بەيبىت قويشىبايەۆتىڭ تاريحي-تانىمدى «الاش جولى» ءريسالاسىنىڭ باسى مەن ونىڭ جالعاسىن ۇسىنعان ەدىك. ەندى سوڭىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
ماسكەۋ، 1–11.5.1917
تاريحي مينياتيۋرا
ءىى. ورتاق مۇددە جەڭىسى
1.
مەملەكەتتىك قۇرىلىم ءتۇرى حاقىنداعى ايتىس-تارتىس سوزىلىپ كەتكەندىكتەن، اراسىندا باسقا ماسەلەلەر جايىندا دا اڭگىمە قوزعالدى. سونداي ءسوزدىڭ ءبىرى ءتورتىنشى مامىردا بولدى. بۇل كۇنى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا يمپەريا بۇعاۋىنان ازات مۇسىلمانداردىڭ كوزقاراسىن ايقىنداپ الۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. رەسەي بۇدان ەكى جارىم جىلدان استام ىلگەرىدە، تاق نىق تۇرعاندا بەلسەنە كىرىسكەن، ەندى تاق توڭكەرىلىپ تۇسكەنمەن، بۇرىنعىسىنشا، بىرنەشە مايدان قۇرىپ شايقاسىپ جاتقان. وسىعان قانداي كوزقاراس قالىپتاسقان؟
ۋاقىتشا ورتالىق مۇسىلمان بيۋروسى بۇل تاقىرىپقا دا بايانداما ازىرلەپ اكەلگەن بولاتىن. بيۋرو ءتوراعاسى احمەد ساليكوۆتى تىڭداپ بولعاننان كەيىن، قاراتايەۆ سۇلتان وسى تاراپتا پىكىر ايتپاي تۇرا المادى. ول سەزگە بايىرعى بەلگىلى قايراتكەر رەتىندە ارنايى شاقىرۋ الۋىنا بايلانىستى قاتىسۋدا-تىن. سوندىقتان دا، كوپشىلىكتى تولعاندىرعان مەملەكەتتىك قۇرىلىم ءتۇرى حاقىندا سابىر ساقتاپ، جاستاردى تىڭداۋمەن شەكتەلۋدە ەدى. ەندى، ءوزى وزەكتى دە ءزارۋ دەپ بىلگەن ماسەلە كوتەرىلگەندە، بايىز تاۋىپ وتىرا المادى.
مىنبەردەن قولىن جىگەرلەنە سىلتەي سويلەپ، دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ماقساتىن اشكەرەلەدى.
وسىندا وتىرعان ساياساتشىلارعا ءمالىم، كەشەگى قۇلاعان وكىمەت ءوز نيەتىن پەتروگرادتاعى اعىلشىن جانە فرانسۋز ەلشىلىگىنە دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءجۇرىپ جاتقان العاشقى جىلدا-اق ارنايى ەستەلىك جازبا جولداپ بىلدىرگەن. كۇللىمۇسىلمان قۇرىلتايىنىڭ مۇشەلەرى ويلانسىن، پاتشالىقتىڭ وزبىر ۇكىمەتى الەمدىك سوعىس بىتكەننەن كەيىن، وزىنە ستامبۋلدى قاراتىپ الۋدى جوسپارلاعان!
قايران ورىس اكىمشىلىگى، سارىالا وقالى گەنەراليتەت، سانالارى جاۋلاپ الۋشىلىقپەن ۋلانعان جاندارالدار توبىرى-اي دەسەيشى! ولار وزدەرىنە وزدەرى وتانشىلدىقتىڭ مازمۇنى ىسپەتتى بەلگىلەگەن سارا جولدى ەشقاشان ۇمىتقان ەمەس. ونى – كونستانتينوپول-ستامبۋلدى الىپ، اييا-سوفيا ءجاميى كۇمبەزىنىڭ توبەسىنە ءۇش جولاق بايراق تىگۋدى – بۇدان قىرىق جىل بۇرىن گەنەرال جاڭگىرحانوۆ قاتىسقان ورىس-تۇرىك سوعىسىندا دا ورىس وفيسەرلەرى اشىقتان-اشىق ارمانداعان ەكەن. سوندا، تۋىسقان اعاسىنىڭ اۋزىنان قاراتايەۆتىڭ بەرتىندە ەستىگەنىندەي، جاۋلاپ العىشتاردىڭ ارماندارىنىڭ كۇلىن كوككە ۇشىرعان ءجايت – وزىنەن زور شىققانىندا جاتقان. تۇرىككە تىلەكتەس وزگە جۇرتتىڭ سوعىس كەمەلەرىنىڭ بار قارۋ-جاراعىن سامساتىپ تۇرىك سۋلارىنا ەنگەنى، ءسويتىپ ورىس اسكەرلەرىنىڭ الدارىن وراپ، «وتانشىلدىقتارىنا» توسقاۋىل قويعانى ولاردىڭ ارمانىن ەلەسكە اينالدىرعان ەدى.
ەندى، جاھاندىق سوعىستا اق پاتشا شونجارلارى سولارمەن وداقتاسىپ، دۇنيەنى ءبولىپ الۋعا تىلەك بىلدىرە قويىپتى. ورىس تورەلەرى ءبىر كەزدە قولدارى جەتپەگەن قيالدارىن ەندى جۇزەگە اسىرماق! كونستانتينوپول قالاسىن يەمدەنەمىز دەيدى. بوسفور بۇعازىنىڭ، ءمارمار تەڭىزىنىڭ باتىس جاعالاۋىن الامىز دەيدى. داردانەلل، وڭتۇستىك فراكيانىڭ ءبىراز جەرىن، تاعى باسقا ايماقتى الىپ روسسياعا قوسامىز دەيدى. ولاردىڭ ونداي پيعىلدارىنا انگليا كەلىسىم بەرگەن، فرانسيا دا قارسى بولماعان. ءبىراق ولاردىڭ دا ءىش ەسەپتەرى بار، تەك روسسيا ولاردىڭ ءوز ساياسي مۇددەلەرىنە، باسقا اۋماقتاردى ءوز قولاستارىنا الۋ نيەتتەرىنە وڭ كوزبەن قاراسا بولعانى...
– مىرزالار، باسقىنشىلىق ويداعى حۇكىمەت ساحنادان كەتتى، – دەپ كۇركىرەدى قاراتايەۆ، – پاتشا تاقتان قۇلادى! ەندى نە جورىق؟ ۋاقىتشا حۇكىمەتتىڭ سوعىستى جەڭىستى اقىرىنا دەيىن جەتكىزەمىز دەۋىندە نە ماقسات بار؟ «كونستانتينوپول – روسسياعا ءتان!» ۇرانىمەن سوعىسۋدى جالعاستىرا بەرۋگە –بوستاندىقپەن قول ۇستاسىپ تۇرعان ءيسى مۇسىلمان قالاي كونبەك؟
سۇراقتاردى وسىلاي توپەپ-توپەپ قويىپ الدى دا، وعان ءوزى جاۋاپ بەردى:
– ءجا، جەتەدى! مۇنداي جاۋلاپ الۋشىلىق سوعىسقا اشىق قارسىلىق بىلدىرەتىن كەز كەلدى!
قاراتايەۆ رەسەي سوسيال-دەموكراتيالىق جۇمىسشى پارتياسىنىڭ پەتروگراد كەڭەسى بۇكىل الەم ەڭبەكشىلەرىنە جولداعان ۇندەۋدى دۇرىس دەپ بىلەدى. جانە وسىناۋ ۇلكەن قۇرىلتايدا باس قوسقان دەلەگاتتاردىڭ بارشاسىن سونى قولداۋعا شاقىرادى. مۇسىلماندار بەيبىتشىلىك ءۇشىن داۋىس بەرۋگە ءتيىس! ەشقانداي اننەكسيا* مەن كونتريبۋسيا** قولدانىلمايتىن ءبىتىم ورناتىلۋعا ءتيىس! مۇسىلماندار رەسەيدى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسۋ ماقساتىندا قورعاۋدى قاجەتتىلىك دەپ بىلەدى، ءبىراق ونىڭ جاڭا جاۋلاۋشىلىق پەن باسقىنشىلىققا بارۋىنا قارسى، ءبىلسىن مۇنى بارشا جۇرت!
*بوتەن مەملەكەتتىڭ بەلگىلى-بىر اۋماعىن كۇشپەن قوسىپ الۋ.
**باسىپ الىنعان تەرريتوريالارداعى حالىقتان ماجبۇرلەپ قارجى جيناۋ، سونداي-اق، سوعىستا جەڭىلگەن مەملەكەتتىڭ جەڭىمپازعا تولەيتىن سوماسى.
