بيىل الاش قوزعالىسىنىڭ جەڭىستى شىڭى بولىپ تابىلاتىن الاش-وردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولادى. بۇگىندە الاش قوزعالىسى دەپ اتالۋىمەن ءمالىم قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى يمپەرياداعى ءبىرىنشى ورىس ريەۆوليۋسياسىنان قۋات الىپ، جالپىمۇسىلمان قوزعالىسىمەن استاسا ورىستەدى. الاش ازاماتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن 1917 جىلى وتكەن ءبىرىنشى جالپىمۇسىلمان سەزىنە دە بيىل ءبىر عاسىر تولىپ وتىر. وسى قۇبىلىسقا ءجىتى نازار اۋدارىپ، شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ ەتكەن جازۋشى بەيبىت قويشىبايەۆتىڭ تاريحي-تانىمدى «الاش جولى» ريسالاسىنەن ءۇزىندى بەرەمىز.
ماسكەۋ، 1–11.5.1917
تاريحي مينياتيۋرا
باسى
ءى. كۇرەس بارىسىنداعى سىزاتتار
1
1917 جىلعى ءساۋىردىڭ سوڭىنا قاراي ماسكەۋگە شارتاراپتان بۇكىلرەسەي مۇسىلماندارى سەزىنىڭ دەلەگاتتارى كەلە باستادى.
ماسكەۋ قۇرىلتايى اسادۋللايەۆ ۇيىندە وتەتىن بولعان. و باستا، سەزدى ازىرلەۋ ءۇشىن ۋاقىتشا ورتالىق مۇسىلمان بيۋروسى سايلانعان كەزدە سولاي ۇيعارىلعان-دى. ويتكەنى ريەۆوليۋسيا دۇمپۋىمەن جاندانعان ءدۇبىرلى پيتەردە سان ءتۇرلى پارتيا ساياسي جۇمىسىن قىزدىرىپ جاتقان. وسىناۋ وت-جالىنى كۇيدىرىپ تۇرعان الىپ قازان ىشىنەن تىنىش جۇمىس ىستەۋگە مۇرسات بەرەتىن بۇرىش تابۋ وڭاي بولمايتىن. جان-جاقتان جينالاتىن دەلەگاتتار ءۇشىن، ال ولار سەگىز جۇزدەي بولماق، توقتايتىن جانە الاڭسىز ءماجىلىس قۇراتىن قولايلى مەكەن-جاي ىڭعايلاستىرۋ، اقشاڭ بولسا دا قيىننىڭ-قيىنى ەكەنى ءسوزسىز. شىنداپ كەلگەندە، ورتالىق بيۋرو ۇيىسقان كەزدە قاجەت قارجى كوزدەرى دە كورىنىپ تۇرعان جوق ەدى. ال مۇسىلماندار مۇراتىنا كوپتەن قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان ماسكەۋدەگى مىنا عيمارات سۋ تەگىنگە تۇسەتىنىن ارنايى بيۋرو قۇرعان جينالىس بىردەن ەسكەرگەن-دى.
ۋاقىتشا ورتالىق مۇسىلمان بيۋروسى العاشقى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ءبارىن احمەد ساليكوۆتىڭ توراعالىعىمەن، بۇرىنعى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇسىلمان فراكسياسى ۇيىندە جۇرگىزدى. تەك سوڭعى اپتادا عانا بيۋرونىڭ پەتروگرادتا تۇراتىن مۇشەلەرى مەن قىزمەتكەرلەرى تولىعىمەن ماسكەۋگە كەلىپ، اسادۋللايەۆ ۇيىنەن ورىن تەپكەن. سولار قاتارلى، سالىمگەرەي ءجانتورين سۇلتانعا كومەكشى بولا شىققان وتەمىس تە، مۇنداعى بيۋرو مۇشەسى عاياز يسقاقي ىسكە قوسقان جىگىتتەرمەن بىرگە، سەزدىڭ سوڭعى دايىندىق جۇمىستارىن پىسىقتاۋمەن شۇعىلدانۋعا كىرىستى.
سەزد اشىلار قارساڭدا باكۋدەن ءاليماردان بەك توپچيباشيەۆ كەلدى. باعزى جولداسى ءجانتورين ەكەۋى قىزۋ قاۋىشىپ، جاعداي سۇراسا باستاعانى سول، ولارعا تاشكەنتتەن سەرالى لاپين، ورالدان باقىتجان قاراتايەۆ كەلىپ قوسىلدى. مۇسىلمان قوزعالىسىندا سوناۋ العاشقى ريەۆوليۋسيا جىلدارىنان بىرگە كەلە جاتقان ۇزەڭگىلەستەردىڭ ۇستانىمدارى ۇقساس، تيىسىنشە، الداعى جيىننان كۇتەر ماقساتى ورتاق بولاتىن. ولار بىرەر ۋاقىت اقپان ريەۆوليۋسياسىنان بەرى ساياساتقا دۇركىرەي كىرگەن جاستار شوعىرى جايىن ءسوز ەتتى. سوسىن اليماردان-بەيدىڭ داڭقتى جەرلەسى، داۋلەتىن مۇسىلمان جۇرتىنىڭ يگىلىگىنە ارناعان ءشامسي اسادۋللايەۆتى ىلتيپاتپەن ەسكە الىستى.
باقىتجان سۇلتان قاراتايەۆ ءشامسي اقساقالدى ەرتەدەن بىلگەن-دى. كەزىندە ونىڭ اعايىندى نوبەلدەرمەن* قاتار جارىسا مۇناي وندىرگەنىنەن، ولاردان قالىسپاي، ۇلكەن تابىسقا جەتكەنىنەن حاباردار جۇرگەن. قوعامدىق شارۋالارعا وراي، كەي رەتتە باكۋدەگى ازاماتتارمەن بايلانىسۋ قاجەت بولعاندا، سول كىسىنىڭ جىلى ءسوزىن ارقا تۇتىپ ءبىراز ءىس تىندىرعانى دا بار-تىن.
*رەسەيدە تۇرىپ ەڭبەك ەتكەن شۆەدتىك ونەرتاپقىشتار مەن ونەركاسىپشىلەر اۋلەتى؛ اۋەلدە اكە-ەممانۋەل نوبەل ونەرتاپقىشتىق ىزدەنىسىمەن سۋاستى مينالارىن جاساعان، پەتەربۋرگتە مەحانيكالىق زاۋىت اشقان؛ ونىڭ ۇلكەن ۇلى ليۋدۆيگ اكەسىنىڭ زاۋىتىن ءىرى ماشينا جاساۋ كاسىپورنىنا اينالدىردى، باۋىرلارىمەن بىرگە باكۋدە مۇناي وندىرەتىن كاسىپورىن اشتى؛ ال ليۋدۆيگتىڭ ۇلى نەمەرە-ەممانۋەل نوبەلدەر وتباسىنىڭ رەسەيدەگى كاسىپورىندارىن ريەۆوليۋسياعا دەيىن باسقارىپ تۇردى؛ ليۋدۆيگتىڭ ءىنىسى الفرەد ءديناميتتى ويلاپ تاپقان، جارىلعىش زاتتار شىعاراتىن كوپتەگەن كاسىپورىندار اشقان، ايگىلى نوبەل سىيلىعىنىڭ قۇرىلتايشىسى بولعان.
ءشامسي اقساقال اسادۋللايەۆ ءازىربايجان ەلىندەگى قيال-عاجايىپ ەرتەگى ءتارىزدى تىرلىكتى – مۇناي كاسىپشىلىگىن جولعا قويعان اسىل دا ەرەك تۇقىمنان ەدى. ولاي دەيتىنى، بۇل كىسى قاراتايەۆ ءتارىزدى جاستايىنان وقۋ قۋعان تەكتى تۇقىمنان ەمەس، قارابايىر ەڭبەككەر، ءجاي عانا ارباكەش بولاتىن. ءجاي ارباكەشتىڭ ءىرى مۇناي كاسىپكەرىنە اينالۋىن قالايشا ەرتەككە بالاماسسىن. ءبىراق ونىڭ ءىرى الپاۋىت-ونەركاسىپشىل دارەجەسىنە جەتىپ ءوسۋى – ەرتەگى ەمەس، ناقتى ءومىر شىندىعى-تىن.
