«قامشى» اقپاراتتىق اگەنتتىگىنڭ پوشتاسىنا ءبىر توپ عالىمنىڭ پايدالى ماعلۇماتقا تولى ماتەريالى كەلىپ ءتۇستى. جاز كەلىپ، ءبارىمىز تابيعات اياسىنا شىعىپ سەرۋەندەگىمىز كەلەتىنى راس. الايدا ءدال سول ۋاقىتتا باسىمىزعا قانداي قاۋىپ-قاتەر ءتونۋى مۇمكىن ەكەندىگىن بىلە جۇرگەنىمىز ءجون. باستى قاتەر – كەنە. اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە، اۋىرماۋدىڭ جولى ىزدە دەمەكشى وقىرمانعا مىنا ءبىر ماتەريالمەن تانىسىپ شىعۋعا كەڭەس بەرەمىز.
كونگو-كىرىم گەمورراگيالىق قىزباسى جەدەل زوونوزدى تابيعي-وشاقتىق، ءترانسميسسيۆتى (قان سورۋ) مەحانيزممەن بەرىلەتىن، گەمورراگيالىق سيندرومى ايقىن بىلىنەتىن جانە ەكى تولقىندى قىزبامەن جۇرەتىن، كوپ جاعدايدا ادامنىڭ ولىمىنە اكەلەتىن ۆيرۋستى ينفەكسيا.
كونگو-كىرىم گەمورراگيالىق قىزباسى ۆيرۋسىنىڭ تابيعاتتاعى قورىن ساقتاۋشىلار جاباي جانە ءۇي جانۋارلارى (ءىرى قارا مال، قوي ، ەشكى)، ال تاسمالداۋشى يحسودتىق كەنەلەر بولىپ تابىلادى. اۋرۋ كوبىنەسە ماۋسىمدىق مەزىلدەرگە بايلانىستى، اسىرەسە، مامىر جانە تامىز ايلارىندا كوپ كەزدەسەدى.
بۇل اۋرۋ ەلىمىزدىڭ قىزىلوردا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا كەزدەسەدى جانە سول ەلدى-مەكەندەردە تابيعي-وشاقتارى بار، سوڭعى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، اسىرەسە، قىزىلوردا وبلىسىندا كوپتەپ ورىن الادى. قازاقستاندا بۇل اۋرۋمەن كوبىنەسە ادامداردىڭ بەلگىلى ءبىر كاسىبي توبى اۋىرادى، ولار: شوپاندار، مالشىلار، جەكە مەنشىگىندە مال ۇستايتىن ادامدار، باۋ – باقشا وسىرۋشىلەر، فەرمەرلىك جۇمىسشىلار، قوي قىرقۋشىلار، قاساپشىلار، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ءۇي جانۋارلارىمەن اينالىساتىندار.
اۋرۋدىڭ ۆيرۋسى ادامعا كەنە شاققان كەزدە جانە ۆيرۋستى جۇقتىرعان جانۋارلاردى سويۋ كەزىندە ولاردىڭ قانى ارقىلى جۇعۋى مىمكىن. كونگو-كىرىم گەمورراگيالىق قىزباسى اۋرۋ ادامنان ساۋ ادامعا ونىڭ قانى (وتا جاساۋ كەزىندە) جانە سىلەكەي، قۇسىقتارى ارقىلى جۇعادى.
اۋرۋدىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى بولىپ كەنە شاققان جەردىڭ ءىسىنىپ اۋرۋى، ىرىڭدەۋى جانە سول شاققان جەردىڭ ماڭايىنداعى ليمفا تۇيىندەرىنىڭ ۇلكەيىپ اۋرۋى، دەنە قىزۋىنىڭ كوتەرىلىپ، ادام اعزاسىنىڭ جالپى ۋلانۋ بەلگىلەرىنىڭ پايدا بولىپ، باستىڭ، بۇلشىق ەتتەر مەن بۋىنداردىڭ قاتتى اۋرۋى، السىزدىك، ەنجارلىق، تابەتتىڭ تومەندەۋى بولىپ تابىلادى. دەنە قىزۋىنىڭ تەز 39-40 ºس كوتەرىلىپ، قالتىراۋ، گەمورراگيالىق بەلگىلەردىڭ پايدا بولۋى، ادام اعزاسىنىڭ شىرىشتى قاباتتارىننان، تىستەرىنەن، مۇرنىنان، ايەلدەردىڭ جىنىس مۇشەلەرىنەن نەمەسە ىشكى اعزالارىنان قان كەتەدى، اعزانىڭ قاندى ۇيىتۋ قابىلەتى بىرتە-بىرتە جوعالىپ، ادام قانسىراۋ سالدارىنان ولىمگە اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. كونگو-كىرىم گەمورراگيالىق قىزباسىنا ءتان دەنە قىزۋىنىڭ قاتتى كوتەرىلىپ، سۋبفەبريلدى تومەندەۋى، 1-2 كۇنەن كەيىن دەنە قىزۋىنىڭ قايتا كقتەرىلۋى، ياعني ەكى تولقىندى جۇرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
بۇل اۋرۋدىڭ جەڭىل وتەتىن ءتۇرى دە بولادى. مۇندايدا ادامنىڭ دەنە قىزۋى ۇزاققا سوزىلمايدى، تەرى استىنا قان كەتىپ، ءتىس تۇپتەرى قانتالايدى. بىر-ەكى رەت مۇرنىنان قان كەتەدى، سودان كەيىن ادام ادام 7-10 كۇننىڭ ىشىندە جازىلادى. ال كەي جاعدايلاردا گەمورراگيالىق قىزبا اۋرۋىنان جازىلۋ ءبىر جارىمنان ەكى ايعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن.