ونىڭ ويى سوسيال-دەموكرات، مەنشيەۆيك ساليكوۆ بايانداماسىندا دايەكتەگەن پىكىرگە سايدى. تالقىلاۋ بارىسىندا سوعىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋدى قولدايتىنداردىڭ ازشىلىققا ۇشىراعانى ءمالىم بولدى. اقىرى، كۇللىرەسەي مۇسىلمان سەزىندە العاش قابىلدانعان ءتورتىنشى مامىر كۇنگى قارار احمەد سالىككاتى مىرزا ۇسىنعانداي، ودان باقىتجان سۇلتان قولداعانداي باعىتتا، ءبىر اۋىزدان قابىلداندى. بۇل باعىت بۇدان ءبىر ايدان استام ۋاقىت بۇرىن پەتروگرادتا احمەتزاكي ۆاليدوۆ مۇرىندىق بولىپ، وسى احمەد ساليكوۆ ءبىرىنشى بوپ قول قويعان ۇندەۋدە نوبايلانعان ەدى.
كادەتتەردىڭ جەتىنشى سەزى مىنبەرىنەن ايتقان «سوعىستى جەڭىسكە جەتكەنگە دەيىن جۇرگىزۋگە قولداۋشىلىق» ءسوزى ءۇشىن مۇسىلمان قوزعالىسىنىڭ بايىرعى قايراتكەرى سادري ماكسۋديگە سونداي قارسىلىق كورسەتىلگەن بولاتىن. ەندى مىنا جالپىمۇسىلمان سەزىنىڭ شەشىمىمەن بۇل قارسىلىق مۇلدەم تەگەۋىرىندى كورىنىس الدى.
جانە، وتەمىستىڭ بايقاۋىنشا، قازاق حالقىن تۋرا جولعا باستايدى دەپ پالەن جىلدان بەرى ءۇمىت ارتىپ كەلە جاتقان قوس كوسەمنىڭ – قاراتايەۆ پەن بوكەيحانوۆتىڭ بۇل ماسەلەدە دە ساياسي ۇستانىمدارى ۇيلەسپەيتىندىگىنەن وسى قۇرىلتايدىڭ كوڭىل-كۇيى بەلگى بەرگەندەي بولاتىن.
قاراتايەۆ سوسيال-دەموكراتيالىق باعىتقا كوپتەن وڭ كوزبەن قارايتىن. پاتشا تاقتان قۇلاعاننان كەيىنگى جەرلەستەرى اراسىندا وزىنە قاتىستى بوي كوتەرگەن وقيعالاردان سوڭ – اتاپ ايتقاندا، العاش ۇيىسقان قازاق ازاماتتىق كوميتەتىن قايتا قۇرۋ، سول ارەكەت ارقىلى ونىڭ باسىندا تۇرعان وزىنە سەنىمسىزدىك كورسەتۋ ماسەلەسى ورىن العاننان كەيىن – ول سوسياليست-ريەۆوليۋسيونەرلەر قۇرعان ورال وبلىسى ازاماتتىق كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا ەندى. سوندا قىزمەت اتقارىپ ءجۇرىپ، قاراتايەۆ وسى جالپىمۇسىلمان سەزىنە كەلدى. ەلىنە ورالعاننان سوڭ، ەندى كوپ ۇزاماي، جۇمىسشى-شارۋا دەپۋتاتتارى كەڭەستەرىن قۇرۋعا ارالاسا باستايدى. سوسىن ودان دا سولاقايلانىپ، ءتىپتى، بولشيەۆيزم قۇشاعىنا ءبىرجولاتا قۇلايدى...
ال بوكەيحانوۆ بۇل كۇندە ورىنبوردا جاڭا ۇكىمەت كوميسسارى رەتىندە، جەرگىلىكتى جەردە – تورعاي وبلىسىندا كادەتتەر باعىتىن جۇرگىزۋدى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان. ول قازاق باۋىرلارىنا ءوز پايىمىن اقىل ەتىپ ايتتى. ولاردى ءوز ورنىن بىلۋگە شاقىردى.
– ءبىلىپ قويىڭدار، بولىپ تۇرعان بوستاندىق، تەڭدىك، تۋىسقاندىق ءبىزدىڭ قازاق بالاسىنا جوق جەردەن اسپاننان ءتۇستى، – دەدى ءاليحان بوكەيحانوۆ. – بۇل جاقسىلىققا ءبىزدى كەزدەستىرگەن – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ تۇرمىس تاريحى، ورىس جۇرتىنىڭ ەرلەرىنىڭ ءجۇز جىل سارپ ەتكەن قىزمەتى. نادان ءبىز تۇگىل، جالپى ورىستىڭ كوپ جۇرتى مۇجىققا دا بۇگىنگى ءجايت اسپاننان تۇسكەن، ويدا جوق جاقسىلىق. مۇجىق بولسىن، تاتار بولسىن، قازاق بولسىن، ونداي جاقسىلىق ءقادىرىن ءالى كۇنگى ءبىلىپ جاتقان جوق.
تاريح ساحناسىنا شىققان وزىق ويعا حالىقتىڭ ىلەسە الماي تۇرعانىن ۋايىمدادى.
– ساباسىنا قاراي پىسپەگى بولمادى، – دەپ پايىمدادى ول. – جۇرتقا بوستاندىق، تەڭدىك، تۋىسقاندىق بولعان سوڭ، جۇرت بوستاندىقتى بۇلدانىپ، ءوز تىزگىنىن ءوزى الىپ، قاعۋشى، سوعۋشى، كۇزەتۋشى ەندى ءولدى دەپ كۇشەيۋى كەرەك ەدى. جۇرت تەڭدىكتى بۇلدانىپ، ەر-ايەل، باي-كەدەي، مىرزا-بۇقارا، تورە-قارا، اقساقال-جاس دەپ بولمەي، ءبارىن تەڭ ۇستاۋ كەرەك ەدى. جۇرت بوستاندىقتى بۇلدانىپ، ءبىر تۋعان اعايىن، قۇدا-تامىر، دەن قارىنداس، كورشى دەمەي، بارشا ادام بالاسىمەن اعايىندىق، تۋىسقاندىق جولىنا تارتۋ كەرەك ەدى.
الايدا ولاي بولماي تۇر دەپ ويلايتىن الەكەڭنىڭ يلانىمى بەرىك:
– بوستاندىق، تەڭدىك، تۋىسقاندىق – ون سەگىزىنشى عاسىردان بەرى جارىققا شىققان تازا پىكىر. مۇنى مايدانعا سالعان – فرانسيا جۇرتىنىڭ ساياسي ەرلەرى. وسى ءۇش ءتۇردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ شاريعاتتان، ىنجىلدەن، بۋددا وقۋىنان، ليەۆ نيكولايەۆيچ تولستوي فيلوسوفياسىنان تابىلادى. كوزى اشىق تالاپتى ەر ىزدەنسە بولدى، بىلەدى مۇنىڭ ءبارىن. بۇل ءۇش ۇراننان بولەك ادام بالاسىنىڭ باقىت، ماحابباتىنا جول جوق.
وسى رەتتەگى ونىڭ بەرىك سەنىمى مىنانداي:
– بوستاندىق، تەڭدىك، تۋىسقاندىق – قازاق بالاسىنا ولجا بولدى.
قازاق بالاسىنا ولجا بولعان بوستاندىق، تەڭدىك، تۋىسقاندىقتى باياندى ەتۋ ءۇشىن ول ۋاقىتشا ۇكىمەت ورىنتاعىنا وتىرىسىمەن، وبلىستاعى بيلەۋ تەتىكتەرىنە ءوز پىكىرلەستەرىن تاعايىندادى. وبلىس تۇرعىندارىن ءاردايىم بىرلىككە، ىنتىماققا شاقىردى.
تورعاي قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنان ەكى اپتادان سوڭ وتكەن وبلىستاعى ورىس شارۋالارى مەن قازاقتاردىڭ سەزىندە ۇكىمەت ساياساتىن ءتۇسىندىردى. سوعىستىڭ ەكى باعىتتا ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى. ءبىر باعىت – سىرتقى جاۋمەن شايقاس بولسا، ەكىنشىسى – قۇلاعان مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ دۇشپاندىعىمەن كۇرەس بولىپ تابىلاتىنىن ەسكەرتتى.
– شارۋالار مەن قازاقتار، ەستەرىڭىزدە بولسىن، – دەدى، – مايداندا جاۋدى جەڭبەيىنشە، ال تىلدا، ءوز ۇيىمىزدە بەيبىت ەڭبەك قالپىن قامتاماسىز ەتپەيىنشە – ءبىز جەڭىپ العان بوستاندىعىمىزدى نىعايتا المايمىز. وسىنى ۇمىتپاڭدار!
