جۇمىس ۋاقىتىن ءار ءتۇرلى ەتۋدىڭ پايداسىن ءبىر عانا قاراپايىم مىسالمەن تۇسىندىرە كەتسەم.
ماسەلەن، سىزدەردە جۇمىستا تۇسكى ءۇزىلىس ساعات 13:00-دەن 14:30-عا دەيىن. ءسىز دە ارىپتەستەرىڭىزدەن قالماي تۇستەنۋگە 13:00-دە اسحاناعا باراسىز. كەزەكتە تۇرعان جۇرتتى كورەسىز. ويتكەنى ولار دا ەشكىمنەن قالماي 13:00-دە شىققان. ال قىزمەت كورسەتۋشى، داياشىلار، كاسسيرلەردىڭ سانى وزگەرمەيدى، تاڭەرتەڭ دە، تۇستە دە، كەشتە دە سول پەرسونال. ال ەگەر ءسىز 13:00-گە دەيىن نەمەسە 14:30-دان كەيىن اسحاناعا بارساڭىز اسحانادا كەزەك بولمايدى. ەركىن كەلىپ، ەركىن كەتەسىز. 
قالا مەن جولدارداعى كەپتەلىس تە تۋرا وسىلاي:
مىسال ءۇشىن جوعارىدا ايتقان ءسىزدىڭ جۇمىس ورنىڭىزدى "قالا" دەپ، اسحانانى "جۇمىس ورنىڭىز" دەپ، ال پەرسونالدى "جولداردىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگى" دەپ الىپ قاراساڭىز ءبارى دە اپ-ايقىن.
قالا حالقىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك جۇمىس تاڭعى ساعات 09:00-دا باستالادى، كەشكە 18:00-دە اياقتالادى. جۇمىستان كەشىكپەس ءۇشىن ولار ءبارى ءبىر ۋاقىتتا جولعا شىعادى، ءبىرى ءوز كولىگىنە مىنەدى، ءبىرى اۆتوبۋسقا مىنەدى، ايتەۋىر ءبارى جولعا شىعادى. وسى كەزدە كەپتەلىستىڭ كوكەسى باستالادى. قايتقاندا دا وسى كارتينا. ال جولداردىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگى ساعاتقا قاراپ وزگەرىپ كەتپەيدى. تۇستە 2 جولاق جول، تاڭعى جانە كەشكى كەپتەلىستەردە 4 جولاققا اينالمايدى. سول قالپى قالادى (پەرسونال وزگەرمەگەن سياقتى).
ال ەگەر اكىمدىك ۇسىنعان وزگەرىستەردى الىپ قاراساڭىز، قالا حالقى بىركەلكى ەمەس، اركەلكى جۇمىس، وقۋ، قىزمەتتەرىن باستايدى. دەمەك، ولاردىڭ جولعا شىعۋ ۋاقىتى دا اركەلكى بولادى. 
ءبىر عانا مىسال، جوو جانە كوللەدج ستۋدەنتتەرى تاڭعى ساعات 8-دە ەلمەن جاعالاسىپ ساباققا بارعانشا، اسىقپاي 10-دا بارعان الدەقانداي ءتيىمدى ەمەس پە (ولار ءبارىبىر ءبىرىنشى پاردان قالىپ جۇرەدى). استانادا 80 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت بارىن ەسكەرسەك، وسىنشا جولاۋشى نەگىزگى كولىك اعىنىنان 1-2 ساعاتتان كەيىن شىعىپ، كوشەلەردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتادى دەگەن ءسوز.
اۆتوبۋس جولاقتارىنا قاتىستى. قالا تىرشىلىگىندە، باسىمدىق ءبىرىنشى كەزەكتە قوعامدىق كولىكتى پايدالانۋشىلارعا بەرىلگەن. ودان كەيىن ۆەلو جانە جاياۋ جۇرگىنشىلەر، ەڭ سوڭىندا اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرى. 