ويلاپ قاراسا، باقىتجاننان جيىرما شاقتى جاس ۇلكەن ەكەن. باكۋدىڭ تۇبىندەگى اميرادجان دەگەن كىشكەنە اۋىلدا دۇنيەگە كەلىپتى. ەس بىلگەننەن كىشكەنە ەسەك ارباسىمەن مۇنايشىلاردى مۇنارالارعا تاسىپ ەڭبەك ەتە باستايدى. ودان سول كەزدەگى ءىرى مۇناي الپاۋىتىنىڭ كوزىنە ءتۇسىپ، ونىڭ كاسىپشىلىگىنىڭ اربا ايداۋشىسى بوپ ىستەيدى. بىرەر جىلدا تاپقان ەڭبەكاقىسىنا بىرنەشە اربا الىپ، كادىمگىدەي مەنشىك يەسىنە اينالادى. مۇناي كاسىپشىلىگىنىڭ تاسىمال جۇمىستارىندا ونىڭ كولىك شارۋاشىلىعى ەلەۋلى ورىنعا يە بولادى. ۇيىمداستىرۋشىلىق، كاسىپكەرلىك قابىلەتى ۇناسا كەرەك، ۇزاماي وعان كاسىپورىن پريكازچيگى* لاۋازىمى ۇسىنىلادى. وسىلاي، جاستايىنان، ءشامسي مۇناي ءوندىرىسىنىڭ قىر-سىرىن كورىپ وسەدى.
*قوجايىننىڭ سەنىمحاتىمەن كاسىپورىننىڭ ءتۇرلى بايلانىس، ساۋدا، تاسىمال، كاسىپشىلىك سالالارىنىڭ قيلى شارۋاشىلىقتارىن جۇرگىزەتىن جالدامالى قىزمەتكەر.
سوسىن، وزىنە دەگەن ءوز سەنىمىنىڭ بىرتىندەپ ارتا تۇسكەندىگىنەن شىعار، بىرەر جىلدان كەيىن جەكە ءىس اشۋعا قۇمارتقان ءبىر اۋىلداسىمەن كۇش قوسىپ، تۇز وندىرىسىنە كىرىسەدى. جۇمىستارى ساتىمەن ءجۇرىپ كەتەدى. تۇراقتى تابىس ءتۇسىپ، ەداۋىر قوڭدانادى. ءبىراق وعان قاناعاتتانبايدى. اقىرى، بالا كۇنگى ماڭدايتەر توككەن كاسىپشىلىگىن قۋۋعا وتىز ءتورت جاسىندا بەل بايلاپ، تاپقان تابىسىنا باكۋدە مۇناي ءوندىرۋ كونتورىن اشادى. قارابايىر تاسىلمەن مۇناي وندىرە باستايدى.
الايدا مۇندا سىرتتان كەلگەن وزگە حالىق وكىلدەرى قوجايىندىق ەتەتىن. ويتكەنى ولار زامان تالابىنا لايىق ءىستىڭ كوزىن بىلەتىن، بانكتەگى كاپيتالى وراسان كوپ فيرمالارمەن قىزمەتتەس بولاتىن. ال اسادۋللايەۆ سەكىلدى جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرى، قانشا تىرىسسا دا، ءوز بانكتەرى بولماعاندىقتان، ەلەۋلى قارجىلىق قور جيناي المايتىن-دى. زەرەك كاسىپكەر مۇنى ۇققان دا، شىداممەن، جيىرما جىلعا تاقاۋ ماقساتكەرلىكپەن ەڭبەك ەتىپ، اقىرى، ءوزىنىڭ كونتورىنىڭ نەگىزىندە، 1893 جىلى جاڭا تەحنولوگيانى قولدانىپ جۇمىس ىستەيتىن مۇناي ءوندىرۋشى فيرما قۇرۋعا قول جەتكىزگەن ەدى.
«شامسي اسادۋللايەۆ» فيرماسى العاش قۇرىلعان كەزدە، كاپيتالى بار بولعانى بەس ءجۇز سوم بولعان ەكەن. پاتشا اۋلەتىنىڭ تاققا وتىرۋىنىڭ ءۇش ءجۇز جىلدىق تويى قارساڭىندا ول ون ميلليون سومعا جەتىپتى. وقۋ-توقۋ كەمىستىگىن تابيعي زەردە كەڭدىگىنىڭ ىزدەنىسىمەن تولىقتىرا بىلگەن شامسي شارۋاسىن زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە الارلىق دەڭگەيدە، وتە ءتيىمدى جۇرگىزە العان. وزىق يدەيالاردى زاماتىندا قاعىپ الىپ وتىرىپتى.
– ماسەلەن، نوبەلدەردىڭ الەمدەگى ەڭ العاشقى مۇناي قۇياتىن «زورواسترا» اتتى تانكەرى تەڭىزگە تۇسكەندە، ول دا قاراپ قالماعان، – دەدى باقىتجان سۇلتان. – تاسىمالدىڭ بۇل ءتاسىلىنىڭ كەلەشەگىن شامسي اعامىز تەز دىتتەدى. ارتىنشا سونداي ءۇش تانكەر جاساتتى. ولار كاسپيي ايدىنىندا فيرماسىنىڭ جالاۋىن جەلبىرەتىپ، ايبىندانا جۇزگەن كورىنەدى. كاسىپورنىنا وسىناۋ جاڭا ءداۋىردىڭ ماڭىزدى سۇيىق وتىنىن مۇناي قۇبىرىمەن تاسىمالداۋ سىندى وزگە جاڭالىعىن دا تەز ەنگىزدى. 1907 جىلى «اعايىندى نوبەلدەردىڭ مۇناي ءوندىرىسى سەرىكتەستىگى» سالعان مۇناي قۇبىرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى ون جەتى شاقىرىم بولسا، «شامسي اسادۋللايەۆ» فيرماسىنىڭ قۇبىرى ون ەكى جارىم شاقىرىمعا جەتكەن ەكەن...
قاراتايەۆ ول جايىندا «رومانوۆتار ءۇيىنىڭ پاتشالىق قۇرۋىنىڭ 300-جىلدىعى» اتتى التىندالعان كىتاپتان دا وقىعان كورىنەدى. «ساۋدا جانە ونەركاسىپ» بولىمىندە وتاندىق ونەركاسىپشىل اگا شامسي اسادۋللايەۆ تۋرالى تاماشا، ءادىل، ءىرى سوزدەر جازىلعان ەدى. ەسىندە، ونىڭ مۇناي ەلىندە تۋىپ-وسكەنى اتاپ ايتىلعان-دى. ال ونداي ەلدە ادامدار وزدەرىنىڭ جاراتىلىستان دارىعان اقىلىمەن تەز ءوسۋى ىقتيمال. اسادۋللايەۆ مىرزا قۇداي بەرگەن پاراساتىنىڭ ارقاسىندا كۇش-قۋاتىن جانە ەرىك-جىگەرىن ءتاس-تۇيىن جۇمىلدىرا وتىرىپ، كەدەي-كەپشىكتەر اراسىنان ادام سەنگىسىز عالامات جىلدامدىقپەن ميلليونەرگە اينالا الدى.
– جانە ارتىنا قانداي عيبراتتى ءىز قالدىردى! – دەپ، ريزاشىلىقپەن قوشتاي جونەلدى ونى ءاليماردان توپچيباشيەۆ. – ءبىز وعان شەكسىز رازىمىز...
باقىتجان سۇلتان ەسكە الىپ وتىرعان تاماشا كىتاپتى قادىرمەندى اسادۋللايەۆتىڭ ءوزى كورمەدى، ونداعى جۇرەك ەلجىرەتەرلىكتەي ءادىل سوزدەردى وقي المادى، ارينە. ول سول ون ءۇشىنشى جىلى قايتىس بولدى. ءبىراق الگى كىتاپ ونىڭ ءىسى اۋقىمدى، ولمەيتىن دارەجەدە بولعانىن بارشا جاھانعا ايگىلەدى. ال ونىمەن قىزمەتتەس بولعاندار، ونىڭ شاپاعاتىن كورگەندەر ودان كۇنى كەشە عانا، وسىدان بار بولعانى ءۇش-تورت-اق جىل بۇرىن ايرىلعاندارىن ۇمىتار ما. ول كوزدەن كەتكەنمەن، كوڭىلدەن كەتپەيدى. بۇگىندە ارامىزدا ونى بىلگەندەر، ونىڭ شاپاعاتىن كورگەندەر ءجۇر. سولار ارقىلى ونىڭ ءقادىرى بۇگىنگى ۇرپاققا ءمالىم. ونىڭ ىزگىلىكتى كاسىپكەرلىگىنە بارشا جۇرت ءتانتى. تاپ قازىرگى تاڭدا يمپەرياداعى كۇللى مۇسىلمان جۇرتتارىنىڭ وكىلدەرى باس قوسىپ جاتقان وسىناۋ ءتورت قاباتتى تاس عيمارات ونىڭ قاشاندا قاتارىمىزدا ەكەنىن كورسەتەدى...
