"ورالمان" دەپ جۇرگەن ادامىڭ – شەت ەلدەن كەلگەن جات ەمەس، ول – ءوزىڭنىڭ باۋىرىڭ. وتانىم دەپ، اتا-باباسى قالدىرعان ءوز جەرىمەن اڭساپ قاۋىشقان ازاماتتى قۇشاق جايا قارسى الىپ، توردەن ورىن ۇسىنۋ – قازاقستان ازماتتارىنا مىندەت. وسى تاقىرىپ اياسىندا «اقمەشىت» قىزىلوردا وبلىستىق جاستار گازەتىنىڭ ءتىلشىسى قىتايتانۋشى جۋرناليست داۋرەن باۋىرجان ۇلى وماروۆپەن سۇحباتتاستى، دەپ جازادى قامشى اقپاراتتىق اگەنتتىگى.

داۋرەن باۋىرجان ۇلى وماروۆ — 1988 جىلى، الماتى قالاسىندا تۋعان. استانا قالاسىنداعى ج. جابايەۆ اتىنداعى №4 مەكتەپ-گيمنازيانى بىتىرگەن. ءقازىر شانحاي قالاسىنداعى شىعىس جۇڭگو عىلىم جانە تەحنولوگيالار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى. بۇرىن وسى ءبىلىم ورداسىندا باكالاۆر جانە ماگيستر دارەجەلەرىن العان. ستۋدەنتتىك كەزىنەن رەسپۋبليكالىق «ايقىن» قوعامدىق-ساياسي گازەتىنىڭ، وقۋ بىتىرىسىمەن «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ قىتايداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىن اتقارعان. قىتايتانۋعا ارنالعان «ەرتە تۇراتىن ەل»، «مەرەكەسى مول مەملەكەت» جانە «جاھانعا جايىلعان جۇرت» كىتاپتارىنىڭ اۆتورى. حالىقارالىق «شابىت» فەستيۆالىنىڭ گران-پري يەگەرى، «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى.

— ءسىزدى قىتايتانۋشى جۋرناليست رەتىندە جاقسى تانيمىز. العاشقى سۇراق تا جۇڭگو مەن ءسىزدىڭ تاڭداۋىڭىزعا بايلانىستى بولماق. باسقالار ءبىلىم ءۇشىن ەۆروپا ەلدەرىن بەتكە العاندا، نەلىكتەن اسپان استى ەلىن تاڭدادىڭىز؟
— مەن 2005 جىلى قىتايدىڭ شانحاي قالاسىنا وقۋعا اتتانعان العاشقى تۇلەكتەردىڭ ءبىرىمىن. جاسىراتىنى جوق، العاشىندا ەۋروپالىق ءبىلىم العىم كەلگەن، سوندىقتان ۆەنگريادا وقۋعا دايىندالىپ ءجۇردىم. ارينە، اركىمنىڭ ەڭ باستى اقىلشىسى، ول – اتا-اناسى. بىردە اكەمنىڭ جازۋشى، قىتايتانۋشى دوستارىنىڭ ءبىرى: «باكە، بولاشاق – قىتايدا. بالاڭىزدى قىتايشا وقىتىڭىز» دەگەن ۇسىنىس ايتتى. بۇل ۇسىنىستى جان-جاقتى ساراپتاعان اكەم ماعان دا سولاي كەڭەس بەردى. كوكەيگە قونىمدى وسى ويدان كەيىن ەۇۋ-دىڭ وقىتۋشىسى دۋمان ازاتۇلىنان ەكى اي ءتىل ۇيرەندىم. ويدا-جوقتا قابىلدانعان شەشىم كازمۋ-دىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنە قابىلدانىپ، كەيىننەن ىرىكتەۋ سىندارىنان ءوتىپ، جۇڭگو ەلىنە اتتانۋىما سەبەپ بولدى.