ويلاڭىز، كوشەنىڭ ءبىر بولىگىندە 70 جەكە كولىك تۇر دەلىك، ءارقايسىنىڭ ىشىندە 1-2 ادام، ارى كەتسە 3-4 ادام. ال اۆتوبۋستا 70-90 ادام كەتىپ بارا جاتىر. قالا ءۇشىن 70 كولىك ەمەس، 1 اۆتوبۋستىڭ جەتەر جەرىنە كەشىكپەي ءارى ءقاۋىپسىز جەتۋى ماڭىزدى. پاركينگ تە سولاي، پاركوۆكا دا سولاي، كولىك الدىڭ با، كومفورت كەرەك پە، شىدايسىڭ. ۇناماسا اۆتوبۋسپەن ءجۇر. 
ول ءۇشىن دە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. مىنە، تاعى 380 سۋ جاڭا اۆتوبۋس جەلىگە شىقتى. قالانىڭ اۆتوبۋس پاركى جىل سايىن جاڭارتىلىپ، قوعامدىق جولاۋشىلار تاسىمالى قىزمەتى كۇننەن-كۇنگە جەتىلدىرىلىپ كەلەدى.بۇنىڭ ءبارى دە ءبىرىنشى كەزەكتە قوعامدىق كولىك پايدالاناتىن جولاۋشىلار ءۇشىن.
مەكتەپكە بالا تاسىعان اتا-انالارعا كەلسەك. ءقازىر قالا مەكتەپ اۆتوبۋستارىن كوبەيتىپ، ولاردى جولعا جۇيەلى تۇردە شىعارىپ جاتىر، مەكتەپتەردە بۇل ماسەلە شەشىمىن تاۋىپ جاتىر. ودان بولەك قالادا قالالىق تاكسي قىزمەتتەرىنىڭ ارزان ءبىراق ساپالى قىزمەت ەتۋى ءۇشىن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. تۇسىنگەن ادامعا ءقازىر جەكە كولىك ۇستاۋعا كەتەتىن شىعىن از ەمەس. ول تۋرالى ەلباسى دا جاقسى مىسال كەلتىرىپ، ايتىپ بەرگەن بولاتىن.
استاناداعى كولىكتىڭ سانى 3-4 ەسە ەمەس، 10 ەسە وسكەن. 2000 جىلدارى ەلوردادا 40 مىڭ كولىك تىركەلگەن بولسا، ءقازىر 400 مىڭنان اسىپ بارادى. بۇل ءۇردىس كۇننەن كۇنگە ءوسىپ كەلەدى.
ەگەر وسى ايتىلعانداردىڭ ءبىرىن اتقارماي، جەكە كولىك يەلەرىنىڭ قالاۋىنان شىعۋ ءۇشىن جاعداي جاساي بەرەتىن بولساق، شىنىمەن دە ەۋروپا بولا المايمىز.
ال ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرىندە (بۇكىل ەۋروپا دەپ ايتۋعا كەلمەيدى، ويتكەنى ول قۇرلىقتا دا ماسەلەلەرى شەشىلمەگەن ەلدەر كوپ) تۋرا وسىنداي شەشىمدەر قابىلدانىپ، رەفورمالار جۇرگىزىلگەندىكتەن قازىرگى جاعدايعا جەتىپ وتىر. امەريكانىڭ، ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ قوعامدىق كولىك تاسىمالى، كوشە مادەنيەتى تاعى باسقا ءجۇرىپ وتكەن جولدارىن پاراقتاپ قاراپ كورىڭىزدەر، ءبارى دە قازىرگىدەي كەرەمەت بوپ كەتپەگەن. ولار دا اقىرىن-اقىرىن، بىرتىندەپ وزگەرىستەر ەنگىزىپ، زامانىنا ساي ءتيىستى شارالار قابىلداپ وسى كۇيگە جەتكەن.
اباي ايتپاقشى، "بولماساڭ دا ۇقساپ ب ا ق، ءبىر عالىمدى كورسەڭىز" دەمەكشى، ەۋروپانى كورىپ وتىرىپ، ونىڭ جولىن قايتالاماساق، وندا بۇل ماسەلە ودان ءارى ۋشىعا دا، كۇردەلەنە دە بەرەدى.
سوندىقتان، ەرتەڭگى كۇنگى كومفورت ءۇشىن، بۇگىنگى كۇنگى وزگەرىستەردى قولداۋ كەرەك. ال قالا تىرشىلىگى وسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءار تۇرعىنعا قاتىستى.

جومارت ايقازى