توپچيباشيەۆ ەرەكشە ىلتيپاتپەن ونىڭ ىزگىلىكتى ىستەرىنىڭ ولمەۋشىلىكپەن قول ۇستاستىرعان تاعى ءبىر پاراسىن ەسكە الدى.
ءشامسي اقساقال ءوزى تياناقتى ءبىلىم الماعانمەن، ارتىنان وكشەلەپ كەلە جاتقان بۋىننىڭ ءبىلىمدى بولۋىن قالاعان-تىن. سەبەبى بولاشاقتىڭ يەسى وقىعان جاستار بولارىنا كۇماندانباعان. بولاشاق تىزگىنىن قولدارىنا وركەنيەتتى زامانا تالاپتارىنا ساي تاربيەلەنگەندەر عانا الا الماق. سونى ۇققاندىقتان دا، جاستاردىڭ تەحنيكالىق ءبىلىم الۋىنا باسا نازار اۋداردى. سوندىقتان دا ول مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ ارالارىنان ينجەنەرلەر دايارلاۋدىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە ءمان بەردى. ولاردى باۋراپ، ىرىكتەپ، كوپتەپ وقۋعا جىبەرە باستادى. ونىڭ قارجىسىمەن تالاپتى جاستار گەرمانيا مەن فرانسيا قالالارىندا، رەسەيدىڭ ءوز ىشىندەگى ۆارشاۆادا، قازاندا، كييەۆتە، ماسكەۋدە، ودەسسادا، پەتەربۋرگتە، حاركوۆتا وقىدى. ءاليماردان بىلەدى، ول باكۋدە رەالدى ۋچيليششە عيماراتىن سالۋعا قوماقتى قارجى ءبولدى. زاكاۆكازەدەگى اسا ءىرى وقۋ ورىنى بولىپ تابىلاتىن الەكساندر پاتشا اتىمەن اتالاتىن تيفليس* مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن قامقورلىعىنا الدى، وندا ءوز اتىنان مۇسىلمان-ستۋدەنتتەرگە ستيپەنديالار تاعايىندادى...
*تبيليسي.
اسادۋللايەۆتىڭ كاسىپكەرلىك ءىس جۇرگىزۋ تاجريبەسىنەن بۇدان جەتى-سەگىز جىل ىلگەرىدە، ءوزىنىڭ تۇركىستان ولكەسىندە ىسكەرلىك سەرىكتەستىك قۇرۋى كەزىندە، سەرالى دە ۇيرەنۋگە نيەت قىلىپتى. سول كەزدە ول وسىناۋ ءىرى ءىس ادامىنىڭ مۇناي ونەركاسىبىمەن قاتار دامىتقان ساۋدا-ساتتىق شارۋالارىنىڭ قۇرىلىمىنا زەر سالعان ەكەن.
وسى ماسكەۋدە «شامسي اسادۋللايەۆتىڭ ساۋدا ىستەرى» كومپانياسىنىڭ باس كەڭسەسى بولدى. سوعان سەرالى بىرنەشە كەلگەن، سوندا كوزى كوردى: كومپانيانىڭ جارنامالىق قاعازدارىندا، رەسمي فيرمالىق بلانكىنىڭ جوعارعى جاعىندا، قوجايىننىڭ ءاتى-جونىنىڭ، فيرما اتاۋىنىڭ ۇستىندە پارسى ەلىنىڭ گەربى سالىنعان، ونى وراعىتا بەينەلەنگەن، ادەتتە ۇران جازىلاتىن تاسپا ىسپەتتى جولاقتا «پەرسيا شاھىنىڭ سارايى قۇرمەتىنە يە بولعان» دەگەن سوزدەر جازىلعان-دى... سول ىسكەرلىك قاتىناس قاعازى بەتىنە ماسكەۋدەن باستاپ باكۋ، استراحان، ساريسىن، ساراتوۆ، سامارا، قازان، تومەنگى نوۆگورود، كينەشما، ياروسلاۆل، كۋنسيەۆو، ۆارشاۆا، بەلوستوك... دەپ كوپ قالا اتى تىزىلگەن. ولاردا قۇرمەتتى اعامىزدىڭ ساۋدا كومپانياسىنىڭ فيليالدارى ورنالاسقان كورىنەدى...
ءيا، ول كىسىنىڭ قۇلاشى كەڭگە سەرمەلگەن-دى، شارۋاسى شالقىپ تۇردى. ءاليماردان بەك قانداسى رەتىندە بۇل رەتتە كوپ مىسال ايتا الادى. وسىندا وتىرعان ازاماتتار ءبىلسىن، ونىڭ كاۆكازداعى ەلگە جاساعان جاقسىلىقتارىن بىلاي قويعاندا، وسىنداعى يگىلىكتى ىستەرى، قايىرىمدىلىق شارالارى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ول مۇسىلماندى تايپاعا بولگەن جوق. وعان ءوزىنىڭ ءازىربايجانى دا، تاتار دا، وزگە تۇركىلەر دە ءبىر بولاتىن. ماسكەۋدەگى ۇيلەرىنىڭ ءبىرىن كوزى تىرىسىندە مۇسىلمان قاۋىمىنا سىيعا تارتقان ەدى. مەشىت تە سالىپ بەرگەن. ال «اسادۋللايەۆ ءۇيى» اتالىپ كەتكەن بۇل عيماراتتى اقساقال جاس ۇرپاق ءۇشىن ءوزى ارنايى سالعىزا باستاعان-دى. ءبىراق ءۇي قۇرىلىسىن ءبىتىرىپ ۇلگەرە الماي قالدى. قۇرىلىس 1913 جىلى، تەك ول قايتىس بوپ كەتكەننەن كەيىن اياقتالدى. سول جىلى اقساقالدىڭ ءوزى امانات ەتكەن شارتپەن وسىناۋ اسادۋللايەۆ ۇيىندە مۇسىلمان قاۋىمى قارجىسىنا جۇمىس ىستەيتىن مەكتەپ ەسىگىن اشتى. سونىمەن بىرگە وسىندا مۇسىلمان جاستارىنىڭ ءتۇرلى كەشتەرى وتكىزىلە باستادى. كەشىكپەي باسپاحانا ورنالاستىرىلدى.
قىستا عانا وسىندا ايماق مۇسىلماندارىنىڭ باسقوسۋى وتكەن ەكەن. ەندى، مىنە، جاڭا جاعدايدا، تولىق ساياسي ەركىندىك، بوستاندىق احۋالىندا، بۇكىل يمپەريا شارتارابىن مەكەندەيتىن مۇسىلمان جۇرتتارى وكىلدەرىنىڭ ۇلكەن قۇرىلتايى وتكەلى تۇر. سەزدىڭ وسىندا وتۋىنە مۇرىندىق بولعان كورنەكتى قايراتكەر عاياز يسقاقي اۋەلى پيتەردە «ەل» دەگەن گازەت شىعارعان ەدى. ونىسى پاتشالىقتىڭ كارىنە ۇشىراپ، جابىلىپ قالعان سوڭ، ماسكەۋ كەلىپ، تاپ وسى عيمارات ىشىندە، مىنە، ەكى جىلداي بوپ قالدى، «ءسوز» دەگەن گازەت شىعارىپ كەلەدى...
باقىتجان سۇلتان ءشامسي اسادۋللايەۆ پەن سول سەكىلدى ءازىربايجان ميلليونەرلەرىنىڭ كاسپييگە سۇعىنعان اپشەرون تۇبەگىندەگى جۇماعىن ارالاپ كورگەن، قايران قالعان، تامسانعان. سولار سەكىلدى ءىس قىلاتىن ازاماتتار قازاق اراسىنان دا تابىلسا عوي دەپ قيالداعان. ءبىراق كوشپەندى جۇرت باستان كەشىپ جاتقان اۋىر جاعداي ءدال ءقازىر وعان مۇمكىندىك بەرەر مە دەگەن. اكىمشىلىك تەگەۋىرىنى اياۋسىز تىقسىرعاندىقتان، قازاق ورماندى، شۇرايلى جەرلەرىنەن دالاعا قاراي ىعىسقان ەدى عوي. قولدا جەتكىلىكتى مال دا قالماعاندىقتان، تازا كوشپەلىلىكتەن دە ارىلا باستاعان. كوبى جاتاق بولا باستاعان. وسىنداي كەدەيشىلىككە ۇشىراعان حالقىنىڭ بولاشاعى كۇڭگىرت ەدى. سونى ويلاعان. وزگە كاسىپ يگەرمەسە بولمايتىنىن ۇققانداردىڭ ءبىر پاراسى تەڭىزدە بالىق كاسىپشىلىگىنە جۇمىلعان. تاعى ءبىر پاراسى دالادا پايدا بولعان جاڭا جۇمىس كوزىنە جالدانعان – ءازىربايجاننىڭ ءوز ىشىنەن الپاۋىتتار شىعىپ باسەكەلەس بولعاندىقتان با، نوبەلدەر مۇنايدى قازاق جەرىنەن دە سورۋعا كىرىسكەلى قاشان... سولاردىڭ قارا جۇمىسىندا ماڭداي تەرىن توگىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەر بۇگىندە كوپ، تەك تاپ سول الپاۋىتتارعا ءازىربايجان قارىنداسشا تەكەتىرەس تىرلىك قىلار ازامات قازاقتان قاي كەزدە شىعارى ءبىر اللاعا عانا ءمالىم...