ورتاق مىندەتتى بىلاي تۇجىرىمدادى:
– ەلدە تىنىشتىقتى ساقتاڭدار! ال مايدانعا ازىق-تۇلىك جونەلتىڭدەر!
ناقتى تاپسىرمالارىن ايتتى. كوشپەندى قانداستارىنا قاراپ:
– قازاقتار، مال بەرىڭدەر! – دەدى
جەر ەمگەن شارۋالارعا قاراپ:
– ورىستار، نان بەرىڭدەر! – دەدى.
سوعىس جۇرگىزىپ جاتقان دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ تورعاي وبلىسىنداعى اكىمى الەكەڭ:
– وسىلاي ەتۋ ارقىلى ءبىز جاڭا ۇكىمەتىمىزگە ناقتى كومەگىمىزدى تيگىزە الامىز، – دەپ تۇجىردى.
بوستاندىق بۋىنا ماسايعان كەي ۇيەز قازاقتارى پاتشالىق تۇسىندا ايرىلعان جەرىن تالاپ ەتە باستاعاندا، ولارعا باسۋ ايتتى. ورىسپەن تاتۋ تۇرۋعا شاقىردى. جەر ماسەلەسىن قۇرىلتايشى جينالىس شەشىپ بەرەدى دەگەن بەلگىلى ءۋاجدى قايتالادى. وعان دەيىن جەر-سۋىمدى قايتارام دەپ مازاسىزدىق تۋعىزۋشىلارعا جازا قولدانۋعا ءازىر ەكەنىن جاريا ەتتى.
نە كەرەك، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ساياساتىن تورعاي وبلىسىندا ويداعىداي جۇرگىزدى.
ماسكەۋدەگى مۇسىلمان سەزىنەن ءسال كەيىن، پەتروگرادتا، 1917 جىلعى مامىردىڭ ورتاسىندا، كادەتتەردىڭ سەگىزىنشى سەزى بولدى. جاڭا ورتالىق كوميتەت سايلاندى. سول قۇرامعا 1908 جىلدان سانكت-پەتەربۋرگتەگى «پوليارنايا زۆەزدا» ماسون لوجاسىنىڭ مۇشەسى، ماسونداردىڭ سامارالىق توبىن قۇرىسۋشى، سامارا ساياسي توپتارىندا، اسىرەسە سوسياليست-ريەۆوليۋسيونەرلەر ىشىندە بەلسەنىپ كورىنىپ جۇرگەن قايراتكەر، كادەتتەر پارتياسىنىڭ 1915 جىلعى تامىزدا ۇيىمداستىرىلعان سامارا گۋبەرنيالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى، زەمستۆو ليبەرالدىق قوزعالىسىنا قاتىسۋشى، باتىس مايدان زەمگور باسقارماسىندا بۇراتانالار ءبولىمىن باسقارۋشى بولعان، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ تورعاي وبلىسىنداعى كوميسسارى الەكسەي نيكولايەۆيچ، ياعني ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆ تا ەنگىزىلگەن-دى.
ەلدەگى وزىق ساياسي پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانۋىنا ونىڭ دالا ولكەسىندەگى بۇراتانالار اراسىندا بەدەلى مۇلدەم جوعارى بولىپ تۇرعانى دا ىقپال ەتۋى عاجاپ ەمەس.
سودان ەكى اي وتكەن سوڭ، ورىنبوردا تۇڭعىش جالپىقازاق سەزى بولعاندا، الەكەڭ ءوزى ورتالىق كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا سايلانعان كادەتتەر جولىن قولداپ سويلەپ، ەندى قۇرىلماق قازاق پارتياسى ۇستانۋعا ءتيىس باعىتتى نوبايلاماق بولدى. دەلەگاتتاردىڭ بارشاسى ۇستانعان اۆتونوميا قۇرۋ يدەياسىن دا ءا دەگەندە قولداي قويمادى.
ويتكەنى ول و باستا باتىسشىل جانە ۋنيتاريست ەدى.
ول ۇلتتىق باعىتقا بىرتىندەپ كەلەدى...
2.
ءجارىسسوز بارىسىندا فەدەراليزم پايداسىنا مىنانداي جولاۋ دا ايتىلدى:
– عاياز مىرزا ايتىپ تۇرعان زاڭ شىعاراتىن مەكەمەنى بۇرىن مەملەكەتتىك دۋما دەسەك، ەندى، بالكىم، پارلامەنت دەرمىز. وعان كۇللى مۇسىلمان بىرىگىپ بىرنەشە وكىل ۇسىنعاننان گورى، ءار مۇسىلمان جۇرتى ءوز وكىلىن ەنگىزگەنى ءتيىمدى بولماس پا ەكەن؟
تاپ وسى وي باسقاشا تۇردە دە دامىتىلدى:
– شىنىندا، كەشەگى ەسكى پارلامەنتتە، ءبارىمىز دە كوردىك قوي، ءيسى تۇركىگە، ءيسى مۇسىلمانعا ورتاق كورگەن، بارشامىزعا ورتاق دەپ بىلگەن ازداعان دەپۋتاتتارىمىز بولدى ەمەس پە؟ ءبىراق، ايتىڭىزدارشى، سونداعى وكىلدەرىمىز – دۋماداعى مۇسىلمان دەپۋتاتتارى ءار مۇسىلمان جۇرتىنىڭ مۇڭىن جىرتا الدى ما؟ جوق، ارينە!
سوسىن سول جوقتىڭ سەبەبى تارقاتىلدى. ويتكەنى، دەستى، وسىناۋ قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءارقايسىسىنا ءمالىم، بۇراتانالار وكىلدەرىنىڭ دۋماداعى سانى ساۋساقپەن سانارلىقتاي شامالى ەدى. ايگىلى «3 ماۋسىم» توڭكەرىسىنەن كەيىن ماسەلە جىلى جابىلىپ، وندا بارشا مۇسىلمان حالىقتارىنان وكىلدەر بولۋى ەسكەرىلمەگەن بولاتىن. سونى تۇزەۋگە سەپتەسۋ ماقساتىمەن مۇسىلمان فراكسياسى جانىنان بيۋرو قۇرىلىپ ەدى، ونىڭ دا وتىمدىلىگى شامالى بوپ شىقتى. سەبەبى، جالپى دۋما مۇشەلەرىنىڭ سانى ولاردىڭ ءۇنىن شىعارماستاي مول-تىن. كەز-كەلگەن ماسەلە بويىنشا سولاردىڭ دەگەنى بوپ، داۋىستارى بۇلاردى ەمىن-ەركىن باسىپ كەتەتىن. سوندىقتان دا ودان ساباق الا ءبىلۋ ءلازىم.
وسىلاي پايىمداعان فەدەراسياشىلدار:
– مۇسىلمانداردىڭ ورتاق مۇددەلەرىن ايقىنداپ، ءتيىستى ورىنعا ماسەلە قويىپ تۇراتىنداي ەتىپ، وسى سيازدى دايىنداعان بيۋرو ءتارىزدى ءبىر ورتالىق كەڭەس قۇرۋ قاجەت-اق، بۇل جالپى دۇرىس يدەيا، – دەدى، – ءبىراق ول اۆتونوميالىق بىرلىكتەر جاساۋعا كەدەرگى كەلتىرمەۋى كەرەك. قايتا، سونىڭ بىردەن-بىر قامقورشىسى بولۋعا ءتيىس. جاڭا رەسەي باسشىلارىن سول قۇرىلىمعا يلىكتىرۋى قاجەت.
مۇنىڭ بىر-دە-بىرىنە يلىكپەگەن عاياز مىرزا ءوز ۇسىنىسىن دايەكتەۋدىڭ تاعى ءبىر جولى رەتىندە:
– ەدىل بويى تاتارلارى بۇكىل رەسەي مۇسىلماندارىنا جول كورسەتپەكشى. ءوز مادەني اۆتونوميالارىن قۇرىپ، سوزدەرىنىڭ اقتىعىن ناقتى ىسپەن دالەلدەمەكشى، – دەدى.
وعان پاتشالىقتان كەيىن بوي تۇزەپ جاتقان مەملەكەتتە تەرريتوريالىق اۆتونوميالاردان تۇراتىن فەدەراتيۆتىك قۇرىلىم بولۋىن جاقتاۋشىلار ءمان بەرمەدى.
كەيىنىرەك، عاياز مىرزا ونداي ارەكەتىن شىنىندا جاسايدى، ءبىراق وعان ءالى ءبىراز ۋاقىت بار...
ايتىس-تارتىس ءبىر اپتاعا سوزىلدى. ۋنيتاريستەر كەيىنگى سوزدەرىندە قازاقستاندى، تۇركىستاندى، كاۆكازدى مۇسىلمان ازاتتىعىنىڭ ۇلى مۇراتتارىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن زيانكەستىك باعىتتا تۇر دەپ تۇقىرتۋعا تىرىستى.
