Sunna.kz سايتى شىعىس ءوڭىرىنىڭ وبلىستىڭ مەشىتىنىڭ باس يمامى ەرمەك مۇقاتايمەن سۇحباتتاسىپتى. ءماندى، ماعىنالى بولعان سۇحباتتى «قامشى» پورتالى ىقشامداي وتىرىپ وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون سانادى.
– ءسىزدىڭ قۇران كارىمنىڭ سوزبە-سوز اۋدارماسى دەگەن ەڭبەككە تەر توگىپ قازاق مۇسىلماندارىنا سۇبەلى تۋىندى سىيلاعانىڭىزدى بىلەمىز. وسى ەڭبەكتىڭ ءبىر جاڭالىعى رەتىندە سوزبە-سوز اۋدارمامەن قاتار بەرىلگەن قىسقاشا تۇسىندىرمە جۇڭگو جەرىندە ءومىر سۇرگەن ءدىن ابىزدارى عازەز اقىت ۇلى مەن ماقاش اقىت ۇلىنىڭ اۋدارعان ەڭبەگىنە نەگىزدەلگەنىن جۇرت قۋانا ايتىپ ءجۇر. وسى جاعىنا توقاتالا كەتسەڭىز....
– عازەز اقىت ۇلى مەن ماقاش اقىت ۇلى ايگىلى ءدىن عۇلاماسى اقىت قاجى ءۇلىمجى ۇلىنىڭ عالىم ۇلدارى. جۇڭگو مەن مونعوليا وڭىرىندەگى ەكى ميلليون قانداسىمىزدىڭ ءدىني رۋحانياتىنا اسەر ەتكەن، سول باۋىرلارىمىزدىڭ اسىل ءدىنىمىزدى ۇستانۋىنا زور ىقپال جاساعان ءدىني قايراتكەرلەرى.
ءبىز 1990 جىلى بەيجىڭ ۇلتتار باسپاسىنان جارىق كورگەن «قۇران كارىمنىڭ قازاقشا اۋدارماسىنىڭ» ەلىمىزدە جارىق كورۋىنە رۇقساتناماسىن الا وتىرىپ، وسى عىلىمي ەڭبەگىمىزدە ماتىندىك اۋدارماسىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ، تولىقتاي عازەر اقىت ۇلى مەن ماقاش اقىت ۇلىنىڭ اۋدارماسىن بەردىك.
مۇنداعى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز - بىرىنشىدەن؛ تاريحي سەبەپتەرمەن قازاقستان تەريتورياسىنان تىسقارى قالعان قازاق جەرىندەگى ءدىني عۇلامالاردىڭ بار ەكەندىگىن ناسيحاتتاۋ بولسا، ەكىنشىدەن؛ بۇل اتالارىمىزدىڭ اۋدارما جاساۋداعى ءتىلى شۇرايلى، ۇعىنىقتى، جاتىق، مانەرلى. سويلەۋ قۇراۋ ستيليستيكاسى بايىرعى قازاق تىلىنە وتە جاقىن، حالىقتىق تىلدەن الشاقتاماعان، قۇنارلى. سوندىقتان دا، ءبىز بۇل كىتاپتا اتالمىش قۇران اۋدارماسىن وزگەرىسسىز بەردىك. رەداكسيالاعان جوقپىز. كىتاپ سوڭىنا ەسكەرتۋ بەرىپ، سىلتەمە جاسادىق.
ءار قازاق – الەمنىڭ قاي بۇرىشىندا جۇرسە دە قازاق رۋحانياتىنىڭ وكىلى، قازاق عىلىمىنىڭ تۇتىنۋشىسى، قازاق تاريحىنىڭ ءىزباسارى. سول سياقتى، وتانىمىزدىڭ سىرتىندا قالىپ قويعان قازاق توپىراعىنداعى ءدىن قايراتكەرلەرى دە ءبىزدىڭ عۇلامالارىمىز، ءداستۇرلى ءدىنىمىزدىڭ شىراقشىلارى، رۋحانياتىمىزدىڭ جوقتاۋشىلارى. اسىرەسە، اقىت قاجى اۋلەتىنىڭ الاتىن ورىنى ەرەكشە. ءبىراق، بۇگىنگە دەيىن بۇل كىسىلەر ءتۇپوتانىمىزعا تانىلماي كەلەدى. وسى ءبىر اقتاڭداقتىڭ ورنىن تولتىرساق دەگەن نيەتتە، قولىمىزدا باسقا اۋدارمالار بولا تۇرسا دا عازەز بەن ماقاش اتامىزدىڭ اۋدارماسىن ءجون كوردىك.
