كەز-كەلگەن ۇلتتى ۇلتتىق سانا-سەزىمىنەن، ۇلتتىق نامىسىنان ايىرۋدىڭ الۋان ءتۇرلى ءتاسىلى بار. سول ءتاسىلدىڭ ءبىرى – ءوز قولاستىنداعى ۇلتتى، اسىرەسە قازاقتى تۋعان تىلىنەن ايىرۋ. سوناۋ پاتشالىق رەسەي دە، كەڭەستىك رەسەي دە بۇل ءتاسىلدى كەرەمەت قولدانىپ كەلگەنىن تاريحتان بىلەمىز. بۇل زىمياندىق ءتاسىلدى تاۋەلسىزدىك الدىق دەپ قىسى-جازى توي-تويلاپ جاتسا دا قازاق ءتىلى ورىس تىلىنەن ازاتتىق الا الماي جۇرگەندە، اسىرەسە تەرمينكوم دەپ اتالاتىن مەكەمەدەگى الدەكىمدەر ءالى دە قولدانىپ كەلە جاتقانىن كوزىمىز كورىپ وتىر. ال سول تەرمينكومدا كىمدەر وتىرعانىنىڭ ءوزى كوڭىلگە قاشاننان كۇدىك تۋدىرۋدا ەكەنى جانە راس. جانە وندا قازاق ءتىلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن جەتە باعالاۋعا قابىلەتسىز ادامدار دا بار ما دەپ تاعى قورقامىز. انەبىر كەزدە اناۋ دا تەرمينسوز، مىناۋ دا تەرمينسوز، «ويباي، ونى قازاقشالاۋعا بولمايدى، ءتىپتى، «سامولەت»، «دۆيگاتەل» دەگەنگە دە تيىسپەڭدەر دەپ شىج-بىج بولاتىندار دا وسى تەرمينكومداعىلار ەدى. مۇنداعىلار كىمدەر ءوزى، سولار قازاقتىڭ تۇركى تىلدەرى ىشىندەگى ەڭ باي، ەڭ شۇرايلى دا شىرايلى ءتىل ەكەنىن، اتاقتى اكادەميك مارردىڭ ءوزى ءبىر كەزدە تۇرىك ءتىلى الەمدەگى ەڭ باي، ەڭ سۇلۋ ءتىلدىڭ ءبىرى دەگەنىن بىلە مە ەكەن دەپ كۇدىكتەنەتىنىمىزدى دە نەسىنە جاسىرايىق؟!
جاقىندا ۇكىمەتتە بولعان ءبىر ۇلكەن جيىندا قازاق ءتىلىنىڭ ءتول بالاسىنداي بوپ كەتكەن «وتاشى»، «مۇراجاي»، «سازگەر» سياقتى تولىپ جاتقان سوزدەردى قايتادان «تازقالپىنا» كەلتىرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس جاسالدى. تەرمينكومداعىلار اۋزىنا سالىپ بەردى مە الدە ءوزىنىڭ ءتىل عىلىمىنداعى بىلىم-بىلىگى سول ما قايدام، ايتەۋىر پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتايەۆ قازاقتار ءقازىر مىڭداعان تەرمين ءسوزدى قازاقشالاپ ايتىپ ءجۇر دەگەندەي بولدى. ادام بالاسىنىڭ اقىلىنا سيمايتىن بۇنداي ءسوز ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اۋزىنان ايتىلعانى وتە ۇياتتاۋ بولدى. سول جەردە وتىرعان نە ءتىل ماماندارى، نە باسقا بىرەۋ «باقىتجان مىرزا، سونشاما ءسوز دەگەن تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ ءتىلى عوي، بۇنداي تەرمين بولۋى مۇمكىن ەمەس، ونى سىزگە كىم ايتىپ ءجۇر؟»دەۋگە جۇرەگى داۋالامادى.