– ولاردىڭ اۆتونوميا الۋىنا جول بەرۋگە بولمايدى! – دەپ، اشىق ۇراندادى.
ءبىر كەزدە قاراتايەۆ مىرزا قازاق ەلىن بىرىكتىرۋدى اڭساعانىنىڭ بەلگىسى رەتىندە «قازاقستان» دەگەن گازەتتىڭ شىعۋىنا قامقورشى بولعان ەدى. ەگەر سول دالا ولكەسى شىنىمەن قازاقستان اتانىپ بولەك شىقسا، وعان باشقۇرتتاردىڭ شىعىس بولىگى قوسىلام دەپ جاتسا، تۇركىستان، كاۆكاز بولىنسە، وندا روسسيا شەگىندەگى ورىس مۇحيتى ىشىندە تاتارستان جاعالارى جىرىمدالعان ارال ءتارىزدى بوپ قالماقشى. مۇنىڭ استارىن سەزد دەلەگاتتارى پارىقتار ما ەكەن؟
تىم بولماسا مىنا جايتكە وي جۇگىرتسىنشى: قازاق دالاسى مەن تۇركىستان ولكەسىندە جەر كوپ. ەگەر ولار دەربەستەنىپ بولىنسە، ولاردىڭ ىشىنە تاتارلار كوشىپ بارا الماي قالادى. قازاقتار مەن سارتتاردىڭ تەك وزدەرىن ويلاماۋلارى ابزال...
اڭعال پايىم. فەدەراليستەر بىرىنەن ءبىرى اسا سويلەپ، ونداي پايىمداردىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى. تۇركىستان ولكەسىنەن كەلگەن زاكي، كولباي سەكىلدى دەلەگاتتارمەن قاتار، بايىرعى مۇسىلمان قوزعالىسىنىڭ قاتىسۋشىسى رەتىندە ارنايى شاقىرۋمەن قاتىسىپ وتىرعان سەرالى ناقتى جاعدايدى اڭگىمەلەدى. ولار ولكەدەگى مۇسىلمان سەزى بۇل تاراپتا تاپ قازىرگىدەي پىكىرتالاس تاسقىنى استىندا قالعانىن، دەگەنمەن سىندارلى پايىمعا ءبارى توقتاعانىن، وسىندا دا سولاي بولۋعا تيىستىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءار ەلدىڭ دەربەس دامۋى ارقىلى ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە جەتە الۋ ىقتيمال. ال سوعان اۆتونوميا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنى مويىنداۋ ءجون. جانە بۇل رەتتە ەشكىمنىڭ دە رەسەيدەن مۇلدەم بولىنەمىز دەمەيتىنىن ەستە تۇتۋ قاجەت...
نە كەرەك، مەملەكەتتىك قۇرىلىم ءتۇرى ءبىرىنشى كەزەكتە ءسوز بولىپ، سەزد زالىندا دا، كوميسسيا ماجىلىستەرىندە دە تولاسسىز تالقىلانعان ەدى. ۇزاق تالقىعا تۇسكەن وسى ماڭىزدى ماسەلە جايىندا قاۋلى تەك جەتىنشى مامىردا قابىلداندى. وعان دەيىنگى ايتىس-تارتىسقا اياز يسقاقي دە، جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ تە قايتا قايتا ارالاستى.
– جيگانشا مىرزا قالاي دالەلدى سويلەيدى، – دەدى ءجارىسسوز جايىندا پىكىرلەسۋشىلەردىڭ ءبىرى، – زاڭدى كىرپىشپەن قالاعانداي دالدەپ قويىپ بەردى عوي!
وتەمىس وسى تاقىلەتتەس سوزدەرگە سۇيسىنە قۇلاق ءتۇردى. ريزاشىلىق لەبىزدەر مىنبەدەن دە ايتىلىپ جاتتى. توقسان توعىز ۇلىس بىرىكتىرىلگەن رەسەي سىندى جاڭا دەموكراتيالىق مەملەكەتتە نەندەي سيپاتتى بيلىك بولۋ كەرەك ەكەنى حاقىندا وسىناۋ لاۋازىمدى زاڭ قىزمەتكەرى وتە ساۋاتتى پايىم كەلتىرىپ وتىر، ءوزى نەتكەن قىزۋ...
قىزۋ دا تاباندى جىگىتتى ءاليماردان بەي مەن سالىمگەرەي سۇلتان ءوز الدىنا، قىرىملى جاعىفار سايداحمەدوۆ تە قولدادى. تاعى باسقا دا دەلەگاتتار دەربەستىك جاعىندا ەكەنىن تانىتىپ جاتتى.
نەگىزگى بايانداماشى ساليكوۆ ەكى قاعيدا ۇسىنعان. ولارى، ونىڭ ويىنشا، كوپۇلتتى رەسەيدىڭ دەموكراتيالىق بولاشاعىن سيپاتتايتىن كۇللى يدەيانى ناقتى تۇجىرىمداي الادى. اتاپ ايتقاندا، ول پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا بولۋى كەرەك. ۋنيتارلىق، دەموكراتيالىق، پارلامەنتپەن باسقارىلاتىن رەسپۋبليكا تۇرپاتتى جاڭا مەملەكەت. ال مۇسىلماندار مادەني-ۇلتتىق اۆتونوميانى پايدالانۋعا ءتيىس. وعان ەلدىڭ كونستيتۋسياسى كەپىلدىك بەرەتىن بولادى. ءبىر سوزبەن، ۋنيتارلىق رەسەي رەسپۋبليكاسى.
ال راسۋلزادە ۇسىنعان جانە قىزۋ پىكىرتالاس بارىسىندا قورعاعان قاعيدا رەسەيدىڭ فەدەراسيا بولىپ قۇرىلۋىندا ەدى. بۇل جوبا بويىنشا مۇسىلمان حالىقتارى ۇلتتىق-اۋماقتىق اۆتونوميا قۇقىعىنا يە بولۋعا ءتيىس. ياعني ءار ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونوميا فەدەراتيۆتى قۇرىلىمنىڭ تەڭ قۇقىقتى مۇشەسى، جاڭا رەسەي فەدەراسياسىن قۇرۋشى.
داۋىسقا ەكى ءتۇرلى پىكىر قويىلدى. ءبىرى – مامەت راسۋلزادەنىڭ ۇلتتىق-اۋماقتىڭ اۆتونوميالار قۇرۋ، سولاردىڭ رەسەي فەدەراسياسىنا بىرىگۋى جايىنداعى ۇسىنىسى. ەكىنشىسى – احمەد ساليكوۆتىڭ رەسەيدى ءبىرتۇتاس ۋنيتارلىق مەملەكەت ەتىپ قۇرىپ، ىشىنەن ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميالار جاساۋ، سولار ارقىلى ۇلت مۇددەلەرىن قورعاۋمەن شۇعىلدانۋدى كوزدەيتىن ۇسىنىسى.
اسا كۇشتى قارسىلىققا قاراماستان، فەدەراسيالىق قۇرىلىم حاقىنداعى كوزقاراس جەڭدى. ونىڭ جەڭۋىنە جانشا دوسمۇحامەدوۆ تە ەلەۋلى ۇلەس قوستى.
وتەمىس داۋىس بەرۋشىلەردى ساناۋعا تۇرعان ساناقشى دەلەگاتتارمەن ىشتەي جارىسا سانادى. ولاردىڭ ايتقاندارىن قاعازعا ءتۇسىردى. ءوز ەسەبىمەن تۋرا كەلگەنىن كوردى. قىزىق، ءتورت ءجۇز قىرىق التى داۋىس راسۋلزادەنى قولدادى، ال ەكى ءجۇز جەتپىس ءبىر داۋىس ساليكوۆكە بەرىلدى. سوندا، دەدى ول ىشتەي، بۇلاردىڭ دەربەس ەل بولۋدى اڭساماعانى ما؟ دەربەستىك ءۇشىن قازىرگى ءولارا ساتتە داۋىس بەرمەگەندە، قاي ۋاقىتتا ولاي ەتپەك؟
قالاي بولعاندا دا، كوپشىلىك جەڭدى. ەندى ۋنيتاريستەر ولارعا ىشتەي قارسىلىق قىلسا دا، مۇسىلمان جۇرتتارىنىڭ دەربەس دامۋ جولىن تاڭداۋىنا كوندىگەتىن شىعار...
