۋرناليست رەتىندە عانا ەمەس، قاراپايىم كليەنت رەتىندە قابىلداساڭىز. نە ءۇشىن جالاڭاشتانۋىم قاجەت؟
مۋحينا ن.ب.: مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنەن كەلە جاتىرمىن. سولارعا وسى ماسەلە بويىنشا حات جازعان ەدىم. ازىرگە جاۋاپ جوق. ءسىز ءبىر نارسەنى ءتۇسىنىڭىز – مۇنىڭ بارلىعى تازالىقتى ساقتاۋ ءۇشىن. بىزدىكى قۇر باسسەين ەمەس، سپا-مونشا سياقتى بىرنەشە قىزمەتتەن تۇراتىن ۇلكەن كەشەن. ادام بۋعا كىرەدى، دۋش قابىلدايدى. كىرى ەزىلەدى، تەرىسى جاڭالانادى. دۋشقا كىرگەندە جۋىنعانمەن، ءىش كيىمدەگى كىر قالىپ قويادى. ول سول كىر جينالعان كيىممەن سوسىن باسسەينگە تۇسەدى. بۇل گيگيەناعا جاتپايدى. باسىنا جۇزۋگە ارنالعان باس كيىم كيسىن، اياعىنا تاپىشكەسى بولسىن، ءبىراق جالاڭاش ءتۇسۋىن تالاپ ەتەمىز. نەمەسە سول جەردە ءبىر رەتتىك ىشكيىم ساتىلادى.
«قامشى»: باعاسى قانشا؟
مۋحينا ن.ب.: باعاسى، قاتەلەسپەسەم، 200 تگ. سونى ساتىپ الىپ، كيسە رۇقسات.
«قامشى»: ايەل ادامدار ومىراۋ تۇسىن قايتپەك. ونى نەمەن جابادى؟ وعان دا ارنايى ءبىر نارسە ويلاستىردىڭىزدار ما؟
مۋحينا ن.ب.: ەشتەڭەمەن جاپپايدى. سولاي تۇسە بەرەدى. جالپى، نەگە شۋلاپ جاتىرسىزدار؟ ادامدار كەزىندە وزەن-كولدەرگە دە جالاڭاش ءتۇسۋشى ەدى عوي.
«قامشى»: ادامدار كەزىندە جالپى كيىنۋ دەگەندى بىلمەي، جالاڭاش جۇرگەن. ويتكەنى، ادام جابايى بولدى. سوندا ءقازىر دە ۇياتتى ىسىرىپ قويىپ، وتكەن ومىرگە ورالايىق پا؟ كوشەدە دە جالاڭاش جۇرەيىك پە؟ بۇل ەتيكاعا دا جاتپايدى.
مۋحينا ن.ب.: مەن دە وسىلاي ادەمى سويلەي الامىن.
«قامشى»: مەن سىزگە پۋبليسيستيكادان ساباق بەرىپ جاتقان جوقپىن. بۇل كليەنتتەرىڭىزدىڭ شاعىمى. سونى جەتكىزىپ جاتىرمىن. ءوز باسىم دا نارازىمىن. اۋىزبەن وراق ورۋ جايلى ەسكەرتپەڭىز ورىنسىز.
مۋحينا ن.ب.: ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە كليەنتتەرىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تازالىق ماسەلەسىن ويلايمىز. دەپارتامەنت بىزگە باسسەينگە ءتۇسۋ ەرەجەسىندە باس كيىم مەن تاپىشكە دەپ بەلگىلەپ بەرگەن. ءبىراق رەزەڭكەلى تاپىشكە ناقتى قانداي بولۋى قاجەت ناقتىلاماعان. ءبىر بارماققا كيىلەتىنى بار، جانە كادىمگى رەزەڭكەلى تاپىشكە بار. ءبىر بارماققا كيىلەتىنى قۇمعا ارنالعان نەگىزى. كەيبىر كليەنتتەر سوندايدى كيىپ كەلەدى دە شالىنىپ قۇلاپ، اياقتارىن سىندىرىپ الادى. «جەدەل جاردەم» شاقىرتۋمەن الەك بولامىز. سول سياقتى ىشكيىمسىز ءتۇسۋدىڭ گيگيەنا ساقتاۋدا پايدالى ەكەندىگىن دە ءوزىمىز زەرتتەپ، انىقتادىق. ۇسىنىسىمىزدى اتالمىش دەپارتامەنتكە جىبەردىك.