ال تەرمين دەپ اتالعان الگى شەتەل سوزدەرى قازاقشالاپ ايتۋعا بولمايتىنداي وتە ءبىر تەرەڭ ماعىنالى، نە كيەلى سوزدەر ەمەس. مىسالى، تەرمينكومداعىلار «تيىسۋگە بولمايدى، بۇل حالىقارالىق ءسوز» دەپ وتىرعان كومپوزيتور ءسوزى (لات) بار بولعانى – «قۇراۋشى، قۇراستىرۋشى» دەگەندى عانا بىلدىرەدى. جانە تەرمينكومداعىلاردىڭ بۇل سوزدەردى بۇكىل جەرجاھان سولاي ايتادى دەگەنى قىپ-قىزىل وتىرىك. بۇل قازاق ءتىلى عىلىمي، تەحنيكالىق اتاۋلاردى اتاۋعا قابىلەتسىز دەگەن ءوز وتىرىكتەرىن دالەلدەپ، قالىڭ قازاقتى اقيقاتتان اداستىرۋ ءۇشىن جاسالىپ تۇرعان سۇمدىق قۋلىق. ولار «تەرمين» دەپ جۇرگەن وسى سوزدەردى 2 ميللياردقا جۋىق جۇڭگو قىتايشا، جاپون-جاپونشا، ۇندى-ۇندىشە، كورەي-كورەيشە اتايدى. بىرىنشىدەن، «كومپوزيتور» دەگەننىڭ ءوز تىلىمدە ودان دا ماعىنالى دا ءماندى سازگەر دەگەن اتاۋى بولا تۇرا ونى لاتىن تىلىندە ايتۋ مەنىڭ ۇلتتىق نامىسىمدى قورلاۋ. ەكىنشىدەن، بۇدان ءجۇز، ەكى ءجۇز جىلعا جۋىق ءومىر سۇرگەن عاجايىپ سازگەرلەرىم مەن كۇيشىلەرىمدى كومپوزيتور دەۋىم ولاردىڭ ءارۋاعىنا جاسالعان زور قيانات، قىلمىس بولار ەدى. ەندەشە بۇدان جۇزدەن استام جىل بۇرىن ءومىر كەشىپ كەڭ دالامدى «زاۋرەش»، «اينامكوز»، «ايداي» سياقتى ءارۋاقتى اندەرمەن تەبىرەنتكەن مۇحيتتى، سۇيگەنىنەن ايرىلىپ ءومىر بويى جانىنا جالاۋ ەتكەن «اقبوبەكتى» ايتىپ اڭىراپ وتكەن قايىپتى، ءبىر عانا «سارىارقاسى» قازاق جۇرتىنىڭ ۇرانىنداي بولعان قۇرمانعازىنى، ەڭ ءبىر ەنجار ادامنىڭ دەلەبەسىن قوزدىرار «كوڭىلاشاردى» شىعارعان تۇركەشتى، ۇسەن تورەنىڭ ۇيدەن بەزىپ كەتكەن قىران بۇركىتىن قايىرا شاقىرىپ قوندىرعان «قۇس قايتارۋدى» شىعارعان قازانعاپ اتامدى كومپوزيتور دەپ اتايتىنداي مەنىڭ باسىما نەمەسە تەرمينكومداعىلاردىڭ باسىنا نە كۇن تۋدى؟
ال «مۋزەي» دەگەن نە؟ ول ءبىزدىڭ زامانىمىزدان جۇزدەگەن جىل بۇرىن مىڭنان استام «قۇدايعا» تابىنعان گرەكتەردىڭ اڭىزىنداعى ۋرانيا، كاميوپا، كليو، مەلپومەنا، ەراتو، تەرپسيحارا، ەۆتەرپا دەگەن قۇدايبيكەلەردىڭ (بوگينيالاردىڭ) حرامى عانا. ەندەشە، ارعى بەرگى تاريحىمنىڭ، ادەبيەتىم، مادەنيەتىم، ونەرىمنىڭ كونەكوز مۇرالارىن ساقتايتىن كيەلى جايدى قازاق نەگە «مۇراجاي» دەمەي «مۋزەي» دەپ ولاردىڭ حرامىنىڭ اتىمەن اتاۋى كەرەك؟ بۇل قازاققا قارسى جاسالىپ جاتقان جىمىسقى ساياسات ەمەس پە؟