قارار وتە سىندارلى بولدى. ەكى جاق تا رەنجىمەيتىندەي، ءبىراق شىندىقتىڭ ءبىرىنشى توپتاعىلار جاعىندا ەكەنىن سەزدىرەتىندەي نۇسقادا قابىلداندى. مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ مۇددەلەرىنە ساي كەلەتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىم ءتۇرى بىلاي بولۋعا كەرەك: رەسەي ۇلتتىق-فەدەراتيۆتىك تەرريتوريالىق نەگىزدە قۇرىلاتىن پارلامەنتتىك دەموكراتيالىق رەسپۋبليكا بولۋعا ءتيىس، ال بەلگىلى تەررريتورياسى جوق حالىقتار ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميا قۇرىپ، سونى پايدالاناتىن بولادى.
ۇلتتىق پروبلەمالاردى سەز ۇيعارعانداي شەشۋدى جەرىنە جەتكىزە اپارۋ ءۇشىن، بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق مۇسىلمان كەڭەسى قۇرىلدى. قىزىعى، ول جايىنداعى سىندارلى باياندامانى عاياز مىرزا يسحاكي جاسادى. ول الدا تۇرعان مىندەتتەردى ايقىن تۇجىرىمداپ، ورتالىق مۇسىلمان كەڭەسىنە جۇكتەلەر مىندەتتەردى تىزبەلەدى. ماسەلەنى ۇلتتىق قارىم-قاتىناستاردى شيەلەنىستىرمەي، وركەنيەتتى جولمەن شەشۋ قاجەتتىگىن جانە ونىڭ وڭاي ەمەستىگىن بايانداماشى عاياز مىرزا دا، كەڭەسكە سايلانعان ازاماتتار دا جاقسى سەزىندى.
بۇل سايلاۋ سەزدىڭ سوڭعى جۇمىس كۇنى ءوتتى. وعان دەيىن كۇن تارتىبىندەگى باسقا ماسەلەلەر قارالدى.
اعارتۋ سەكسياسى جاساعان ۇسىنىس بويىنشا مادەنيەت، وقۋ-اعارتۋ شارۋالارى جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ ءوز قالاۋىمەن شەشىلۋى قاجەت دەپ ۇيعارىلدى. باستاۋىش مەكتەپ جالپىعا بىردەي جانە مىندەتتى بولۋعا كەرەك. بالالار ءوز انا تىلىندە تەگىن وقىتىلۋى ءتيىس. ال ورىس ءتىلى جەكە ءپان رەتىندە وقىتىلسىن.
مۇسىلمانداردىڭ ورىنبور ءدىني جينالىسى قايتا قۇرىلعانى ءجون دەپ تابىلدى. ۋاقىتشا ءدىني باسقارمانى سايلاۋ جايىندا شەشىم قابىلداندى. سەزدىڭ سوڭعى كۇنى، ون ءبىرىنشى مامىردا ىشكى رەسەي مەن ءسىبىر ءدىني ىستەرىن باسقاراتىن باسقارما سايلاندى. بۇل مۇسىلمانداردىڭ كوپشىلىگى تۇراتىن ايماققا قاتىستى بولاتىن. ال كاۆكاز مەن قىرىمدا ءوز ءدىني باسقارمالارى بار-تۇعىن.
ايەلدەر ماسەلەسى بويىنشا ماسەلە تالقىلانعاندا، ولاردىڭ ساياسي جانە ازاماتتىق قۇقتارى ەرلەرمەن تەڭ بولۋعا تيىستىگى اتاپ ءوتىلدى. مۇنداي تەڭدىك كوپ ايەل الۋشىلىققا ءىس جۇزىندە تىيىم سالۋعا اپارادى. تاتار ايەلدەرى، ءدىني عۇلاما مۇسا بيگي، قازاقتان ماسكەۋدە وقىعان اققاعاز قىز دوسجانوۆا مۇنى جان-جاقتى دايەكتەدى.
جۇمىسشى ماسەلەسىن قاراعاندا – سەگىز ساعاتتىق جۇمىس كۇنىنە، جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەسەبىنەن پەنسيا تاعايىندالۋىنا داۋىس بەرىلدى. جۇمىسشىعا قاتىستى زاڭنامانىڭ ساقتالۋىن جانە جۇمىسشى ەڭبەگىنىڭ جاعدايىن قاداعالايتىن، بالالار مەن جەتكىنشەكتەردى ون التى جاسقا تولمايىنشا جۇمىسقا سالمايتىن، زالالدى جۇمىستارعا ايەلدەردى جۇمسامايتىن بولۋ ءۇشىن ارنايى ينسپەكسيا ەنگىزۋ قاراستىرىلدى.
اسكەري ماسەلەلەر دە تالقىلاندى. ارميا ۇلتتىق نەگىزدە قۇرىلۋعا ءتيىس، سولداتتار شاقىرىلعان اۋماعىندا قىزمەت وتەۋ كەرەك دەگەن قاعيدالار جاسالدى.
قۇرىلتايشى جينالىسقا دەلەگاتتار سايلاۋ ناۋقانىن قالاي وتكىزۋ ماسەلەسى دە قىزۋ تالقىلاندى. مۇسىلمانداردىڭ دەموكراتيالىق بلوك جاساعانى ورىندى دەپ تابىلدى. باسقا حالىقتاردىڭ ترۋدوۆيكتەردەن وڭقاي تۇرمايتىن ساياسي پارتيالارىمەن كەلىسىمگە كەلۋگە جول بەرىلەدى. دەگەنمەن سەزد مىنانى ايرىقشا اتاپ ءوتتى: قازىرگى تاڭدا ورىس ەمەس حالىقتاردىڭ ءوز ومىرلەرىن ءوز قالاۋلارىنشا قۇرۋىنا وڭ كوزبەن قارايتىن، ولاردا سونداي قۇقىق بولۋى جولىندا كۇرەسەتىن تەك قانا ەسەرلەر پارتياسى بولىپ تۇر، مۇنى ەستە تۇتقان ءجون...
سوسياليست-ريەۆوليۋسيونەر شاكىر مۇحامەدياروۆ جەر جايىندا بايانداما جاساعان. توعىزىنشى مامىردا بۇل ورايدا سەز ءبىرقاتار شەشىم قابىلدادى. بارلىق قازىنالىق، كابينەتتىك، موناستىرلىق، ۋدەلدىك جانە جەكە يەلىكتەگى جەرلەر حالىق قولىنا ەش تولەماقىسىز وتۋگە ءتيىس دەپ تابىلدى. جەرگە دەگەن جەكە مەنشىكتىك قۇق جويىلۋعا ءتيىس. جەردى ساتۋ جانە ساتىپ الۋ ارەكەتتەرىنە تىيىم سالىنۋعا ءتيىس. وسىلار جايىندا شەشىم قابىلداي وتىرىپ، سەز مۇنى ءبىرجولاتا ءتۇيىپ تاستاۋ ەمەس ەكەنىن مويىندادى. اگرارلىق ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىمىن قۇرىلتايشى جينالىستا تابۋعا ءتيىس، وعان دەيىن سابىر ساقتاپ، بۇرىنعا ءتارتىپتى ساقتاي تۇرعان دۇرىس.
مۇنىمەن ماسەلە تىنبادى. ەرتەڭىنە باشقۇرت دەلەگاتتارى بۇل جايىندا ورىنبوردا جالپىباشقۇرت سەزى وتكىزىلگەنشە، ماسەلەنى اشىق قالدىرا تۇراتىنىن مالىمدەدى. قازاقتار دا مالىمدەمە جاسادى. قىر ولكەسىنە، قازاقتار تۇراتىن ايماقتارعا جانە تۇركىستانعا اگرارلىق ماسەلە بويىنشا شەشىمدەر بىردەن جۇرمەيدى دەگەن ۇيعارىمدارىن جاريا ەتتى...
3.
جەر-سۋ داۋىن وركەنيەتتى جولمەن شەشپەككە ارەكەتتەنگەلى قاشان...
قازاق قايراتكەرلەرى 1908 جىلى ءۇشىنشى دۋما زاڭگەرلەرىمەن اقىلداسا كەلە، اقمولا، تورعاي، سەمەي، ورال، جەتىسۋ جانە كاسپيي سىرتى وبلىستارىندا جەرگە ورنالاستىرۋ مەكەمەلەرىن قۇرۋ ءتارتىبى تۋرالى زاڭ جوباسىن جاساعان-دى. وتارلاۋشىلاردىڭ ورتالىق اۋدانداردان شارۋالاردى دالا ولكەسىنە كوشىرىپ اپارىپ قونىستاندىرۋىنا زاڭدى شەك قويۋعا تىرىسقان. جەرگىلىكتى قازاق حالقىنىڭ جەر-سۋىن ۇكىمەت تاراپىنان قالاۋىنشا تارتىپ الا بەرۋگە زاڭمەن توسقاۋىل قويۋ ارەكەتىن، شارۋالاردى قازاق جەرىنە كوشىرۋ ساياساتىنا قارسىلىق ءبىلدىرۋىن ولار سول زاڭ جوباسىمەن كورسەتكەن ەدى.