ال، اتالمىش ەڭبەكتەگى سوزبە-سوز اۋدارماسىن جاساعاندا حاليفا التاي اتامىزدىڭ، ۋاقاپ قىدىرحان ۇلى اعامىزدىڭ، تۇركيا ءدىن ىستەرى مينيسترلىگىنىڭ بىلىكتى عالىمى ەلمالىلى حامدي يازىر ت.ب. كىتاپتارعا كوز سالا وتىرىپ اۋداردىق. قازاق يسلامياتى ءۇشىن، ۇلتىمىزدىڭ رۋحانياتى ءۇشىن، ءتىل ماماندارى مەن ءدىنتانۋشىلار، ءتىل ۇيرەنۋشىلەر ءۇشىن پايدالى قۇرال بولسىن، قۇران وقۋشىلار ءۇشىن دە، اللانىڭ كالامى تۇسىنىكتى بولسىن دەگەن نيەتپەن تامشىداي بولسا دا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسايىق دەگەن نيەتپەن وسى ەڭبەكتى باستىرىپ شىعاردىق.
– ءسىز كوركەم ادەبيەتتى ءجيى وقيدى دەپ ەستىدىك. اۋىزەكى ءتىل بايلىعىڭىزدى اڭعارىپ وتىرمىز... قانداي كىتاپتار وقيسىز؟
– ءدىن ادامى ءۇشىن ادەبيەتتەن الشاق كەتۋ مۇمكىن ەمەس. تاريحىمىزداعى ءدىني عۇلامالاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن، حالىق اۋىز ادەبيەتىمەن سۋسىنداپ ءوسىپ، حالىققا ءدىني قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋدا ولەڭ، داستان جانرلارىن ۇتىمدى پايدانعان. اباي، شاكارىم، اقىت، ءماشھۇر ءجۇسىپ بابالارىمىزدىڭ ءومىرى وسىنىڭ ايعاعى. ال، كەشەگى الاش وردانىڭ ءمۇفتيى بولعان عۇمار قاراش ءوزى اقىن بولعان جوق پا.
بۇل ءۇردىس بۇگىنگى ءدىن جاناشىرلارىنا دا كەرەك! اسىرەسە، حالىقپەن جۇمىس جاسايتىن يمام، مولدالاردىڭ ءتىل ۇستارتۋى، ءسوز ساپتاۋى، سويلەۋ مانەرى وزگەشە بولعانى ءجون. كەز-كەلگەن ماسەلەنى تۇسىندىرۋدە شۇرايلى ءتىل مەن ايشىقتى ءسوز دەستەسى اۋاداي قاجەت. ءبىر اۋىز سوزبەن ايتقاندا ءدىن ناسيحاتىندا دا شەشەندىك ونەردىڭ ماڭىزى ەرەكشە.
سول ءۇشىن دە كوڭىل تارتقان كىتاپتىڭ ءبارىن وقۋعا تىرىسامىن. «اباي جولى» ەپوپەياسىن وقىماعان قازاق جوق شىعار. ابايدى وقىپ وسىتىك. شاكارىمدى، ءماشھۇر ءجۇسىپ اتامىزدى، ت.ب. قازاقتىڭ اقىن-جازۋشىلارىن شاما كەلگەنىنشە وقۋعا تىرىسامىن. قالا بەردى تۇرىكشە، ارابشا كىتاپتار وقيمىن. بۇل دا سويلەۋ مادەنيەتىن جوعارلاتۋعا كوپ كومەگىن تيگىزەدى ەكەن.
– ءسىزدى جاقسى تانيتىن دوستارىڭىز «زۋقا باتىر» رومانىن توتە جازۋدان وقىعانىڭىزدى ايتىپ ءجۇر. سول راس پا؟
– ۇستازىمىز مۇحاممەد شىڭعىس قاجى زۋقاباتىر ۇلى. ءيا، مەن ول كىسىگە ءوزىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «زۋقا باتىر» رومانىن توتە حاتتان وقىپ، كۇن سايىن وزىنە اڭگىمەلەپ بەرگەنىم بار. «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى» دەگەندەي ۇستازىمىزدىڭ بۇل ارەكەتى ءبىزدى تاربيەلۋدەگى، ءتىلىمىزدى ۇشتاپ، سوزدىك قورىمىزدى مولايتۋداعى ءبىر امالى بولسا كەرەك.
– نەگە؟
– يمام، ءدىن قىزمەتكەرى ىزدەنىمپاز بولۋى كەرەك. تاريحتان، مادەنيەت پەن وركەنيەتتەن ءبىلىمى بولماعان كەز-كەلگەن ءدىنداردىڭ دۇمشە بولۋى مۇندا تۇر. وركەنيەتتى عاسىردا عۇمىر كەشىپ جاتقان ءبىز ءۇشىن يمامداردىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن كوتەرۋ – زامان تالابى. قمدب-نىڭ دا بۇگىندە دارىپتەپ وتىرعان تالاپتارىنىڭ ءبىرى دە وسى ينتەللەكتۋالدىق ماسەلەسى. ال، ول ءۇشىن ارعى-بەرگى تاريحىمىزدان كوپ ىزدەنىپ، مول ءبىلىم قاينارلارىنان سۋسىنداۋىمىز قاجەت.