— بۇل ەلدەگى وقۋ جۇيەسىنىڭ باسقا ەلدەن ايىرماشىلىعى قانداي؟ قىتايدا وقيتىن قازاق جاستارىنا قانداي مۇمكىندىكتەر جاسالعان؟
— «قىتايدا ءبىلىم جۇيەسى قالاي دامىعان» دەگەن تاقىرىپ مەنى دە قىزىقتىردى. زەرتتەۋ جۇرگىزدىم. 1979 جىلى دەن سياوپين جۇڭگو ەسىكتەرىن الەمگە ايقارا اشتى. ونىڭ ەرەكشەلىگى، كەڭەستىك يدەولوگيا سارىنىنداعى ساياساتتى وزگەرتە الدى. اۋىر ەڭبەككە، اگروسەكتورعا ءمان بەرەتىن ەل ەندى بىلىمگە، يندۋستريالاندىرۋعا، يننوۆاسياعا كوپ كوڭىل ءبولدى. وسى كۇنگە دەيىن بۇل سالاعا 600 ملرد. اقش دوللارىنداي قارجى قۇيىلعان، دەسە دە بۇل رەسمي دەرەكتەر. ءقازىر قىتايدىڭ قاي جوو-نى بولماسىن جەكە قالاشىق قىپ سالىنعان. ستۋدەنت ۋنيسەرسيتەت اۋماعىنان شىقپاي-اق كىتاپحانا، كينوتەاتر، فۋتبول الاڭدارى، ءتىپتى مەيرامحانا، بوۋلينگ ورتالىقتارىنا بارا الادى. قالاشىقتىڭ ىشىندەگى قىزمەت تۇرلەرى سىرتتاعى باعادان الدەقايدا تومەن. قىسقاسى، سىرتقا كوپ الاڭداماي، ءبىلىم ورداسىنىڭ شەڭبەرىنەن شىقپاي ءبىلىم الىپ، بوي جازۋعا بار جاعداي جاسالعان. ءبىلىمدى بيىك قوياتىن ەل تارتىپكە دە جەڭىل قارامايدى. جاتاقحانا كەشكى 11-دە جابىلىپ، تاڭەرتەڭ 6-دا اشىلادى. قىتايدىڭ الدىڭعى قاتارلى سينحۋا، بەيجىڭ، فۋدان ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە بارا قالساڭىز، «ەرتەگى الەمى» دەيتىندەي. ءار وقۋ ورنىندا ون مىڭداعان ستۋدەنت ءبىلىم الادى. مىسالى، فۋدان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىنا الەمدە كولەمى جاعىنان تەڭ كەلەتىن كىتاپحانا جوق. ال، سينحۋانىڭ جەر استىندا الىپ بۋنكەرى بار ەكەن. اپاتتى جاعداي ورىن العاندا 30 مىڭ ادامدى 3 اي قورەكتەندىرە الاتىن قويماسى، جاتىن ورنى الدىن-الا ويلاستىرىلعان. ياعني، قارجى تولىقتاي يگەرىلگەن.
— جەمقورلىق جوق دەيسىز عوي…
— جاسىراتىنى جوق، ساباقتان قينالاتىن ستۋدەنتتەر بولادى. وقىتۋشىنى جاعالاپ، «اعا-كوكەلەسە»، ات-تونىن الا قاشادى. ءتىپتى ساباقتان تىس كەزدەسىپ، سويلەسۋدىڭ ءوزى – ادەپسىزدىك. كۋراتور، عىلىمي جەتەكشىلەرمەن ۋنيۆەرسيتەت شەڭبەرىندە عانا كەزدەسەسىڭ. ال الگىندەي، ءوتىنىش جاساساڭ، وقىتۋشىنىڭ شاعىم تۇسىرۋگە تولىق قۇقىعى بار. جالپى، ءبىلىم جۇيەسىنە كەلەتىن بولساق، بىزگە ۇقساس. كرەديتتىك جۇيە جولعا قويىلعان. كرەديتتى دە، ءمۇعالىمدى دە ءوزىڭ تاڭدايسىڭ. ءقازىر شامامەن، قىتايدا 11 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. بۇرىن باسىم بولىگى «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن بارۋشى ەدى. بىرنەشە جىل بولدى، باكالاۆردى اتالعان باعدارلامامەن وقي المايسىڭ. شەتەلدىك ستۋدەنتتەردىڭ CNPC، Sinopec سەكىلدى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جۇمىس ىستەپ جاتقان الىپ كومپانيالاردىڭ جانە جۇڭگو مەملەكەتتىك، قالالىق اكىمشىلىكتەردىڭ ارنايى گرانتتارىن يەلەنۋگە مۇمكىندىگى بار.