ون شاقتى جىلدان بەرى پيتەردە ءتۇرلى قىزمەتشىلىك جۇمىستار اتقارا ءجۇرىپ، وتەمىس بۇل ورايدا ءبىراز جايتكە قانىعىپ قالعان بولاتىن.
قازاقتاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن زاڭعا تۇسىرگەن دالا ەرەجەسىن ءىىى الەكساندر پاتشا 1891 جىلعى 25 ناۋرىزدا بەكىتتى. ەرەجە كۇشىنە 1893 جىلى ەنگىزىلدى. سودان بەرگى شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى كوشپەندى قازاق وسى زاڭمەن – دالا نيزامىمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلدى.
وندا قىر تۇلەكتەرىنىڭ ءوز اتامەكەنىنە دەگەن قۇقىنىڭ دارەجەسىن ەكى نەگىزگى باپ ايقىنداپ تۇردى.
ءبىرىنشىسى – 119-باپ، وندا بىلاي دەلىنگەن: «كوشپەلى قونىستار الىپ جاتقان جەرلەر جانە سول جەر-سۋ اۋماعىنا ءتان نارسەنىڭ ءبارى، ولاردىڭ ىشىندە ورمان-توعايلار دا، مەملەكەتتىك مەنشىك دەپ تانىلادى».
ال ەكىنشىسى – 120-باپ. وندا بىلاي دەلىنگەن: «كوشپەلى قونىستار الىپ جاتقان جەرلەر كوشپەندىلەردىڭ مەرزىمدىك شەكتەۋسىز، وزدەرىنىڭ ادەت-عۇرىپتارى جانە وسى ەرەجەنىڭ شارتتارى نەگىزىندە قوعامداسىپ پايدالانۋلارىنا قالدىرىلادى».
قازاقتىڭ بايىرعى اتا قونىسى، اتا-باباسىنان مۇرا بوپ قالعان جەر-سۋى وسىناۋ قازاقتىڭ سىرتىنان جاسالعان زاڭ تىلىمەن ورىس پاتشالىعىنىڭ جەرى بوپ شىعا كەلدى. عاسىرلار بويى نايزانىڭ ۇشىمەن، بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ، توسىندە اۋناپ-قۋناپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ ۇلى دالاسى ەندى رەسەي يمپەرياسىنىڭ يەلىگىندە بولىپ شىقتى.
– وندا تاڭعالاتىن نە بار، – دەدى وتەمىسكە جاسى ۇلكەن اعالارى، – ونداي قۇقىقتى قازاققا سپەرانسكييدىڭ ءسىبىر قازاقتارىنا 1822 جىلى جاساپ بەرگەن جارعىسى بەلگىلەگەن ەدى عوي...
ءيا، وتەمىس ءقازىر ءتاپ-تاۋىر حاباردار، ودان قىرىق پالەنشە جىل كەيىن شىعارىلاعان ۋاقىتشا ەرەجە دە سونداي ءتارتىپتى قۋاتتاعان. قازاقتىڭ ولارمەن كەلىسپەگەن نەشە كوتەرىلىسى بولدى، ءبارىن پاتشا اعزام قان قاقساتىپ باسىپ-جانشىدى دا، اقىرى، «اسقان مەيىربان كەڭشىلدىگىمەن» وسىناۋ دالا نيزامىن سىيعا تارتتى ەمەس پە...
دەگەنمەن دالا ەرەجەسىندە كوشپەندى قازاققا ءوزىنىڭ قىستاۋى شەگىنەن جالعا جەر بەرۋ قۇقى بەكىتىلگەن ەمەس پە، نارازى بولاتىنداي، سونشالىقتى نە زالالى بار ەدى ول نيزامنىڭ؟
نە زالالى بار؟ جەردى جالعا بەرۋ قۇقى بەكىتىلگەن؟ ماقۇل، مىنا سۇراققا جاۋاپ ىزدەستىرىپ كورەيىك: كىمگە جالعا بەرۋگە بولادى؟ وي جۇگىرتىپ قاراڭىز: تەگى ورىس ازاماتتارعا! راس، وتىز جىلدان اسپايتىن مەرزىمگە دەگەن شەكتەۋى بار. نە ءۇشىن؟ زاۋىت، فابريكا، ديىرمەن سالۋ ءۇشىن، تاعى دا سولار ءتارىزدى ءوندىرىس ورىندارىن جاساقتاۋ ءۇشىن.
ونى قازاقتاردىڭ نەگە ءوزى ىستەمەيدى؟
بىرىنشىدەن، زاڭ ولاردى مۇنداي شارۋاعا مىندەتتەمەيدى. ەكىنشىدەن، ولاردىڭ وزدەرىنە كەڭ دالادا، سالقىن ساۋمال-سامال وتىندە سايرانداپ، جىلقى باعىپ، قىمىز ءىشىپ، شالقىپ كوشىپ ءجۇرۋ جاراسادى. جاندارىنا جاعىمدى سول سالتتان اجىراعىلارى كەلمەيدى...
ياعني جەر-سۋىن جالعا بەرۋ – قازاققا ءتيىمدى...
ءبىراق قازاقتىڭ يەلىگىندەگى جەرىن جالعا بەرۋى تەك بولىس سيەزىنىڭ قاۋلىسىمەن، ءارى ونى وبلىستىق باسقارما بەكىتكەن جاعدايدا عانا جۇزەگە اسادى. ياعني وندايدى كاسىپ ەتكەندەر ءىلۋ دە شالۋ.
سوندا قازاق جەرىن ەستەك* ءتارىزدى ساتپاسا دا، زاڭدا كورسەتىلگەندەي جالعا بەرمەسە دە – شولدەن ءبىر-اق شىعىپ جۇرگەنى مە؟ دالا نيزامى بەرگەن قۇقتى كادەگە جاراتپادى دەگەنگە كىم سەنەر؟!
*باشقۇرت.
ايتسە دە سولاي. قۇپيالاپ ايتايىن، تاپ سول قۇقىعىن پايدالانىپ شەكەسى شىلقىعان قازاقتى كورمەدىم. باياعى العاشقى جارعىدان بەرى تالاي جەر-سۋ تەلىمى كەنىشتەر اشۋعا، ءتۇرلى كاسىپورىندار سالۋعا كەتىپ جاتىر، الايدا سوعان قازاقتان رۇقسات سۇراپ، الدە زاڭ بويىنشا بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە جالعا الىپ جۇزەگە اسىرىپ جاتىر ەكەن دەگەن ءسوزدى ەستىمەپپىن...
دەمەك، اكىمشىلىكتىڭ ارەكەتتەرى زاڭسىز...
ءبىر قاراعانعا عانا. حۇكىمەت كوشپەندى بوداندارىن وتىرىقشىلىققا شاقىرىپ، وركەنيەتكە بۇرۋدامىن دەگەن دابىراتپاسىنان ءبىر تايمايدى. ەسەسىنە قازاقتى مۇلدەم جەر-سۋىنان ايىرۋ جولى بۇل ەرەجەدە سىرت كوزگە ەلەۋسىز عانا تارماقشامەن كوزدەلگەن جانە سول تارماقشا ەڭ ارسىز دا قاتىگەز جولمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا.
قالاي كوزدەلگەن دەيمىسىز؟ نيزامنىڭ 120-بابىنىڭ ءبىرىنشى ەسكەرتپەسىنە نازار اۋدارىڭىز، وندا بىلاي دەلىنگەن: «كوشپەندىلەر ءۇشىن ارتىق بولىپ قالۋى ىقتيمال جەرلەر جەر وڭدەۋ جانە مەملەكەتتىك دۇنيە-مۇلىك مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىنا تۇسەدى».
ءبىراق مىنا جەر ماعان كوپتەۋ ەكەن دەگەندى قازاق ايتپايدى، وتار بيلىگى ايتادى...
قازاقتىڭ تاڭداۋلى جەر-سۋ پۇشپاقتارىن اسكەري-فەودالدىق جولمەن توناۋدى ۇكىمەت تۋرا وسى ەسكەرتپەنى زاڭي نەگىز ەتە وتىرىپ جۇزەگە اسىردى. ونىڭ بۇل تاراپتاعى ءىسى شىعىس ساتراپيالارىنىڭ ۇلگىسىنەن دە اسىپ كەتتى. دۇرىسىندا، سولاردى ۇلگى ەتە وتىرىپ، رەسەي سامودەرجاۆيەلىك-پومەششيكتىك مەملەكەتى قازاق جەرىنىڭ ەڭ جوعارعى مەنشىك يەسى جانە بىردەن-بىر قوجايىنى بولىپ الدى...
4.