– بۇگىندە اتا ءدىنىمىزدىڭ تىنىسى اشىلىپ، قاناتىن كەڭگە جايدى دەگەن كۇندە دە وڭىرلىك ەرەكشەلىككە، ءدىني ءبىلىمنىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى ءاربىر وكىلدىكتىڭ ءوزىنىڭ قوردالانعان ماسەلەسى بار. وسكەمەن وڭىرىندەگى ءدىني احۋال جايلى توقتالا كەتسەڭىز. باستىسى نە جەتىسپەيدى؟
– ءبىزدىڭ وكىلدىككە قاراستى ءوڭىر يسلام الەمىنىڭ قيىر شىعىسى. بۇل جەردە دە يسلام وركەنيتىنىڭ وركەندەگەن وشاعى بولعان. بۇگىندە بۇل ءۇردىس ءوز قالپىن تاۋىپ، وركەندەپ كەلە جاتىر.
وسكەمەن وڭىرىندەگى ءدىني احۋالدىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى – كادردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. بىلتىر ونشاقتى بىلىكتى جاس ماماندار كەلگەن. بۇل دا جەتكىلىكسىز. وسى مۇقتاجدىقتى شەشۋ ماقساتىندا وكىلدىكتىڭ قاسىنان ەكى ايلىق ساۋات اشۋ، ءبىلىم جەتىلدىرۋ كۋرسى اشىلدى. ەل ىشىندەگى ءدىني ءبىلىمى بار، يمامدىق پەن مولدالىققا بەيىمى بار ازاماتتاردى جۇيەلى تۇردە نەگىزدىك بىلىمدەرمەن سۋسىنداتىپ، ولاردىڭ ءدىني احۋالدى جاقسارتۋعا قىزمەت ىستەۋگە، ەڭ بولماعاندا، ساۋاتتى، ءبىلىمدى مۇسىلمان بولۋى ءۇشىن ءبىرقاتار پاندەر بويىنشا ساباق بەرىلىپ، دەڭگەيلەرىن كوتەرۋدى دە كوزدەپ وتىرمىز. بۇيىرتسا، مىنە، ءۇشىنشى كەزەك شاكىرتتەر قابىلدانىپ، كۋرس باستالدى. بۇل كۋرستاردى ۇزدىك تامامداعان شاكىرتتەر قمدب-نىڭ اتتەستاسيا كوميسسياسىنان ءوتىپ، وكىلدىكتىڭ جەرگىلىكتى مەشىتتەرىندە قىزمەتكە تارتىلاتىن بولادى.
بۇل كۋرسىتىڭ اشىلۋىنىڭ ءوزىنىڭ ءمانى بار. قۇداي قالاسا، الداعى ۋاقىتتا وكىلدىك قاسىنان مەدرەسە-كوللەدج سالىنباق. اتالمىش وقۋ ورداسى زايساڭ وڭىرىندەگى ەلگە ايگىلى عۇلامالار شىققان «عيزاتيا»، «قازاقيا» مەدرەسەلەرىنەن كەيىن ءۇزىلىپ قالعان ءۇردىستىڭ جالعاسۋى بولماق. بۇل تۋرالى وبلىس اكىمشىلىگىمەن ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءسۇيىنشى سۇرايتىن كۇن دە الىس ەمەس دەپ ويلايمىن.
– مەشىت تاپشى ەلدىمەكەندەر بار ما؟
– قۇدايعا شۇكىر، ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدەگى وكىلدىككە قاراستى نەگىزگى ەلدىمەكەندەردىڭ بارلىعىندا مەشىت بار دەپ ايتۋعا بولادى. ءبىراق، كەيبىر مەشىتتەردە مەشىت قۇرلىسىنىڭ ەسكىرۋىنە بايلانىستى كۇردەلى ارلەۋ، جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قاجەت. ول دا ءوز كەزەگىندە قارجى مۇمكىندىكتەرىن تالاپ ەتەدى. الايدا، ستراتەگيالىق ماڭىزى بار اۋداندار – شەمونايحا، گلۋبوكي اۋداندارىنا ۇلكەن، كەلىستى مەشىت سوعۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى. وكىلدىك بۇل ماسەلەنى دە قاراستىرىپ وتىر.
بۇل اۋداندار يسلام الەمىنىڭ قيىر شىعىسىنداعى ماڭىزدى اۋداندار بولعاندىقتان، مۇسىلمانشىلىقتىڭ مەرەيىن اسقاقتاتاتىن ءداستۇرلى يسلام مادەنيەتىنىڭ كەڭ وركەن جايعانى قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
سۇحباتتاسقان: ورازبەك ساپارحان