قاراتايەۆ گۇرجى ەلىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن جىلدارى باكۋگە ات باسىن الدەنەشە تىرەگەن. ءازىربايجان قانداستارىندا مەيمان بولعان. كەشەگى ارباكەش، جۇمىسشى، قولونەر شەبەرلەرى مەن ۇساق بولشەك ساۋدا جاساپ دۇكەن ۇستاعان قاراپايىم ادامداردىڭ مۇناي كاسىپشىلىگىنە قالاي ارالاسقانىن، ونى ءقايتىپ دامىتقانىن، سونىمەن بىرگە تيىسىنشە داۋلەتكە، بايلىققا كەنەلگەندەرىن، ابىرويعا يە بولعاندارىن ەستىپ بىلگەن. ءبىر كەزدەگى حاندىقتىڭ استاناسىن، رەسەي يمپەرياسى قۇرامىنا ەنگىزىلگەننەن كەيىن قولعا الىنعان وركەنيەتتى شارۋاشىلىق جۇرگىزە باستاعالى بەرى، قالاي اسەمدەندىرە، اباتتاندىرا تۇسكەندەرىن ءوز كوزىمەن كوردى.
ءازىربايجاننىڭ مۇناي ميلليونەرلەرى باكۋدە سىنىق-قالا، قىز-قالا مۇنارالارىمەن، كونە سارايلارمەن كورىك تالاستىراتىن ءزاۋلىم ۇيلەر سالدى. قالانى قويىپ، قالا سىرتىنا عالامات ساياجايلار ورناتتى. تاۋ-تاستى، شولەيت، قۇمداۋىت، كۇن كوزى شاقىرايعان قۇنارسىز جەردى جۇماققا اينالدىردى. ءيا-يا، قۇدايدىڭ شاپاعاتىمەن اقىل-ەستەرىن ۇتىمدى پايدالانىپ بايىعان ءىس ادامدارى ەل كورىپ، جەر كورىپ، الەمنىڭ اسەم قالالارىن تاماشالادى. شەت ەلدەردىڭ قىمبات قوناقۇيلەرىنە توقتاپ، ەڭ وزىق قىزمەت كورسەتەتىن كۋرورتتارىندا تىنىعىپ قايتىپ ءجۇردى. ءبىراق سول كورگەندەرىنە ماردامسىماي، سونداي يگىلىكتى ءوز ەلىندە دە وزدەرىنە جاساۋعا تىرىستى. مۇنى ءاليماردان بەك جاقسى بىلەدى، سوندىقتان دا باقىتجان سۇلتاننىڭ تامسانىسىن تولىقتىرا ءتۇسۋدى پارىزى تۇتۋدا...
شىنىندا، تۇبەكتە قيىرشىق تاس ارالاس توپىراق قانا بار ەدى، نازار توقتاتار وسىمدىك تە، جول دا جوق بولاتىن. اقشالى ازاماتتاردىڭ ەرىك-جىگەرىمەن اپشەروننىڭ قيىرشىق قۇم باسقان توسىنە تەڭىزبەن، اربامەن، تۇيەلى كەرۋەنمەن جان-جاقتان قاپ-قاپ قۇنارلى توپىراق تاسىمالداندى. سان ءتۇرلى جەمىس اعاشتارى، ءساندى بۇتالار ەگىلدى، گۇلزارلار جاسالدى، بۇرقاعى اسپانعا شاپشىعان حاۋىزدار سوعىلدى. ب ا ق ىشىندە ءانشى قۇستار سايرادى.
العاش ب ا ق ەككەن، مارداكيانعا ءوز قارجىسىنا تاس جول سالعىزعان، باعباندىق مەكتەبىن اشقان زەينەلابدين قاجى بولاتىن. ونىڭ وسىنشا تاڭعاجايىپ باۋ-باقشاسى باكۋدەن ءبىراز جەر شىققاندا بىردەن مەن مۇندالاپ، سونادايدان كوز تارتاتىن. سايالى، كولەڭكەلى اعاشتارعا، سايراعان قۇستارعا، ءمولدىر سۋلى حاۋىزعا، سۋبۇرقاقتارعا، تىنىعىپ، وتىرىپ اڭگىمەلەسەتىن جايلى ورىندارعا تولى ماۋەلى ب ا ق ورتاسىندا كەرەمەت ادەمى ءۇي سالىنعان-دى. مۇندا ودان دا باسقا نەبىر تاماشا قالاسىرتىلىق ساياجايلار ورىن تەپتى. اسىرەسە عاجابى، ون بەس گەكتار القاپتى جايناتىپ جىبەرگەن ءشامسي باعى ەدى. ونىڭ باۋ-باقشاسىنىڭ اۋماعى بارىنىكىنەن ۇلكەن بولاتىن. كۇتىمى زور ساياجايداعى جاسىل جەلەك نازاردى ايالاپ، جۇمساق سامال جاندى جادىراتىپ تۇرۋشى ەدى...
ءشامسي اقساقالدىڭ تاماشا سارايى مەن باعىنىڭ شارۋاشىلىعىن جۇرگىزەتىن قوسالقى ءۇي-جايلاردىڭ ءوزى جارتى شاقىرىمعا جەتە-عابىل ۇزىندىقتى الىپ جاتاتىن. ساياجايدى قورشاعان شارباعىنىڭ بيىكتىگى مىسىڭدى باساتىن. كىرەبەرىس قاقپا ءوزىنىڭ ويۋ-ورنەگىنىڭ كەرەمەتتىگىمەن ەرىكسىز سۇيسىنتەتىن. جەمىس اعاشتارىنىڭ ءسان-تۇرلى جانە وتە كوپتىگى ەستەن تاندىراتىن. الما، المۇرت، انار، ايۆا ءيسى مۇرىن جاراتىن. بۇل ساياجايدان شيە دە، شابدالى دا، الشا دا كورۋگە بولاتىن.
باقىتجان سۇلتان قاتتى تاڭعالعان. بۇراتانا حالىق وكىلدەرىنىڭ زاماناۋي كاسىپورىن قۇرىپ الپاۋىتقا اينالۋى ءوز الدىنا، تاپقان بايلىعىن وسىنشا جاسامپازدىق تىرلىككە جۇمساۋى تاڭىرقاتقان ەدى. كوپ ۇزاماي، تەرگەۋشىلىك قىزمەتپەن كۋتايسيدە وتكىزگەن جىلدارى دا ارتتا قالعان. ەلگە ورالعان. جەر-سۋدان ايرىلىپ بارا جاتقان ەل جاعدايىن، كوز الدىندا تۇرعاندىقتان دا، كوبىرەك ويلاعان، ۋايىمداعان. سوندا تىنىس-تىرشىلىكتەرىمەن ءوزى تىكەلەي تانىسقان ءازىربايجان زيالىلارى كوز الدىنا كولبەڭدەي بەرگەن بولاتىن.
قازاق جەرىنە اعايىندى نوبەلدەردىڭ كاسىپشىلىكتەرى سۇعىنا باستاعانىن، الايدا ءازىربايجان قارداشتار* سەكىلدى ولارمەن تايتالاسار كاسىپكەر قازاقتان شىقپاي تۇرعانىن قينالا زەردەلەيتىن. ءبىراق اسا وزەكتى دە ءزارۋ ماسەلە قۋسىرىلىپ بارا جاتقان اتامەكەن، اتاقونىس جايى ەكەنى انىق-تى. سول سەبەپتى، شۇرايلى جەر-سۋىنان ايرىلعان بەيشارا نومادقا** قولدا قالعان از مالىمەن قۇلازىعان دالاعا قاڭعىپ كەتە بەرمەي، جاڭا ءداۋىر تالابىنا بەيىمدەلۋى قاجەتتىگىن ويلاعان. سول ءۇشىن وزىنشە قالا سالىپ، ولارعا ونەگە دە كورسەتۋگە تىرىسقان. ءشامسي سەكىلدى تابىسقا جەتكەن كاسىپكەرى جوق، بولا قويۋى دا نەعايبىل قازاقتىڭ تىم بولماسا جارتىلاي وتىرىقشىلانۋىن قالاعان.
