قازاق حالقىندا ار مەن نامىس قاتار جۇرەتىن ۇعىم. سان عاسىردى كوكتەي وتسە دە تۋىن جىقپاي ەگەمەندى ەل بولىپ قالىپتاسقانى دا جۇرەك تۇكپىرىندەگى يمان مەن ار-نامىستىڭ ارقاسى. قىزدارىن كۇڭ، ۇلدارىن قۇل ەتىپ، جىلپوستىقپەن جالتاقتاپ سۇرگەن ومىردەن قاسىق قانىڭ قالعانشا جاۋمەن ايقاسىپ ەرلىكپەن ءولۋدى ءجون سانادى. ۇلتىمىز ءۇشىن ولىمنەن ۇيات كۇشتى بولدى. «ەل بولامىن دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە!» دەگەن ءسوزدى سانالارىنا ءسىڭىرىپ، ۇرپاق تاربيەسىنە قاتتى كوڭىل ءبولدى.
بۇگىنگى كۇنى قازاقتىڭ قىزى، ەلىمنىڭ پەرزەنتى، ەكى قىزدىڭ اناسى رەتىندە مەنى ۇرپاق تاربيەسى قاتتى الاڭداتادى. اتاپ ايتار بولسام، قازاق قىزدارىنىڭ شەتەل اسىپ، وزگە ۇلتقا تۇرمىسقا شىعۋى، سۇيەگىمىزگە تاڭبا سالىپ جەڭىل جۇرىسپەن اينالىسۋى، قوعامدى جەگى قۇرتتاي كەمىرگەن ناشاقورلىقتىڭ قۇرىعىنا ءتۇسۋى، ساناسىزدىقتىڭ سالدارىنان سەكتا مەن وزگە ءدىننىڭ جەتەگىندە كەتۋى، ەڭ سوراقىسى – «ادام ءولتىرۋى»، ياعني بويىنا بىتكەن شارانانى الدىرىپ، ويلانباستان كۇناعا بارۋى. كەيبىرى 9 كۇن، 9 اي بويى قۇرساعىندا جاتقان شارانانى قوقىس سياقتى لاقتىرىپ تا كەتىپ جاتىر. وسىنداي جايتتاردى ەستىگەندە تۇلا بويىم دىرىلدەپ، قانىم قاينايدى. جەتىمىن جىلاتپاعان، جەسىرىن قاڭعىتپاعان ەلدىڭ ۇرپاعى ەمەس پە ەدىك؟! قالاي عانا جۇرەگىنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالعان تىرىشىلىك يەسىنىڭ ءومىرىن قيادى ەكەن؟ قاراكوزدەرىمىز وسىنداي ارەكەتتەرىمەن كۇنا جاساپ قانا قويماي، ءوز ومىرلەرىنە دە بالتا شاۋىپ جاتقاندارىن استە بىلە بەرمەيدى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا تۇسىك جاساتقان قىزدار ەكىنشى رەت جۇكتى بولۋ مۇمكىنشىلىگىنەن 20%-عا ايىرىلادى. ءتىپتى، قايتا قۇرساق كوتەرگەن كۇننىڭ وزىندە دەنساۋلىعىندا دەنساۋلىعىندا كىناراتى بار بالانى دۇنيەگە اكەلۋى مۇمكىن. بۇل عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن. ەڭ وكىنىشتىسى - قازاقستاندا جاساندى تۇسىك جاساتۋ كورسەتكىشى كەمەل كوكجيەگىنە جەتىپ، دامىعان ەلدەردەن الدەقايدا كوپ. وكىنىشتىسى دە سول جاساندى تۇسىك جاساتۋشىلار سانى جىل ساناپ ارتۋدا ەكەن. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، قازاقستاندا جىل سايىن 170 مىڭنان استام ءسابي جاساندى تۇسىكتىڭ قۇربانى بولادى ەكەن. بۇل بىزگە بەلگىلىسى. قىتايدىڭ تابلەتكالارىن ءىشىپ ءوز بەتىنشە بويىنداعى ءتىرى جان يەسىنەن قۇتىلىپ قانا قويماي، جاتىرىنان ايىرىلعاندار قانشاما. بۇل كورسەتكىشتەردەن كوز سۇرىنەدى. يا، بۇل قازاقستاندا بولىپ جاتقان قۇبىلىس، ۋداي اششى شىندىق!