سەرالى، باقىتجان، ەلجان مىرزالاردىڭ ۇشەۋى بىردەي ءۇشىنشى دۋما جۇمىسىنا كىرىسەر-كىرىسپەستەن پەتربوردان ورىن تەۋىپ، قازاق پايداسىنا زاڭ جاساۋ ىسىمەن شۇعىلدانعانى وتەمىسكە ابدەن ءمالىم-تىن. زاڭ جوباسىن جاساۋشىلار قازاق ەلى اۋماعىندا جەرگە ورنالاستىرۋ كوميسسيالارىن بەلگىلى تارتىپپەن تاعايىنداۋ ارقىلى اتامەكەندى بەي-بەرەكەت توناۋعا كەدەرگى قويۋ ماقساتىن كوزدەدى. مۇنى ولار جەرگە ورنالاستىرۋ حاقىنداعى زاڭ جوباسى مەن ونىڭ تۇسىنىكتەمە جازباسىندا بايان قىلدى. دالا نيزامىنىڭ 120-بابى مەن ونىڭ ءبىرىنشى ەسكەرتپەسىن تىم ەركىن ءتۇسىندىرۋدى دوعاراتىن، اكىمدەردىڭ قيلى پەرەسەلەن* مەكەمەلەرى ارقىلى قازاقتى جەردەن قۋىپ، قازىنا قاراماعىنا تارتىپ الا بەرۋىنە تىيىم سالاتىن ماقسات زاڭ تىلىنە تۇسىرىلگەن-دى.
*قونىس اۋدارتۋ، كوشىرىپ اكەلىپ ورنالاستىرۋ، مۇعاجىرلىق.
سول جوبا ارقىلى، ارينە، وزبىرلىقتى توقتاتا الماعانمەن، اسقىنتپاي، رەتكە كەلتىرۋ ىقتيمالدىعى كورسەتىلگەندەي-تىن. بيلىك ارەكەتى زاڭدىق رەتكە سالىناتىنداي ءىز جاسالعان ەدى. وندا، ەڭ باستىسى، دالا وبلىستارى ءۇشىن ۇيەزدىك جەرگە ورنالاستىرۋ كوميسسيالارىن قۇرۋ كوزدەلگەن بولاتىن. ونداي كوميسسيالارعا ۆەدومستۆولاردان ءۇش وكىلدەن، قازاق تۇرعىندارى اتىنان التى وكىلدەن كىرگىزۋ جوبالانعان-دى. قازاقتاردىڭ ءوز ورتالارىنان، بولىستىق جيىنداردا ىرىكتەلەتىن كانديداتتار سەزى ۇيەزدىك جەرگە ورنالاستىرۋ كوميسسيالارىنا كىرەتىن وكىلدەرىن سايلايدى دەپ ۇيعارىلعان ەدى.
زاڭ جوباسىن مەملەكەتتىك دۋما مۇشەلەرىنىڭ وكتيابريستەر مەن كادەتتەردەن تۇراتىن ەداۋىر بولىگى قولدادى. ءسويتىپ، حالىق وكىلدىگى بولىپ تابىلاتىن زاڭ شىعارۋشى مەكەمەنىڭ قاراۋىنا ءوز جوبالارى رەتىندە ۇسىندى.
ءبىراق وعان ۇكىمەت جانتالاسا قارسىلىق ءبىلدىردى...
5.
جەرگە ورنالاستىرۋ جانە جەر وڭدەۋ ىستەرىنىڭ باس باسقارۋشىسى* الەكساندر ۆاسيليەۆيچ كريۆوشەين بۇل لاۋازىمىنا سول باقىتجاندار جاساعان زاڭ جوباسى ۇسىنىلعان 1908 جىلدىڭ 21 مامىرىندا بەكىگەن بولاتىن. ول سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەننەن سوڭ، قۇقىقتار كانديداتى دارەجەسىمەن، ەڭبەك جولىن يۋستيسيا مينيسترلىگىنەن باستاعان. وتىز جاسىندا، 1887 جىلى، ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندەگى زەمستۆو بولىمىنە قىزمەتكە الىندى. سودان باستاپ ۇدايى جەر ماسەلەسىنە بايلانىستى قىزمەتتەر اتقارىپ كەلەدى. 1904 جىلدان پەرەسەلەن باسقارماسىنىڭ باستىعى، 1905 جىلدىڭ ماۋسىمىندا جەرگە ورنالاستىرۋ جانە جەر وڭدەۋ ىستەرىنىڭ باس باسقارۋشىسىنىڭ ورىنباسارى، 1906 جىلعى 8 ماۋسىمنان 1907 جىلعى شىلدەنىڭ سوڭىنا دەيىن وسى ۆەدومستۆو ىستەرىن اتقارۋشى، سونىڭ الدىندا – 6 ماۋسىمدا عانا مەملەكەتتىك كەڭەس مۇشەلىگىنە تاعايىندالعان. 1906 جىلعى قازاننان باستاپ قارجى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى، دۆوريان جانە شارۋا جەر بانكتەرىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان. اقىرى، 1908 جىلى كنياز ۆاسيلچيكوۆتىڭ ورنىنا تاعايىندالدى...
*جەرگە ورنالاستىرۋ جانە جەر وڭدەۋ ىستەرىنىڭ باس باسقارۋشىسى – قازىرگى ۇعىم بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى.
جەر ساياساتىن بەس ساۋساعىنداي بىلەدى. دۋماداعى كۇللى ايتىس-تارتىس كوز الدىندا ءوتتى. ءستولىپيننىڭ شارۋا رەفورماسىن جۇرگىزۋدەگى وڭ قولى. سوندىقتان دا ول قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ جەرگە بيلىك جۇرگىزبەك پيعىلىنا قاتاڭ دا شالت ۇنمەن قارسىلىق ءبىلدىردى.
كنياز ۆاسيلچيكوۆ ءبىرىنشى نيكولايدىڭ جاقىن ۆەلموجالارىنىڭ** ءبىرىنىڭ نەمەرەسى ەكەن. يمپەراتورلىق قۇقىقتانۋ ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ، نوۆگورود گۋبەرنياسىنداعى ءوز يمەنيەسىنە قونىستانىپتى. اۋەلى ەسكى رۋسسا ۇيەزىنىڭ باستىعى بولىپ سايلانسا كەرەك. وندا التى جىل ىستەگەننەن كەيىن نوۆگورود گۋبەرنيالىق دۆورياندار قاۋىمىنىڭ جەتەكشىسى لاۋازىمىنا تاڭداپ سايلانعان كورىنەدى. ونى وسى قىزمەتكە ءتورت مارتە سايلاپتى. سايلانىمنىڭ ءار مەرزىمى ءۇش جىلدان ەكەن، سوندا جيىنى ون ەكى جىل ىستەپتى. ودان پسكوۆ گۋبەرناتورى لاۋازىمىنا تاعايىندالىپ، ءۇش جىلداي قىزمەت اتقارعان. ورىس-جاپون سوعىسى كەزىندە قىزىل ايقىش قوعامىنىڭ باس ۋاكىلى رەتىندە مانچجۋريادا – سولتۇستىك-شىعىس ايماقتاعى پريمورە جانە امۋر ارميالارى ارەكەت ەتكەن جاقتا قىزمەتتە بولعان. سوعىس قيمىلدارى اياقتالعاننان سوڭ قىزمەتتى تاستاپ، ءوز يمەنيەسىنە ورالادى. اۋىل شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانۋىن جالعاستىرادى. قۇس شارۋاشىلىعىن ونىمدىلىگى جونىنەن ۇلگىلى ەتىپ ۇيىمداستىرا الىپتى. اسىل تۇقىمدى شوشقا مەن سيىر ءوسىرۋدى دامىتىپتى. اعىلشىن سايگۇلىكتەرىنەن تۇتاس ءبىر تابىن ۇستاعان. ونىڭ يت قوراسىنىڭ ءوزى ەرەسەن ۇلكەن ەكەن، نە ءتۇرلى يت تۇقىمدارىن وسىرگەن كورىنەدى.
**ايگىلى جانە داۋلەتتى، لاۋازىمدى اقسۇيەكتەردىڭ.
ءبىراق ۇكىمەت ونى ءوز شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا ۇزاق قالدىرمايدى، اۋەلى قىزىل ايقىش باس باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى، مەملەكەتتىك كەڭەس مۇشەسى ەتىپ تاعايىنداپ، ءبىرىنشى دۋما قۋىلعاننان كەيىن جەرگە ورنالاستىرۋ جانە جەر وڭدەۋ ىستەرىنىڭ باس باسقارۋشىسى لاۋازىمىنا كوتەرەدى.