*تۋىسقاندار.
**كوشپەندىلەر.
قاراتايەۆ سوڭىنان ءبىر قاۋىم ەلدى ىلەستىرىپ، ءوز اتىنداعى پوسەلكەسىن سالدى. زاماناعا ساي جاڭا تۇرمىس سالتىن قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلدى. ءبىراق جاقسى تاجىريبەسى تارالمادى. جۇرتقا ونەگە بولمادى. قازاقتىڭ ءوزى دە ارعى جاعىن ويلاماستان، ەن دالاعا كوشىپ كەتۋگە بەيىم تۇرعانىن تانىتا بەردى. ال كوشپەندىلىكتەن ايرىلعىسى كەلمەيتىندەر، دۇرىسىندا، قازاقتىڭ كوشپەندى ءومىر سالتىنان ايرىلماۋىن ناسيحاتتاپ جۇرگەندەر ول جايىندا كەكەسىندى ماقالالار جازىپ، مازاق قىلدى...
ءجا، ونىڭ ءبارى باسقا اڭگىمە، ماسەلە وسىناۋ ءشامسي اقساقالدىڭ ارتىنا قالدىرعان ونەگەلى ىسىندە بولىپ تۇر عوي. مىنە، ول دۇنيەدەن وتكەلى تالاي سۋ اققانمەن، اتىن اتاپ، ارۋاعىن قوزعاپ جاتىر قالىڭ جۇرت. جاقسى جاعىنان. يگىلىگىن كۇللى مۇسىلمان كورىپ تۇر ەمەس پە. قايتسەك ەل بولامىز دەگەن ماسەلەنى وسىناۋ عيماراتتا – سونىڭ ۇيىندە تالقىلاۋدىڭ ءوزى كوپ نارسەگە، ابدەن ويلانۋعا جەتەلەمەي مە...
– ءارى وسى مۇسىلمان جۇرتىنىڭ بارشاسىنا ءتان شاڭىراق استىندا سول ەل بولۋ ماسەلەسىن تۇڭعىش رەت اشىق تالقىلاماقپىز عوي، – دەدى سالىمگەرەي سۇلتان. – سوندىقتان دا بۇل جيىن بۇرىنعى باس قوسۋلارىمىزدان مۇلدەم وزگە سيپاتتا وتەتىن شىعار...
وعان داۋ جوق. ءبىراق، باقىتجان ورالدان، ءاليماردان باكۋدەن كەلگەندىكتەن، پەتروگرادتا جۇمىس ىستەگەن ورتالىق بيۋرو نە دايىنداپ اكەلگەنىنەن ازىرگە بەيحابار. سالىمگەرەي باسىن شۇلعىدى. ونى رەتكە كەلتىرۋ وڭايدىڭ وڭايى دەدى. ءقازىر وسى باسقوسۋلارىن پايدالانىپ، بۇلار ءبىر پىكىرگە كەلىپ السىن، ەندەشە...
سالىمگەرەي سۇلتان وتەمىستى جۇمساپ، ورتالىق مۇسبيۋرو سەزگە ازىرلەگەن ماتەريالداردى – كۇن ءتارتىبى مەن وزگە دە قۇجاتتار جوباسىن الدىردى. ولار الدىن-الا پىسىقتالعان ماسەلەلەر تىزىلگەن قاعازدارعا ەرەكشە قىزىعۋشىلىقپەن قارادى. بۇدان ءبىر مۇشەل ىلگەرىدە تۇڭعىش مارتە جەر-جەردەن جيىلىپ، كەمەمەن سەيىل جاساۋ جەلەۋىمەن بيلىكتەن جاسىرىن وتكىزىلگەن قۇرىلتاي وسى وتىرعانداردىڭ ءبارىنىڭ ەسىندە. سودان بەرگى ون ەكى جىلداي ۋاقىت ءتۇرلى وقيعاعا تولى بولدى، الايدا پاتشانىڭ بيىلعى تاقتان كەتۋى سونىڭ ءبارىن باسىپ كەتتى. دەمەك، جاڭا جاعدايداعى العاشقى جيىن بۇگىنگى جانە بولاشاق تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدىڭ تۇبەگەيلى ماسەلەلەرىن قاراۋعا ءتيىس...
ولار ۇزاق اڭگىمە-دۇكەن قۇرىستى...
2.
اسادۋللايەۆ ءۇيىنىڭ كەڭ زالى اۋزى-مۇرنىنا شىعا لىق تولدى. تىركەلگەندەر سانىن الىپ تۇرعان عاياز يسحاقيگە قاراپ، وتەمىس:
– جينالىس زالىنا توعىز ءجۇز ادام سىيىپ كەتتى، اياز اعا، – دەدى، – بارىنە دە ورىندىق جەتكىزدىك...
اياز اعاسى قاناعاتتانا باس يزەپ، تىركەۋ دەرەكتەرىن جازىپ الدى دا، ءتورالقا بولمەسىنە كەتتى.
دەلەگاتتار سەگىز جۇزدەي بولدى، وزگە شاقىرىلعاندار دا ءجۇز قارالى ەدى. ورتالىق مۇسىلمان بيۋروسى ءتاۋىر-اق ۇيىمداستىرسا كەرەك، سەزگە گازەت قىزمەتكەرلەرى جان-جاقتان، اسىرەسە، پەتروگرادتان كوپ كەلدى. ورىستىڭ بەلدى باسىلىمدارىنىڭ تىلشىلەرى، پەتروگرادتا اعىلشىن ەلىنەن، امەريكادان وكىلدىك ەتىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جۋرناليستەر دە وسىناۋ ءدۇبىرلى توڭكەرىس تۇسىنداعى كۇللىمۇسىلمان قاۋىمى قۇرىلتايىنا مىندەتتى تۇردە قاتىسۋدى پارىز ساناسا كەرەك.
جۋرناليستەر اراسىندا سۆياتوسلاۆ پرەوبراجەنسكيي بار ەدى. وتەمىستىڭ بايىرعى دوسى. دۇرىسىندا، وتەمىسكە اعالىق جولمەن سوناۋ العاشقى ريەۆوليۋسيا جىلدارىندا قامقورلىق كورسەتىپ، ۇلكەن قالا ومىرىمەن تانىستىرعان جاساي قۋاتوۆتىڭ ستۋدەنتتىك دوسى بولاتىن. ۇزاماي مۇنىمەن دە دوستاسىپ كەتكەن. ۇشەۋى جۇبى جازىلماس جولداستار بوپ تالاي ۋاقىتتارىن بىرگە وتكىزگەن. سولاردىڭ ارقاسىندا وتەمىس ساياسي تىرشىلىك ارنالارىن اجىراتىپ قاراۋدى ۇيرەندى. العاش تانىسقاندارىنان بەرى تالاي مەزگىل وتكەنىنىڭ بەلگىسى سول، جاساي باياعى شەتىن ويلارىمەن قىزۋ ايتىسقا بەلسەنە قويىپ كەتۋ ادەتىن تاستاعالى كوپ بولدى. دەنساۋلىعى سىر بەردى. ەشقايدا شىقپايدى، جولداستارىمەن كوپ كەزدەسپەيدى. الدەبىر كەڭسەنىڭ جان اۋىرتپاس جۇمىسىن ىستەپ قايتادى ايتەۋىر. سوسىن ۇيگە تىعىلىپ جاتادى دا قويادى. ءوزىن مۇقيات كۇتەتىن ءبىر ايالى قولعا قاراپ قالعان...
– مەن وعان جولعا شىعار الدىندا كىرىپ شىقتىم، – دەدى سلاۆا. – ءبىز وسىناۋ بۇكىلروسسيالىق مۇسىلمان قۇرىلتايى جايىندا پىكىر الماستىق.
– ول مۇسىلمان قوزعالىسىنا ەشقاشان سەنگەن ەمەس، – وتەمىس كۇلدى، – ساعان نە ايتقانىن شامالايمىن...