مامانداردىڭ ايتۋىنشا، دەنەگە بىتكەن شارانا وپەراسيا كەزىندە جانتالاسىپ پىشاقتان قاشادى ەكەن. تار جاتىردىڭ ىشىندە جان ۇشىرا قاشقانى كورسەتىلگەن بەيناجازبالاردى كورگەندە ءتىپتى ءتىلىمدى جۇتىپ قويا جازدايمىن. انانىڭ دەنساۋلىعىنا ءقاۋىپ تونگەندە، يا بولماسا بالانىڭ كەمتار بولىپ تۋىلۋ ءقاۋپى انىقتالعاندا مەديسينانىڭ وپەراسياعا جۇگىنۋىنە تۋرا كەلەدى. الايدا، شەشىمدى جارىق دۇنيە سىيلايتىن ءبىز، ياعني انالار قابىلدايمىز. وقىرماننىڭ ساناسىنا وي سالۋ ماقساتىندا باسىمنان وتكەن ءبىر جاعدايدى ايتىپ وتپەكپىن. 2014 جىلى ەكىنشى رەت اياعىم اۋىر بولدى. اللا تاعالا ماعان تاعى ءبىر رەت انا اتانۋ باقىتىن بۇيىرتقالى تۇرعانىنا شەكسىز رازى ەدىم. جۇكتىلىكتىڭ 24 اپتاسىندا ادەتتەگىدەي مەديسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتتىم. سول كەزدە ماعان بالانىڭ وكپەسىندە اقاۋ بار ەكەندىگىن ايتىپ، تۇسىك جاساتۋعا كەڭەس بەردى. ابدىراپ قالدىم. سەنگىم كەلمەدى. ون كۇننەن كەيىن باسقا مەديسينالىق ورتالىققا بارىپ تەكسەرىلدىم. وكىنىشكە قاراي ول جەردەگى ماماندار دا مۇنى راستادى. وعان قوسا ءوزىمنىڭ قان قىسىمىم دا جوعارى بولدى. جولداسىم ەكەۋمىز جاساندى تۇسىك جاساتۋدان بىردەن باس تارتتىق. ولار ءوز كەزەگىندە بالا دۇنيەگە كەلگەن ساتتە تىنىس الا الماي شەتىنەپ كەتۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرتىپ: «كەز كەلگەن قيىندىققا دايىن بولىڭىزدار!»-دەدى. سونىمەن ءبىر اللادان مەدەت سۇراپ ۋايىم-قايعىعا تولى 16 اپتانى وتكىزىپ، تامىز ايىنىڭ ون ۇشىندە تولعاق قىسىپ پەرزەنتحاناعا باردىم. ونداعى دارىگەرلەر دە «قانداي بالا اكەلەتىنىڭنەن حابار بار ما؟ نەگە تۇسىك جاساتپادىڭ؟ ساعان ەسكەرتىلمەدى ما؟» دەگەن سەكىلدى سۇراقتىڭ استىنا الدى. ءبىر كۇن قينالىپ، ەكىنشى كۇنى امان-ەسەن رانيا دەگەن قىزىمدى قولىما الدىم. اللاعا سانسىز شۇكىر، قانشاما مەديسينالىق تەكسەرۋدەن وتتىك، قانشا ساراپتاما جاسالدى قىزىمنىڭ دەنساۋلىعىندا ەشقانداي دا اقاۋ جوق. «دارىگەرلەر ءولىپ قالادى» دەپ قورقىتقان بالاپانىم جاقىندا 2-جاسقا تولادى. بىلدىرلاپ سويلەپ، جۇگىرىپ ءجۇر. اللانىڭ ءامىرىنسىز ءبىر جاپىراق تا جەرگە تۇسپەيتىندىگىن ەسكەرەيىك، قىزدار! ءار ءىستىڭ ءبىر قايىرى بار. جاراتۋشىنىڭ ىسىنە قارسى شىقپاعان ءجون.
زەرە اتتى تانىسىم بولدى. ونىڭ بويىنا بىتكەن بالاسىن دا باسىندا ىسىگى بار دەپ وپەراسيا ارقىلى الدىردى. اراعا 6 اي سالىپ تاعى دا قۇرساق كوتەردى. وكىنىشكە قاراي بۇل جولى بالا جاتىر تۇتىكشەسىنە بىتكەندىكتەن بالامەن قوسا تۇتىكشەنى دە الدىرۋعا تۋرا كەلدى. ەندى ءقازىر قايتا بالا كوتەرە الماي ءجۇر. سەبەبى، ءبىر تۇتىكشەمەن بالا كوتەرۋ مۇمكىندىگى از. كەيدە «سول بالامدى بەكەر پىشاققا بەردىم. بەكەر جاساتتىم،»-دەپ وكىنەدى. وسى سەكىلدى اينامىزداعى جانداردىڭ ومىرىندە بولىپ جاتقان جايتتاردان ساباق الساق يگى.
قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانبايەۆ «جاقسى ايەل – ەرى ۇيالار ءىس قىلمايدى» دەگەن ەكەن. ال بۇگىنگى قازاقتىڭ قىزدارى ەرى عانا ەمەس، ەلى ۇيالاتىن ءىس قىلىپ ءجۇر. ويلانايىق، قىزدار! حان دا، قارا دا، الىپ تا، دانا دا انادان تۋىلادى. سىزدەر قوقىسقا تاستاپ، يا دۇنيەگە كەلمەي جاتىپ ءومىرىن قيعان جانداردىڭ اراسىندا بولاشاق باتىرلار مەن ۇلت كوسەمدەرى بار شىعار.
گۇلزيرا ءنۇرحادىر قىزى