— ءوزىڭىز ايتپاقشى، «يرەلەڭدەگەن» يەروگليفتى يگەرۋ وڭاي ەمەس. ءتورت ءتىل مەڭگەرىپسىز. «جاقسى ادىستەمە بولماسا، ءتىل ۇيرەنۋ مۇمكىن ەمەس» دەگەنگە قالاي قارايسىز؟
— جۇڭگو ءتىلىن ۇيرەنۋ ءۇشىن فوتوگرافيالىق ەستە ساقتاۋ قابىلەتى كەرەك. ويتكەنى ءار يەروگليف جەكە ماعىناعا يە. ايتالىق، «ني» — سەن، «حاو» — جاقسى. ەكى ءقارىپ قوسىلسا، «نيحاۋ» – سالەمەتسىزبە دەگەن ءسوز شىعادى. «چيەن» — اقشا، «باو» — سومكە. بىرىككەندە «چيەنباو» — ءاميان دەگەن ماعىنا بەرەدى. جۇڭگو ءتىلىن مۇندا شەتەلدىكتەرگە نەگىزى اعىلشىن ادىستەمەسى بويىنشا ۇيرەتەدى. كەمشىن تۇسى، ەۋروپالىقتاردىڭ ويلاۋ جۇيەسى باسقاشا. ال، ءبىز — ازياتتىقتارمىز. ويلاۋ دەڭگەيىمىز ءبىر بولماعاندىقتان، ءتىلدى مەڭگەرىپ كەتۋ قيىن. ءتىپتى كۋرستاستارىمىز ىشىندە 4-5 جىل وقىپ، ۇيرەنە الماي كەتكەنى بار. سوندىقتان، تىم بولماسا، ورتالىق ازيا، تمد ەلدەرىنە لايىقتالعان ءتىل ۇيرەتۋدىڭ ءبىر جۇيەسى كەرەك. ال ماعان الدىمەن ەلدە ۇيرەنىپ، وقىعاسىن، اسا قيىن بولعان جوق.
— ءۇش ديپلومىڭىز بار، ءبىراق جۋرناليست دەگەن ماماندىعىڭىز جوق ەكەن. بەلگىلى ءبىر تۇلعاعا ەلىكتەيسىز بە، الدە ءبارىنىڭ باستاۋى – بايقامپازدىعىڭىزدان با؟
— «ات تۇياعىن تاي باسار» دەمەكشى، اكەمىز – جۋرناليست بولعان سوڭ، ءبىز دە ءسوز ونەرىنە، كىتاپقا جاقىن بولىپ وستىك. بالا كەزىم ارال اۋدانىنداعى قاراتەرەڭ اۋىلىندا، اتام مەن اجەمنىڭ قاسىندا ءوتتى. سوندا بايقاعانىم، اپكەلەرىم دە قولى قالت ەتسە كىتاپ وقيتىن. ءبىزدىڭ ءۇيدى جارتىلاي كىتاپحانا دەۋگە كەلەدى. اكەمنىڭ جاستاي جيناعان كىتاپتارىنىڭ سانى ءتورت مىڭعا جۋىقتاعان. ءتىپتى، كەڭەس زامانىنداعى سارعايىپ، ۇلبىرەپ تۇرعان گازەتتەرگە دەيىن ساقتالعان. قىزمەت بابىمەن قالادان قالاعا كوشەردە باسقالار جيھاز تاسىسا، ءبىز كىتاپ تاسيمىز دەپ قالجىڭدايمىز. بىلىمگە دەگەن ۇلكەن ىقىلاستى كورىپ وسكەندىكتەن بە، «اباي جولىن» 8-سىنىپتا وقىپ ءبىتىردىم. 7-سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىمدە، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن بەرەتىن ءشايزا وماروۆا دەگەن ءمۇعالىمىم بولدى. ءشايزا اپاي وقۋشىلاردىڭ بارىنە ۇنەمى كۇندەلىك جازۋعا كەڭەس بەرەتىن ەدى. سول كەزدەن باستاپ ومىردە ەستە قالار وقيعالاردى، كوڭىل-كۇيىمدى قاعازعا تۇسىرۋگە داعدىلاندىم. سول كۇندەلىكتەر قىتايعا كەتكەندە، وقۋلىقتاردىڭ اراسىندا قالىپ قويىپتى. ءۇي-ىشى الماتىدان استاناعا قونىس اۋداراردا انام تاۋىپ الادى. بىردە كوكەم حابارلاسىپ: «11-سىنىپتا مىناداي، 9-سىنىپتى مىناداي وقيعا بولىپتى عوي»،-دەپ كورىپكەل سەكىلدى وتكەنىمدى ايتىپ وتىر. اڭ-تاڭمىن. ۇل بولعان سوڭ تالاي بۇزىقتىق جاسايسىڭ. سودان قۇپيانى ءوزى اشتى: «-اناڭ ەكەۋمىز كۇندەلىگىڭدى تاۋىپ الدىق. ايىپ ەتپە، بىر-ەكى بەتىن وقىپ قويدىق»،-دەپ. ءبىراق «سەن ەندى ۋادە بەر. جۇڭگو قانداي ەل ەكەن، العان اسەرىڭ قانداي؟ سونى ماقالا ەتىپ دايىنداپ، ماعان جىبەرەسىڭ»،-دەپ تاپسىرما بەردى. وسىلايشا، «ەرتە تۇراتىن ەل» دەپ اتالاتىن قىتايتانۋ توڭىرەگىندەگى ەڭ العاش ماقالام «استانا اقشامى» گازەتىندە جارىق كوردى. كەيىن قىتايلاردىڭ جاڭا جىلى — چۋنسزە مەيرامى ءوتتى. سونى اقپاراتتىق سەبەپ قىلىپ، قىتايدىڭ مەرەكەلەرى تۋرالى جازدىم. وسىلايشا، جازاتىن تاقىرىپتار كوبەيىپ، ماقالالارىمنىڭ سانى كوبەيە بەردى. ول كەزدە 1-كۋرس ستۋدەنتىمىن، جۇڭگو تىلىنە ءالى جەتىك ەمەس ەدىم. سوندىقتان، ينتەرنەت، بولماسا گازەت-جۋرنال بەتتەرىنەن اقپارات ىزدەۋگە شامام جەتپەگەندە، ءوزىمنىڭ اينالامداعى قىتايلىقتاردىڭ كومەگىنە جۇگىنەتىنمىن. جاتاقحانادا جاس شامالارى 60-70-تەگى كومەندانت قاريالار بارتۇعىن. سولارعا تاتتىلەر اپارىپ بەرىپ، بىرگە ءشاي ءىشىپ، ءسالت-داستۇرىن قازبالاي سۇراپ، قاعازعا ءتۇرتىپ الا بەردىم. وسىلايشا، وقۋعا بولىنگەن ۋاقىت ارالىعىندا 80-گە جۋىق جۇڭگو تۋرالى تانىمدىق ماقالا دايىنداپپىن.
— قىتايلاردىڭ قازاقستانعا دەگەن كوزقاراسى قالاي؟ ديماشتان كەيىن ول جاقتاعى قانداستارىمىزعا قۇرمەت ارتقان سەكىلدى.
— ءيا، ديماشتىڭ قازاق ونەرىن تانىتۋعا ىقپالى زور بولدى. قىتايلىق وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر ەرەكشە جاقسى كورەدى. «سزينكوۋ سياوگەگە» دەپ ات قويىپ العان. ورىسشا توتە اۋدارساق «يمپورتنىي براتەس»، ءبىراق بۇل جەردە «براتان» دەگەن جارگوندىق ءسوز ۇيلەسىمدى. قازاقشا ماعىناسى كەلىڭكىرەمەيدى، «شەتەلدەن ەنگىزىلگەن كىشكەنتاي اعا» دەگەن ماعىنادا. «ۇلكەن اعا» دەيىن دەسە، جاپ-جاس. «اعا» دەمەيىن دەسە، ونەرىمەن مويىنداتىپ، وزىنەن ۇلكەندەردى «اعالاتاتىنداي» دارەجەگە جەتتى. «مەن ءانشىمىن» كونكۋرسىنىڭ باستاپقى كەزەڭدەرىندە ديماش كۇللى شىڭ ەلىنە تانىلدى دەپ ايتا المايمىن. جىل سايىن ەلدىڭ ەلەۋلى ونەر مايتالماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن جاڭا جىلدىق كونسەرت ۇيىمداستىرىلادى، ول كونسەرت جۇڭگو ورتالىق تەليەۆيزياسىنان تىكەلەي ەفيردە كورسەتىلەدى، كۇللى جۇڭگو تاماشالايدى بۇل اۋقىمدى شارانى. ءبىزدىڭ ديماش تا سوندا ونەر كورسەتىپ ميللياردتى مويىنداتتى. ءقازىر جاڭا تانىسقان قىتايعا «قازاقپىن» دەسەڭ، «ديماشي» دەپ جىميادى.