نەمەسە «اپتەكا». بۇل كونە لاتىن تىلىندە بار بولعانى – قويما، قامبا دەگەن ءسوز عانا. ال ونىڭ قازاقشا ءدارىحانا دەگەن ناقتى ءمان-ماعىنا بەرەتىن اتاۋى تۇرعاندا ونى نەگە «اپتەكا» دەۋىم كەرەك؟ تەرمينكومداعىلار «تيىسۋگە بولمايدى، ول تەرمين» دەپ وتىرعان «حيرۋرگ» ءسوزى «قول جۇمىسى» دەگەندى عانا بىلدىرەدى (گرەكشە). ونى مەن ءوز تىلىمدە «وتاشى» دەسەم ەرسى مە؟ جوق! دەمەك، بۇنىڭ ارتىندا الدەكىمدەردىڭ بىلمەستىك ارەكەتى جاتىر. ال «كالوريا» (لات) –جىلۋ دەگەن ءسوز عانا. مىسالى، «پرەزيدەنت» دەگەنىڭىز بار بولعانى – «ەڭ الدىدا وتىرۋشى» دەگەندى بىلدىرەدى. ال ودان گورى ەلباسى دەگەن ءسوز قازاق ءۇشىن ءماندى دە ماڭىزدى ەمەس پە؟ الدە ونسىز دا ورىسشامەن شۇبارلانىپ بۇلىنگەن ءتىلىمىزدى لاتىن، گرەك تىلىمەن ارالاستىرىپ، ودان ءارى بىلعاپ، كورشىلەس، باۋىرلاس ۇلتتارعا كۇلكى بولماساق، «سيۆيليزوۆاننىي كازاح»، «ەۆروپيزيروۆاننىي كازاح» اتاۋىنان ايرىلىپ قالامىز با؟ وسىدان ءبىراز بۇرىن دارىندى جازۋشى-دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆ ءبىر سوزىندە «مەن جوعارعى جاقتا قازاققا قارسى جاسىرىن ءبىر ۇيىم بار ما دەپ قورقامىن» دەگەن ەدى. بۇگىنگى تەرمينكومنىڭ مىنا «باستامالارى» سول راس شىعار دەگەن ويعا جەتەلەيدى. وسى تەرمينكوم قازاقتىڭ «ءجايت» دەگەن ادەمى دە اۋەزدى ءسوزىن «جايت» دەپ وزگەرتتى. بۇل قازاقتىڭ «ءا» دىبىسىن ورىسشاعا بەيىمدەپ «ا» قىپ ايتقىزۋ ءۇشىن جاسالدى. ءقازىر بۇكىل گازەت-جۋرنال «ءجايت» دەمەي «جايت» دەپ جازاتىن بولدى. ءال-ميساقتان كەلە جاتقان قازاق ءسوزىن بۇلايشا وزگەرتۋگە ەشقانداي تەرمينكومنىڭ دا، جەردەگى «قۇدايكومنىڭ» دا حۇقى جوق ەكەنىن بىلە تۇرا ءتىل ماماندارى سوندا دا ۇندەگەن جوق ەدى. ەندى تەرمينكومنىڭ مىنا «جاڭالىقتارىن» ەستىپ، كورىپ وتىرسا دا رەسپۋبليكالىق، جەرگىلىكتى قازاق ءتىلى قوعامدارى، تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارى تاعى دا اۋزىنا سۋ تولتىرىپ الىپ وتىر. وسىدان ءبىراز بۇرىن بيلىكتەگى ەڭ ءبىر ۇلتشىل، ەڭ ءبىر وتانسۇيەر ازامات يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قازاقستانداعى قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىنگى مۇشكىل ءحالىن ايتا كەلىپ «قازاق ءتىلى بار جەردە – قازاق بار، قازاق ءتىلى جوق جەردە قازاق جوق» دەگەن ەدى. تەرمينكوم انانى دا مىنانى دا تەرمين دەپ ونىڭ قازاقتا بار اتاۋىمەن ايتۋعا تيىم سالايىق دەسە، وعان ۇكىمەتتەگىلەر قوسىلسا وعان الگىندەي قازاقتار مىڭداعان تەرمين ءسوزدى قازاقشالاپتى بۇل دۇرىس ەمەس دەگەن وتىرىك قوسىلسا، بالاباقشادان باستاپ سابيلەرىمىزگە ءۇش تىلدىلىك ۇيرەتىلىپ جاتسا، بۇل انا ءتىلىمىزدى وسىنداي قيتۇرقى تاسىلدەرمەن جويۋ ارقىلى قازاقتى جويۋدىڭ ادىس-تاسىلدەرى ەمەس دەي الاسىز با؟ وسىنىڭ بارىنە ءۇنسىز قالساڭ جويىلمايسىڭ با، قازاق؟