«قامشى»: دەمەك، ولار رۇقسات ەتپەسە، بۇل ءتارتىپ الىنىپ تاستالادى عوي؟
مۋحينا ن.ب.: ەندى ەلدى شۋلاتىپ جۇرسىزدەر. سىزدەردىڭ، دەپارتامەنتتىڭ قالاۋى سول بولسا، سولاي بولسىن، نە دەيمىز؟!
«قامشى»: قالاۋىمىز سول. ادامنىڭ پسيحولوگياسى بۇزىلعاندىعىن قالامايمىز.
دىنمۇحامەد قونايەۆ اتامىز سالدىرتقان «اراسان» تازالىق دەپ ۇرانداپ مۇنداي ارەكەتكە بارعاندارى كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرمەي قويمادى. «اراساننىڭ» باسشىلىعى وزدەرىنىڭ قانداي مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندارىنان بەيحابار سياقتى. 130 ۇلت پەن ۇلىستان تۇرامىز دەپ كوك جاشىك كوپىرسە دە قازاقستاندا تۇراتىنداردىڭ 70%-ى قازاقتار. قازاق بولسا ادەت پەن ادەپتەن ەشقاشان اسپايتىن، ۇرپاعىن «ۇيات بولادى» دەپ تاربيەلەيتىن مۇسىلمان حالىق. «اراساندا» مۇنداي ەرەجەنىڭ ەنگىزىلۋى مۇسىلمانداردىڭ قۇقىعىن تاپتاۋ بولىپ ەسەپتەلىنەدى. يسلام مادەنيەتىندە عانا ەمەس، جالپى ادامزات تانىمىندا اۋرەت جەردى كورسەتۋ ۇيات جانە ادەپسىزدىك بولىپ تابىلادى. ەۋروپا جاقسى كورەتىن ەتيكا مەن ەستەتيكاعا دا تۇبەگەيلى قايشى. بۇل ادامدى ازعىنداۋ، ونى مالعا تەڭەۋمەن بىردەي. ەڭبەكتەگەن بالا دا، ەڭكەيگەن شال دا باسسەيندە جۇزەدى. بۇل بالا پسيحولوگياسىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلىپ سوقتىرادى. اكىمشىلىك «اراسانعا» كەلگەن ءاربىر كليەنتكە ەگەر دە ول باسسەينگە بارعىسى كەلسە، «جالاڭاشتانۋ» دەگەن ەرەجە بارىن الدىن-الا ەسكەرتۋلەرى شارت. ادام اقشا تولەپ، ىشكە كىرەدى دە سوسىن بارماق تىستەپ قالادى. باسسەيننىڭ ەسىگىنە دە «مۇسىلماندارعا ارنالماعان» دەپ جازىپ، تاقتايشا ءىلىپ قويسىن. الماتى قالاسىنىڭ تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتى جاڭالىق اشقىشتارعا ءتيىستى جاۋاپ بەرىپ، ءوز مىندەتتەرىن تولىققاندى اتقارادى دەگەن ۇمىتتەمىز.
«اراسانداعى» تاعى ءبىر جاعا ۇستاتارلىق جاعداي – كيىم اۋىستىراتىن ورىندارىنا قويىلعان بەينەباقىلاۋ كامەرالارى. وعان شاعىمدانعان كليەنتتەر دە بارشىلىق. مۇنىڭ سەبەبىن ادامنىڭ جەكە زاتتارى جوعالماۋى ءۇشىن دەپ تۇسىندىرگەن قىزمەتكەرلەر ول جەردەگى بەينەباقىلاۋعا تۇسكەن ۆيدەولار ينتەرنەتكە تارالىپ كەتۋى مۇمكىن دەگەندى ەسكەرمەگەن. بۇل ەندى باسقا اڭگىمە...
جازيرا بايدالى، نازەركە لابيحان