سلاۆا جىميدى. دوسىنىڭ قارىنان اقىرىن قاعىپ قويدى: وتەمىس قاتەلەسىپ تۇر. جاسايدىڭ مۇسىلمان قوزعالىسىنا بۇگىنگى كوزقاراسى باسقاشا. 1905 جىلعى تومەنگى نوۆگورود سەزىنەن بەرگى ۋاقىتتاردا بىرتىندەپ ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىراعان. كەيىنگى پايىمدارى ونىڭ بۇل ماسەلەگە كەڭىرەك قارايتىنىن كورسەتەدى. وتەمىس بىلەدى عوي، جاساي سوسيال-دەموكراتيالىق ويلاردى، ولاردىڭ ىشىنەن ەڭ شەتىن جوسپارى بار باعىتتاردى، اسىرەسە بولشيەۆيكتەردى قۇلشىنا قولداپ جۇرەتىن. ەسىندە شىعار، سىرقاتىنىڭ سالدارىنان ول بەي-جاي كۇيگە ەنگەن-تىن. دوستارىنان دا قاشقاقتايتىن. راس، بۇلارمەن بىرگە ءجۇرۋدى سيرەتكەن ەدى عوي. ال اندا-ساندا ءبىر كەزدەسكەندە، كادەتتەر جايىندا كوپ ايتىپ تاڭىرقاتقانىن ۇمىتپاپ پا؟ ەكەۋى دە باس يزەستى. جاقسى، ال وتەمىس ونىڭ ءمانىن بىلە مە ەكەن؟ قانداي ءمانىسى بولۋى مۇمكىن دەي مە؟ سۆياتوسلاۆ تاماعىن كەنەدى.
ءمانىسى مىنادا، وتەمىس مۇقيات تىڭداسىن. جاسايدىڭ جانى قالاعان قۇربىسى گرافينيا پانينانىڭ قايىرىمدىلىق ىستەرىنە كومەكشىلىك جاسايتىن قىزداردان-دى. ال گرافينيا – كونستيتۋسيوناليست-دەموكراتتار پارتياسىنىڭ سوناۋ 1905 جىلدارعى العاشقى سەركەلەرىنىڭ ءبىرى، ال بۇگىنگى قۇرمەتتى كوسەمى يۆان يليچ پەترۋنكيەۆيچتىڭ قىزى. دۇرىسىندا – وگەي قىزى، ءبىراق تۋعان قىزعا بەرگىسىز.
گرافينيانىڭ شەشەسى اناستاسيا سەرگەيەۆنا پانينا جاستاي جەسىر قالىپ، دەموكراتياشىل كۇرەسكەر پەترۋنكيەۆيچپەن باس قوسقان كورىنەدى. وعان وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى جاس كەلىنشەكتىڭ ريەۆوليۋسيالىق قوزعالىسقا ەلىگىپ، جاسىرىن جينالىستارعا قاتىسىپ ءجۇرۋى سەبەپ بولعان سياقتى. وتىز جىلدان بەرى ەكەۋى ءتاتۋ-تاتتى تۇرىپ كەلەدى. ەكەۋى دە قىزى دەگەندە جاندارى قالمايدى.
سوندىقتان دا شىعار، گرافينيا دا پەترۋنكيەۆيچتى ءوز اكەسىندەي كورەدى ەكەن. ول رەسەيدەگى جۇرتتى دا، بيلىكتى دە ساياسي پايىمعا، جاڭا ازاماتتىق سەزىمدى تۇيسىنۋگە باستايتىن، قوعامدىق ار-وجداندى وياتاتىن ەڭ سولشىل پارتيانى باسقارىپ وتىرعان وگەي اكەسىنىڭ باس قامقورشىسى ىسپەتتى بولىپتى. قىرىمدا ۇلكەن يمەنيەسى ساقتالعان تۋعان اكەسىنىڭ داۋلەتىن شايقالتپاي، ارتتىرا تۇسە العاندىعىنان دا شىعار، كومەگىن ايامايدى.
پەترۋنكيەۆيچ پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ماجىلىستەرىن ءوز ۇيىندە وتكىزەدى ەكەن. سوندايدا جارى اناستاسيا سەرگەيەۆنا مىندەتتى تۇردە داستارحان جايىپ، حالىق بوستاندىعى قامىن جەگەن كادەتتەردىڭ قىزىل كەڭىردەك بوپ ايتىسۋىنا جاعداي جاساپ وتىراتىن. ال قىزى سۆەتلانا اناسىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى جەمىس-جيدەك، اسپازدىق ونەر ونىمدەرىنەن تۇراتىن داستارحان ءمازىرىن ءاردايىم قامتاماسىز ەتىپ، قىزمەت كورسەتۋگە ءوز كومەكشىلەرىن جىبەرىپ تۇرعان. سونداي شاقتاردىڭ بىرىندە جاساي دا گرافينيانىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋشى قۇربىسىنا سەپتەسە بارىپ، پەترۋنكيەۆيچتىڭ زالىندا ايتىلىپ جاتقان اقىلدى سوزدەردى قۇلاعى شالسا كەرەك. سودان ولارعا قىزىعۋشىلىق تۋادى. ونى بولشيەۆيكتىك جولدان وسى كەزدەيسوقتىق قايىرادى. قايىرىپ قانا قويمايدى، كادەتتەردىڭ ليبەرالدىق ويعا تۇنعان ايدىنىنا بۇرادى. ال ودان سوڭ، جالپى ريەۆوليۋسيالىق قوزعالىستى ۇلتتىق قوزعالىسپەن بايلانىستىرا ساراپتاۋعا تىرىسۋ، ودان ءوز تامىرىنا كوبىرەك كوز جۇگىرتۋ سونشالىقتى قيىن بولماعان ءتارىزدى...
سۆياتوسلاۆ بىلەدى، وتەمىس ەكەۋىنىڭ دوسى ۇستاناتىن بۇل رەتتەگى پايىمدار اۋقىمى ءا دەگەندە ورىس ساياسي قايراتكەرلەرىنىكىندەي-اق كولەمدە بولاتىن. ال ول مىنا تۇرپاتتا... ءبىرىنشى ريەۆوليۋسيا كەزىندە بايقالعان قۇبىلىس – يمپەريانىڭ مۇسىلمان تۇرعىندارى اراسىندا ورىن العان قوبالجۋلار پانيسلاميزم* يدەيالارى نەگىزىندە تۋدى. ءپانيسلاميزمنىڭ نەگىزگى ءپرينسيپى – بارشا مۇسىلمان الەمىن ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدا تۇركيا توڭىرەگىنە بىرىكتىرۋ. جانە مۇنىڭ تۇپكى ماقساتى – بۇكىلتۇركى رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ.
*جاپپاي يسلامشىلدىق.
وتەمىستىڭ وسىناۋ ساياساتقا جۇيرىك جۋرناليست دوسى بۇلاردى بىلسە بىلەر، وزگە جۇرتقا اسا ءمالىم ەمەس تالاي جايتتان دا حاباردار-اق بولار... ايتسە دە، بارشا مۇسىلمان تۇركى تۋى استىنا جينالا قويماسىن ويلاعانى ءجون. ويتكەنى يسلام ءدىنىن تۇتىناتىندار تۇركىلەردەن الدەقايدا كوپ...
ساسپاسىن وتەمىس، قۇرىعاندا پانتيۋركيزم** اعىمى تاپ سول تۇرىك ەلىن باعدارشام ەتەدى، وعان كۇمانى بولماسىن. جانە بۇل ەكى باعىتتىڭ ماقساتتارى وتە ۇقساس. سلاۆانىڭ جاقسى تانىسى بولىپ تابىلاتىن اعىلشىن ءجۋرناليسى ۆيليامس تا، روسسياداعى مۇسىلماندار ءومىرى حاقىندا وسىنداي ويدا. ولار پويىز ۇستىندە وسىندا جەتكەنشە پىكىر الماسىپ كەلدى، سوندا انىق كوزى جەتتى بۇعان...