ديماشتان بۇرىن دا، قىتايدا قازاقستان ءسوزى كوپ ايتىلاتىن. 2013 جىلى قحر ءتوراعاسى سي سزينپين رەسمي ساپارىمەن قازاقستانعا كەلىپ، نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە لەكسيا وقىعان. سوندا «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باعدارلاماسى تۋرالى العاش جاريالاعان ەدى. مۇنداعى ماقسات — بۇرىنعى جىبەك جولىن جاڭعىرتىپ، ەكونوميكالىق اسپەكتىلەرگە كوڭىل ءبولىپ، حالىقارالىق ساۋدا–ساتتىقتى دامىتۋ. باعدارلاماداعى نەگىزگى، العاشقى بەكەت – قازاقستان. وعان باستاپقى كاپيتالى 50 ملرد-تان استام دوللاردى قۇرايتىن ارنايى قور قۇرىلدى. ياعني، اتاۋلى باعدارلاما اياسىنداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان ينۆەستيسيالىق جوبا جاساساڭ، قوردان قارجى بولىنەدى. وسى قور ارقىلى ءوز بيزنەستەرىن حالىقارالىق دەڭگەيدە دامىتۋعا بەل بۋعان كومپانيالاردىڭ سانى كۇننەن كۇنگە ارتۋدا. سوندىقتان، ءقازىر اۋقىمدى شارالاردى اتقارىپ جۇرگەن قىتايدىڭ بيزنەس الىپتارى اراسىندا قازاقستان اتاۋى كوپ قولدانىلادى. بۇگىندە قاسيەتتى قۇران «ءبىسسىمىللا» دەپ باستالسا، قىتايداعى كوپتەگەن اۋقىمدى شارا «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» ۇرانىمەن اشىلادى. العى سوزدەردە مىندەتتى تۇردە «سي ءسزينپيننىڭ قازاقستانعا ساپارى جايىندا ايتا كەتەدى. ياعني، «جىبەك جولى» دەسە – قازاقستان، «قازاقستان» دەسە – جىبەك جولى ەسكە تۇسەدى. بۇل ارينە، تەك جۇڭگو باسشىسىنىڭ ساياساتى ەمەس، ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا بار كۇشىن سالىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ، ەڭ باستىسى، ەلباسىمىز – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەڭبەگىنىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز.