ونىڭ مەكەمەسىندەگى ماجىلىستەرگە قاراتايەۆ سۇلتان ەكىنشى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ دەپۋتاتى كەزىندە الدەنەشە قاتىسىپ، قازاق ماسەلەسىن كوتەرگەن. ءوزىنىڭ تىكەلەي قابىلداۋىندا بولعان. قازاقتاردى وتىرىقشى ەتۋ جايىنداعى، ناقتى ارەكەتپەن سايكەس كەلمەيتىن مالىمدەمەسىن ەلدەن ءبىرىنشى بولىپ ەستىپ، ءوز پىكىرىن ايتقان.
كنياز ۆاسيلچيكوۆ ساياسي كوزقاراسى بويىنشا – ورىس ۇلتشىلى. باس باسقارۋشىلىقتان كەتكەننەن كەيىن ءبىر جارىم جىلداي وتكەندە، پەتربوردا ۇيىسقان ورىس كلۋبىنداعى ستارەيشينالار* كەڭەسىنىڭ العاشقى ءتوراعاسى بولىپ سايلاندى. كلۋب يمپەرياداعى بارشا وزگە تەكتىلەردى قۋدالاۋ جاعىندا تۇراتىن. ال باس باسقارۋشىلىق لاۋازىمعا العاش كەلگەنىندە، قالاي ەكەنىن، باعىنىشتىلارىنىڭ الدىندا ول:
– اگرارلىق ماسەلە مەملەكەتتىڭ سوڭعى جارتى عاسىر بويى الدە اداسۋشىلىقپەن، الدە جەتكىلىكتى ويلاستىرىلماي جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ سالدارىنان تۋىپ تۇر، – دەگەن وي ايتىپ جىبەرگەن ەكەن.
*اقساقالدار.
سول اداسۋشىلىقتى، جالعان جولعا تۇسكەندىكتى تۇزەتۋ ءۇشىن، باسقاشا ايتقاندا، جەتە ويلاستىرىلماعان ساياسات سالدارىنان تىرەلگەن تۇيىقتان قينالماي شىعۋ ءۇشىن جوسپارلى زاڭنامالىق جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن تىلگە تيەك ەتىپتى.
– الايدا ءقازىر ءبىرىنشى دۋما تارقاتىلعان، ال ەكىنشى دۋما ءالى شاقىرىلار ەمەس، سوندىقتان، ونداي قىزمەت ۋاقىتشا توقتاپ تۇر، – دەسە كەرەك.
ورىنداۋشىسى تاراپىنان مۇنداي سىني كوزقاراس تانىتىلۋى قاۋىرت رەفورما جۇرگىزۋ باعىتىن ۇستانعان پرەمەر ستولىپينگە اسا ۇناماعانى تۇسىنىكتى. سودان دا ونى، اقىرى، وزىنە شىن مانىندە ۇزەڭگىلەس بولا بىلگەن كريۆوشەينمەن اۋىستىرىپ العان عوي.
6.
مىنە سول كريۆوشەين باس باسقارۋشىلىق ورىنتاعىنا وتىرعان بەتتە، قازاق مۇددەسىن قورعايتىن زاڭ جوباسىن، تۇك ويلانباي-اق، كۇرت كەرى يتەردى.
– سوڭعى شيرەك عاسىر بويى دالا وبلىستارىنىڭ كوپتەگەن ۇيەزدەرىندە جەردىڭ قۇندىلىعى ايقىندالىپ، ماڭىزى ارتتى، – دەدى ول. – ۇلان-عايىر قۇنارلى كەڭىستىك بۇرىن تەك كوشپەندىلەردىڭ جايىلىمى رەتىندە پايدالانىلىپ جۇرگەن. ەندى ونى ەگىنشىلىكتى دامىتۋ ماقساتىندا وڭدەۋدىڭ تيىمدىلىگى انىقتالدى...
باس باسقارۋشى كوز تىككەن جەرلەردە قازاقتار بۇرىننان-اق ءوز قاجەتتەرىنە قاراي ەگىن ەگىپ، مال جايىپ جۇرگەن... الايدا ونىڭ پايىمىنشا، قازاقتاردىڭ دالا توسىندە ەرسىلى-قارسىلى جوڭكىلىپ مال سوڭىندا كوشىپ جۇرەتىنى راس، بۇل احۋال ۇكىمەتتىڭ ستاتيستيكتەر كوميسسياسى جۇمىسىمەن انىقتالعان. ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى، ەڭ باستىسى، ەكونوميكالىق ءومىردىڭ شارتتارىنا وراي، دالانى جاڭاشا پايدالانۋ قاجەتتىگى تۋدى. دالا توسىندە وتىرىقشى ءومىردى جانداندىرۋدىڭ پايدالى ەكەندىگى كورىندى. مادەنيەتتەندىرىلگەن، پىشەن شاۋىپ، ءسۇت بەرەتىن ءىرى قارا وسىرۋمەن شۇعىلداناتىن مال شارۋاشىلىعى ءتيىمدى ەكەنى ايدان انىق بولدى. جانە، ارينە، سول مال شارۋاشىلىعىمەن قوسا، ونىڭ ونىمدەرىن وڭدەۋدى قوسا جۇرگىزۋدىڭ تيىمدىلىگى بەلگىلى.
قازاقتارعا وتىرىقشىلىق تۇرپاتتا جەر وڭدەپ، ەگىس ەگۋ شارۋاشىلىعىنا كوشۋگە قولايلى جاعداي تۋىپ تۇر دەپ سانايدى ەكەن جاڭا باس باسقارۋشى. ونىڭ ويىنشا، قازاق قاۋىمى ءۇشىن پاتريارحتىق-تايپالىق تۇرمىستان، تيىسىنشە – رۋ الپاۋىتتارىنان قول ۇزەتىن زامان تۋدى. ءداستۇرلى قازاق تۇرمىسىن ىدىراتۋ ءپالسافاسىن ول وسىلاي تۇجىرىمدادى. قازاقتىڭ كوشپەندى تىرشىلىگىن رەسەيلىك قالىپقا ءتۇسىرۋ جولىن قاراپايىم ادامداردى رۋ بيلەۋشىلەرىنە قارسى قويۋ ارقىلى اشقىسى كەلدى.
وتىرىقشى تۇرمىستى كەزىندە قاراتايەۆقا: «قازاق حالقىن توسىپ تۇرعان بولاشاق ءومىر سالتى» دەپ، كنياز ۆاسيلچيكوۆ تە اتاعان. كريۆوشەين وسى وتىرىقشى تۇرمىسقا كوشۋدىڭ باستى شارتى جەر يەلەنۋشىلىك ەكەنىنە ءمان بەردى. نومادتاردىڭ ابدەن قالىپتاسقان قاۋىمىنىڭ ىدىراۋى ناتيجەسىندە، ولار وتىرىقشىلانادى. جانە بىرتىندەپ جەردى جەكە مەنشىكتىك قۇقپەن پايدالانۋ ءتاسىلى پايدا بولادى. بۇعان ول سەنىمدى.
دەسە دە باس باسقارۋشى الدەنەنى بۇگىپ تۇردى.
نەنى؟
بۇل كىم ءۇشىن جاسالماق – مىنە، نەنى!
وسىناۋ ۇدەرىس ناتيجەسىندە كىم ۇتپاق، كىم ۇتىلماق؟
ونى كريۆوشەين ءبىلدى. ءبىراق اشىپ ايتپادى. دەگەنمەن، قازاق قايراتكەرلەرى ونى ايقىن ءتۇيسىندى...
جەرگە جەكە مەنشىكتىك قۇقىق ەنگىزۋدەن ءبىرىنشى كەزەكتە ورىس پومەششيكتەرى ۇتادى!.. قازاق ومىرىنە وزگەرىس اكەلمەك ۇكىمەت، شىنتۋايتقا كەلگەندە، بۇراتانا بوداندارىنىڭ ەمەس، الپاۋىت پومەششيكتەرىنىڭ قامىن جەۋدە!
ال ۇكىمەت قىرداعى وزگەرىسكە قىراعى كوز سالىپ وتىردى. بۇراتانا بوداندارىنىڭ باس كوتەرەرلەرىن قاتاڭ باقىلادى، ادىمدارىن اشتىرمادى. جەردىڭ قۇندىلىعىنىڭ ارتۋىن ولار وزدەرىنىڭ باس پايدالارىنا اسىرماقشى دەپ پايىمدادى.
– جەردى جالعا بەرۋ مۇمكىندىگى، ونى ەگىنشىلىككە پايدالانۋ ءۇشىن وڭدەۋدىڭ تيىمدىلىگى تۋزەمدىكتەردىڭ بەلسەندىلىگىن تۋدىردى! – دەپ شوشىندى.
قاۋىم بوپ پايدالاۋعا بەرىلگەن جەرلەردى بۇراتانالاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى ءىس جۇزىندە باسى