**جاپپاي تۇركىشىلدىك.
– ءجا، مۇنىڭ ءبارى كىرىسپە عانا... بىلەسىڭ بە، وتەمىس، مۇسىلمان دۇنيەسىندە ەلەۋلى ءۇش كەزەڭ ايقىن بىلىنەتىنىن جاساي سوڭعى كەزدە مۇلدەم مويىنداعان، – دەپ سلاۆا اڭگىمەنى دامىتا ءتۇستى. – ءبىرىنشىسى – مۇسىلمان الەمىنىڭ ەڭ قۋاتى ارتقان، عىلىمى مەن وركەنيەتى اسا دامىعان كەزەڭ. مۇنى جاساي كەيىنگى كەزدەرى ءتاپ-تاۋىر ءبىلىپ قاپتى، مەنىڭ دە كوزىمدى اشتى. ال ەكىنشى كەزەڭ – مۇسىلماندىقتىڭ ابدەن السىرەگەن، ناداندىققا ۇرىنعان شاعى. كوزىنە وسى بەلەس كورىنىپ، كۇنىنە كولبەڭدەپ تۇرعاندىقتان دا، ول ازاتتىققا جەتۋدىڭ سوسيال-دەموكراتيا ۇسىنعان ءتۇرىن عانا دۇرىس دەپ ۇعىنسا كەرەك.
– ءيا، ول مۇسىلمانداردىڭ ءوز كۇشىنە سەنگەن جوق. – وتەمىس كۇلدى. – ونىڭ سىني سوزدەرىن ءوزىم دە تالاي ەستىگەنمىن.
– دۇرىس، ەگەر ونى اۋرۋ اۋىزدىقتاماعاندا، ول وسى تاڭدا پەتروسوۆەت بەلسەندىلەرىنىڭ جۋان ورتاسىنان تابىلار ەدى. وكىنىشتى! – جيرەن شاشىن ءبىر سيپادى دا، سلاۆا وتەمىسكە ويلانا قارادى. – ەسىڭدە مە، العاشقى دۋما جۇمىسى تۇسىندا ول مەنىمەن بىرگە ءتۇرلى ساياسي پارتيالاردى ارالاپ كەتكەندى ۇناتاتىن ەدى عوي. شىنىمدى ايتسام، جاسايدىڭ مۇسىلمان فراكسياسى جينالىستارىنا بارعانىن ءبىر دە ءبىر ەستىگەن ەمەسپىن. ول مۇسىلمان دۇنيەسىندە ءبىرازدان ورىن الا باستاعان، ءبىرىنشى ريەۆوليۋسيا جىلدارىندا-اق قۋاتتى قوزعالىسقا اينالعان ءۇشىنشى كەزەڭگە – ويانۋ كەزەڭىنە كۇنى كەشەگە دەيىن كوز جۇما قارادى. ءبىراق، كەش تە بولسا، وعان ىقىلاس اۋداردى، ونى ءوز مانىندە ءتۇسىندى. اسىرەسە جاڭا ريەۆوليۋسيا ونىڭ كوزقاراسىنىڭ وزگەرۋىنە ەرەكشە سەرپىن بەردى.
اڭگىمە جاسايعا وراي تۋعانمەن، قازىرگى قۇرىلتايدىڭ ءمان-ماڭىزىنا وز-وزىنەن اۋىستى. سلاۆا جاقسى تۇسىنەدى، كەشەگى مونارحيا تۇسىندا جالپىيسلامشىلدار مەن جالپىتۇركىشىلدەر الدىندا تۇرعان باستى مىندەت – سانالى مۇسىلمانداردى، سونىڭ ىشىندە تۇركىلەردى ءوز تاعدىرلارىن وزدەرى ايقىنداۋ جولىنا تۇسۋگە شاقىرۋ بولدى. سونداي-اق، ونداي ىس-ارەكەت جاساۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن باستى كەدەرگىگە – يمپەريادا ورىن الىپ تۇرعان وزبىر دا وتارشىل مەملەكەتتىك قۇرىلىسقا قارسى ساياسي كۇرەس جۇرگىزۋى ءۇشىن توپتاستىرۋ بولدى. ال بۇگىن سول مىندەت ريەۆوليۋسيا جەڭىسىنە وراي دامىتىلىپ، جاڭا بيىككە قويىلدى. وتەمىس قالاي ويلايدى، ايتسىنشى، مىنا قۇرىلتاي سونداي تالاپ ۇدەسىنەن تابىلار ما ەكەن؟
ەندى قالاي، پيتەردە ورتالىق بيۋرو جاڭا ساياسي احۋال مەن سوعان ساي بولۋ جايىندا تالاي باس قاتىردى عوي. وتەمىسكە بۇل ابدەن ءمالىم، ويتكەنى بيۋرو تاراپىنان بەرىلگەن ءبىراز تاپسىرمانى ءوزى دە ورىنداعان. ۋاقىتشا ورتالىق مۇسبيۋرو الداعى مىندەتتىڭ جەر-جەردە تالقىلانۋىنا دا، ءوز ويلارى بار وكىلدەردىڭ وسى سەزگە دەلەگات رەتىندە سايلانۋىنا دا قوزعاۋ سالىپ وتىردى. مىنە، دەلەگاتتاردىڭ ءبارى شارتاراپتان باس قوسىپ جاتىر. ماقساتتارى ءبىر. ەندەشە، نەگە زامان تالابى ۇدەسىنەن شىقپاسقا...
– شىنىندا، ويلاپ قاراساق، كەشە عوي – ساياسي پوليسيا مۇسىلماندار قوزعالىسىن يمپەريا قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن قۇبىلىسقا بالاپ، قىراعىلىقپەن باقىلادى. قولدارىنان كەلگەنىنشە قانات جايعىزباي، تامىرىنان قيىپ وتىرۋعا تىرىستى. ال بۇگىن جاعداي تۇبىرىمەن وزگەردى ەمەس پە! سونى وسى سەزدە پايدالانا ءبىلۋ كەرەك...
سلاۆا پرەوبراجەنسكيي، ءسوز جوق، مۇسىلماندارعا جاني اشي قارايتىن جىگىت. العاشقى دۋما تۇسىندا-اق جاساي مەن وتەمىس ونى مۇسىلمان قايراتكەرلەرىنىڭ وزدەرى بىلەتىن بىرازىمەن تانىستىرعان. سودان سلاۆا مۇسىلمان قوزعالىسىن جاسايدان ارتىق تۇسىنەتىن، ءارى بولاشاعىنا سەنەتىن بولىپ كەتتى. عاجاپ. تاعى ءبىر عاجابى، وتەمىستىڭ ءبىرازدان بەرى كەزدەسپەي جۇرگەن شەتىن كوزقاراستاعى ەڭ سولاقاي اعا-جولداسىن مۇسىلمانشىلىققا سەنىممەن قارايتىن بولدى دەگەن حابار ايتىپ وتىر. ارينە، ءدىن تۇرعىسىنان ەمەس، دالىرەك ايتقاندا، مۇسىلمان اتىمەن تاڭبالاناتىن ورىس ەمەس بوداندار حاقىنداعى اڭگىمە بۇل...
ايتكەنمەن، سەز مۇسىلمان داعدىسى بويىنشا قۇران وقۋدان باستالدى. ساقال-مۇرتى قىسقا قىرقىلعان، بيىك اق سالدەلى، عۇلاما كەسكىندى ءدىني قىزمەتشىنىڭ اشىق قوڭىر ءۇنى زال ءىشىن جۇرەكتى تەبىرەنتە كەرنەپ كەتتى. داۋسىن اسەم ماقاممەن اندەتە سوزىپ وقىعان سۇرەسىن تامامداي بەرگەندە، جۇرت جاپپاي قول جايىپ، دۇعا قىلدى. سوسىن ءتورالقا ۇستەلىنە ۋاقىتشا ورتالىق مۇسىلمان بيۋروسىنىڭ ءتوراعاسى احمەد ساليكوۆ پەن كورنەكتى ءدىني عۇلاما مۇسا بيگي كوتەرىلدى.
قىرىقتىڭ قىرقاسىنا شىققان مۇسا بيگييەۆ ءدىننىڭ وقىمىستىسى عانا ەمەس، مۇسىلمان قوزعالىسى بەلسەندىلەرىنىڭ ءبىرى. جاسىندا روستوۆتا، قازاندا، بۇحارادا وقىعان. ودان شەتەلگە كەتىپ، ءبىلىم الۋىن كاير ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاستىرعان. مىسىرمەن شەكتەلمەي، مەككە مەن مەدينەگە بارعان. سوسىن، اراب ەلدەرىن قويىپ، ءۇندىستانعا اۋىسقان. نە كەرەك، ونىڭ دۇنيە كەزىپ ءبىلىم قۋۋى ۇزاققا سوزىلدى. اقىرى ەلگە 1904 جىلى ورالدى. پەتەربۋرگتە تۇراقتادى. ءبىرىنشى ورىس ريەۆوليۋسياسىنان بەرى ءوتىپ كەلە جاتقان بارلىق مۇسىلمان سەزدەرىنە قاتىسىپ كەلەدى. ءاردايىم جۇيەلى ءسوز سويلەپ، ورنىقتى پىكىر ايتۋىمەن جۇرتتى رازى ەتۋدە. ونىڭ عۇلامالىق ورىنى بيىك بولعاندىقتان دا، ماسكەۋ سەزىندە كىرىسپە ءسوز سويلەۋ قۇرمەتى سوعان جۇكتەلگەن-دى.