ناۋقاسقا دەر كەزىندە دارىگەرلىك كومەك كورسەتىلمەسە سەپسيس، وكپەنىڭ ءىسىنۋى، وشاقتى پنيەۆمونيا، جەدەل بۇيرەك جەتىسپەۋشىلىگى، وتيت سياقتى اسقىنۋلار بولادى.
كوپشىلىك جاعدايدا ۆيرۋس جۇقتىرعان ناۋقاستىڭ شاعىمى بويىنشا ونىڭ ىشكى قۇرىلىسىنان قان كەتۋىنە بايلانىستى «اسقازان ويىق جاراسىنىڭ» جارىلۋى دەپ حيرۋرگيا بولىمشەسىنە نەمەسە ايەل ادامداردىڭ جاتىرىنان قان كەتۋى كەزىندە گينەكولوگيا بولىمشەسىنە تۇسكەندە، ونىڭ كونگو-كىرىم گەمورراگيالىق قىزباسى ەكەنى ەسكەرىلمەگەن جاعدايعا بايلانىستى ۆيرۋستان ساقتانۋ شارالارى ساقتالمايدى. مىنە، وسى كەزدە قاۋىپسىزدىك شارالارىنىڭ ساقتالماۋىنان حيرۋرگتار، گينەكولوگتار مەن انەستەزيولوگتار كونگو-كىرىم گەمورراگيالىق قىزباسىنىڭ ۆيرۋسىن جۇقتىرىپ الۋى مۇمكىن. كوپ جاعدايدا وتا كەزىندە ءبىر رەتتىك پايدالانىلاتىن قولعاپتاردىڭ جىرتىلىپ، تەسىلۋى ءجيى كەزدەسەدى. سونداي-اق، باسقا دا مەديسينالىق پەرسونالداردىڭ اۋرۋدى جۇقتىرۋ قاۋىپتىلىگى زور. ناۋقاستى ەمدەۋ بارىسىندا كوك تامىرعا دارىلەر مەن ەرىتىندىلەردى جىبەرۋ كەزىندە دە ەكىنشى رەتتىك قان كەتۋى مۇمكىن. وسى كەزدە مەديسينالىق پەرسونالدىڭ ۆيرۋستى جۇقتىرۋ مۇمكىنشىلىگى تاعى دا ارتادى. مەدبيكە پايدالانعان قۇرال-جابدىقتار، ستول ءۇستى، ناۋقاستان اعزاسىنان بولىنگەن سۇيىقتىقتار ، مىنە، وسىلاردىڭ ءبارى اينالاسى ءۇشىن اۋرۋ كوزى بولىپ تابىلادى.
كونگو-كىرىم گەمورراگيالىق قىزباسىنان ساقتانۋ ماقساتىندا مىنانداي الدىن-الۋ شارالارىن ەسكەرىڭىز، تابيعاتقا نەمەسە تاۋعا بارا الدىندا كيىمگە نەمەسە دەنەنىڭ اشىق جەرلەرىنە ءدارىحانالاردا ساتىلاتىن رەپەللەنتتەر (كەنەلەردى ۇركىتەتىن زاتتار) جاعۋ كەرەك. كيىمگە دە كوڭىل ءبولۋ كەرەك، كيمنىڭ ءتۇسى اقشىل بولعانى دۇرىس، ويتكەنى مۇنداي كيىمدەردە كەنەنى بايقاۋ وڭاي، جەيدەنى شالبارعا، شالباردى شۇلىقتىڭ ىشىنە سالىپ قويۋ كەرەك جانە مىندەتتى تۇردە باس كيىم، جاعانى، مانجەتتەردى جاۋىپ ءجۇرۋ كەرەك. تابيعاتتا بولعاندا ساعات سايىن ءادام-ۇستى باسىن تەكسەرىپ، قاعىپ وتىرۋ قاجەت جانە ۇيگە كەلگەن سوڭ مىندەتتى تۇردە جۋىنىپ، دالاعا كيىپ كەلگەن كيىمدەردى قاعىپ-سىلكۋ قاجەت. دەنەگە جابىسقان كەنەنى ءوز بەتىنشە الۋعا بولمايدى، كەلەسى ەرەجەلەردى ساقتاۋ كەرەك، كەنە جابىسقان جەرگە سۇيىق ماي تامىزىپ، پينسەتپەن ابايلاپ، كەنەنى تەرىگە جاقىن تۇمسىق تۇسىنان قىسىپ، شايقاپ، ىرعاماي ەپپەن الۋ، كەنەنىڭ شاققان جەرىن مىندەتتى تۇردە يودپەن زالالسىزداندىرۋ كەرەك. دەنەنى شاققان كەنەنى ولتىرمەي، ونى شىنى ىدىسقا سالىپ الىپ، بىردەن جاقىن ماڭداعى لابوراتوريالارعا جەتكىزىپ، ال ءوزىڭىز دارىگەردىڭ كومەگىنە جۇگىنگەنىڭىز ابزال. كونگو-كىرىم گەمورراگيالىق قىزباسى اۋرۋىنىڭ بەلگىلەرى مەن ودان قورعانۋ شارالارى جايلى العان اقپاراتىڭىزدى تۋعان-تۋىستارىڭىزبەن جانە قۇربى-جولداستارىڭىزبەن بولىسە ءجۇرىڭىز، سوندا وسى اۋرۋدان ساقتانا الامىز!
ءال–فارابي اتىنداعى قازۇۋ،
بيوفيزيكا جانە بيومەديسينا
كافەدراسىنىڭ دوسەنتتەرى
م.ع.ك.، تۋسۋپبەكوۆا گ.ا.،
ب.ع.ك.، ابلايحانوۆا ن.ت.،
اعا وقىتۋشى Ph.D، ىدىرىس ءا.