قايران يسمايىل گاسپرالى اقساقال ەدى عوي مۇنداي مىندەتتى العاشقى سەزدەردە اتقارعان... وتەمىستىڭ ويىنا بۇدان بار بولعانى ءۇش جىل ىلگەرىدە دۇنيە سالعان ۇلى ۇستاز ءتۇسىپ كەتتى. ول ءاردايىم وقۋ-اعارتۋ ءىسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزىنا ءمان بەرۋشى ەدى. ءتىل بىرلىگىن ۇران ەتەتىن. قايران يسمايىل اعا... وتەمىس ءدىر ەتتى.
ۇلى ۇستازدى مۇسا بيگي دە ەسكە الدى. ونىڭ ولمەس ەڭبەگىن اتاپ ءوتتى. شەتەلگە اۋىسۋعا ءماجبۇر بولعان راشيد يبراگيمدى، كوپتەگەن وزگە قايراتكەرلەردى اتادى، ولاردىڭ قاجىرلى قىزمەتى اقتالعانىن، ەندى كۇللى مۇسىلمان جۇرتتارىنا سونى جاڭا تۇرپاتتا وركەندەتۋ مۇمكىندىگى تۋعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ءدىن مۇسىلمان ءبىر بوپ، جاڭا ءومىر قۇرۋعا كىرىسسىن. اللا وسىناۋ جيىلىپ وتىرعان پەندەلەرىنە سونىڭ دۇرىس جولىن تابۋدى ءناسىپ ەتسىن...
ول سەز جۇمىسىنا تابىس تىلەپ، ورنىنا وتىردى. دەلەگاتتاردىڭ قول شاپالاقتاۋى باسىلا بەرگەندە احمەد ساليكوۆ تۇرەگەلدى.
– مۇسا ءافاندىم ورىندى اتاپ كەتكەندەي، ءبارىمىز باستان كەشىپ وتىرعان بوستاندىق كۇندەرىن تاقالتۋ ءۇشىن تالاي ابزال ازاماتىمىز ومىرلەرىن قيدى، – دەدى ول، ءار ءسوزىن سالماقتاي سويلەگەن قالپى، جاعالاي قاراپ تۇرىپ. – ازاتتىق جولىندا شەيىت بولعاندار رۋحىن ورىندارىمىزدان تۇرىپ ەسكە الۋدى ۇسىنامىن.
كۇللى زال تىك تۇرىپ، ءبىر ءسات سىلتىدەي تۇندى.
سوسىن احمەد بيۋرونىڭ وسى سەزدى دايىنداۋ بارىسىندا، كەشە جانە بۇگىن، تىركەۋ بارىسىندا، جەر-جەردەن كەلگەن دەلەگاسيالارمەن اقىلداسا كەلە، سەز ءتورالقاسىنىڭ مۇشەلىگىنە كانديداتتار ءتىزىمىن جاساعانىن حابارلاپ، وقىپ شىقتى. بەكىتۋدى سۇرادى. جينالىس ازىرلەنگەن كانديداتتاردى ءتورالقا مۇشەلىگىنە سايلادى.
ءتورالقاعا پەتروگراد، ماسكەۋ، قازان، ۋفادان كەلگەن بيگييەۆ، ساليكوۆ، يسحاكوۆ، گاباشوۆ، الكين، احتياموۆ، قىرىمنان جاعىپار سايداحمەتوۆ، باكۋدەن – ءاليماردان توپچيباشيەۆ، تۇركىستاننان – ۋبايدۋللا حودجايەۆ، ورىنبوردان – فاتيح كاريموۆ سەكىلدى مۇسىلمان قايراتكەرلەرىمەن قاتار، قازاقتاردان ورال وبلىسىنان – بەلگىلى دارىگەر حالەل دوسمۇحامەدوۆ سايلاندى.
وتەمىس ونى 1905 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ورالدا وتكەن ساياسي پارتيا قۇرۋ جينالىسىندا كورگەن. جاس شاماسى بۇدان ءسال عانا ەرەسەك بولعانمەن، وتە بايىپتى، ەسەيىڭكى مىنەزگە يە، سالماقتى جىگىت ەكەنى اڭعارىلىپ ەدى. ول ستۋدەنت ەكەن. ال ودان بىر-ەكى عانا جاس كىشى، ۋچيليششە وقۋشىسى جانشا الدەقايدا ەلگەزەك كورىنگەن، وتەمىستى سىرتتان كەلگەن قوناق رەتىندە تەز باۋىرىنا تارتىپ، جولباسشىسى سياقتى بولىپ كەتكەن بولاتىن. حالەلدى ول كەيىن پيتەردە جەرلەستەردىڭ باس قوسۋىندا كەزدەستىرىپ، جاقىنىراق تانىعان. ونىڭ ساياسي ومىرگە ءارقاشان سەرگەكتىك كورسەتىپ جۇرەتىن، ءار قۇبىلىستى تالداي بىلەتىن، قازاق جايىنا نەمقۇرايدى قاراي المايتىن كۇرەسكەر ەكەنىنە كوزى جەتتى. تاتار، ورىس گازەتتەرىنە ساياسات تۇرعىسىنان اعارتقىش ماقالالار جازىپ جۇرگەنىن ءبىلدى. سولاردى بىلگەندە، العاشقى ورىس ريەۆوليۋسياسىنىڭ ءبىرىنشى جىلىندا قازاق كونستيتۋسياشىل-دەموكراتتارى قۇرعان پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى قۇرامىنا ونىڭ دا سايلانىپ، باقىتجان سۇلتاننىڭ پارتيالاس سەنىمدى جاس سەرىگىنە اينالۋ سىرىن ايقىن ۇقتى.
حالەل سانكت-پەتەربۋرگتىڭ يمپەراتورلىق اسكەري-مەديسينا اكادەمياسىندا وقيتىن. بىتىرگەننەن كەيىن دارىگەر رەتىندەگى اسكەري مىندەتىن وتەۋ ءۇشىن اۋەلى پەرم گۋبەرنياسىنا جىبەرىلدى. ودان تۇركىستان، سوسىن ورال كازاكتارىنىڭ اتقىشتار باتالونىندا اسكەري دارىگەر قىزمەتىن اتقاردى. ورال وبلىسىن وبا ىندەتى جايلاعان جىلدارى جۇقپالى اۋرۋعا قارسى كۇرەسكە بەلسەنە قاتىسىپ، ۇكىمەت ماراپاتىنا يە بولدى. پاتشا اۋلەتىنىڭ ءۇش ءجۇز جىلدىق مەرەيتويىنان سوڭ اسكەري قىزمەتتەن بوساتىلىپ، تەمىر ۇيەزىنە دارىگەرلىك قىزمەتكە تاعايىندالدى. سول جىلدان باستاپ ەل ىشىندە اتقارعان ناقتى ىس-تاجىريبەلىك قىزمەتىمەن قاتار، «قازاق» گازەتىنە ۇزدىكسىز جاريالاپ تۇرعان مەديسينالىق-اعارتۋشىلىق ماقالالارى ونى حالىققا ابدەن تانىمال ەتتى. ول ورال وبلىسى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىن وتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋشىلار قاتارىندا بولدى. سول سەزدە قۇرىلعان قازاق كوميتەتىنە مۇشە بولىپ سايلانعان-دى. كۇللىرەسەي مۇسىلماندارىنىڭ وسىناۋ ماسكەۋ جيىنىنا جىبەرىلگەندەر ساپىنا دا سول سەزدە ەنگىزىلدى. قازاق دەلەگاسياسى قۇرامىنداعى يمپەريا مۇسىلمان قوزعالىسىنا بەلگىلى بەدەلدى ازامات رەتىندە، مىنە، سەزد ءتورالقاسىنا كوتەرىلدى...
ءتورالقا مۇشەلەرى ۇستەلگە جايعاسىپ بولعان سوڭ، ءتوراعالىق تىزگىندى ءاليماردان توپچيباشيەۆ قولعا الدى. ول بۇكىلرەسەي مۇسىلماندارىنىڭ ريەۆوليۋسيادان كەيىن وتكىزىپ وتىرعان تۇڭعىش سەزىن جاڭا ۇكىم