-100-دەن استام قيسسا-داستاندى جاتقا بىلەتىن قازىم المەن ۇلى تۋرالى جازدىڭىز. سول ماقالادان قازاقتار تۇراتىن اۋىل «كۇيشىلەر اۋىلى»، «ايتىسكەرلەر مەكەنى» دەپ قوسىمشا اتالاتىنىن بىلدىك. ءتىل تازالىعى ساقتالعان دەپ ءسۇيسىنۋشى ەدىك، بۇگىندە بۇلدىرشىندەر قىتايشا شۇلدىرلەيدى دەپ ەستىپ ءجۇرمىز. جالپى قىتايداعى قازاقتاردىڭ احۋالى قالاي؟
— بۇگىندە «ىشكى جۇڭگو» عيماراتتارعا، زاۋىتتارعا ابدەن تولدى. كوپتەگەن يگەرىلمەگەن جەرلەرىن ساقتاپ قالىپ وتىرعان، ءوزىمىزدىڭ قانداستار جانە باسقا از ۇلتتار تۇراتىن ەلدى مەكەن − شىڭجاڭ ايماعى ەدى. قاي ۇلت مەكەن ەتسە دە، جەر – مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە. مەملەكەت بولعاسىن ول ءسوزسىز دامۋ كەرەك. بۇرىنعى مالشى اۋىلدارعا ەندى تەحنيكا كەلىپ، قۇرىلىس جۇرگىزىلە باستادى. بۇرىنعىداي كوشپەندى تىرشىلىك توقتاپ، جەرگىلىكتى قازاق اۋىلدار وتىرىقتاندى. جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ، بۇرىنعى مالشىلار ءبىر-بىر ماماندىق يەلەرى اتاندى. جۇڭگو ەلى بولعاندىقتان ونداعى جۇمىس، ءىس-قاعازدار جۇڭگو تىلىندە جۇرگىزىلەدى. ءوزىڭىز بىلەسىز، دالا بالاسى قاشان دا قالاعا ۇمتىلادى عوي. وسكىسى كەلەدى، مانساپ قۇرعىسى كەلەدى، ول ءۇشىن جۇڭگو ءتىلىن، جۇڭگو مادەنيەتىن، تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسى ءبىلۋ مىندەت. وسىلايشا، قالىڭ قىتايدىڭ ىشىندە ءجۇرىپ، قازاق ءتىلىن ساقتاپ قالۋ قيىن. قانشا «قازاق» دەگەنمەن ولار جۇڭگو مەملەكەتىنىڭ ازاماتتارى عوي، سوندىقتان وزدەرى مەكەن ەتەتىن مەملەكەتتىڭ تالاپتارىنا، ساياساتىنا ساي ءومىر سۇرۋگە تىرىسادى.
-اتامەكەنگە نەگە كەلمەيدى ەكەن؟
— وسى ماسەلەنى ۇلتتىق ارنادا جۇرگەندە قوزعاعانمىن. ءقازىر بىلمەدىم، بۇرىن ەكى ەلدىڭ زاڭدارى بىر-بىرىمەن سايكەسپەيتىن. مىسالى، جۇڭگو ازاماتتىعىنان شىعۋ ءۇشىن قازاقستان ازاماتتىعىن الدى دەگەن انىقتاما كەرەك. ال قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ ءۇشىن قىتايدا تۇرمايتىنىڭدى دالەلدەۋىڭ كەرەك. پارادوكس قوي. كوپشىلىگى، قاعازداردىڭ وسىنداي داۋ-دامايىن شەشە الماي، اۋىلدارىنا قايتادى. ەكىنشى ماسەلە، قانداستارمىز ساياساتتان حاباردار ەمەس. ولار توتەشە تانيدى، ءبىزدىڭ كيريلشە ارىپتەردى تۇسىنبەيدى. كەيدە رەسمي ءتىلدى ولار تۇگىلى، ءوزىمىزدىڭ قازاقتار ۇعىنا المايتىنى بار. ال كونەنىڭ تىلىمەن سويلەيتىن ولاردا جاڭالىقتىڭ تۇسىنىكتى تارالۋى نەعايبىل دۇنيە. سونداي-اق ورالماندارعا قاتىستى زاڭ ءجيى وزگەرەدى. ولارعا قويىلار تالاپ تا كۇشەيگەن. قاراپايىم عانا دۇنيە، ولار ءبىز بارساق جالعىز مالىن سويىپ، ءانىن شىرقاپ، قۇشاق جايا قارسى الادى. ولاردى دا مۇندا «وي باۋىرىم» دەپ قارسى الار دەپ ويلايدى. ال قازاقستانعا كەلسە كەرىسىنشە. وكىنىشكە قاراي، ءوزىمىزدىڭ قازاقتارىمىز ولاردى «ورالمان» دەپ مەنسىنبەي، ولاردىڭ ورىسشا بىلمەيتىنىنە، ال قازاقشاسىنا، كونە سوزدەردى قولدانىپ سويلەگەنىنە قاراپ كۇلەتىن جايتتار كەزدەسەدى. بۇل جايت ارينە، كىمدى دە بولسا رەنجىتەدى. ۋاقىتشا ۆيزا الىپ، ەلدىڭ ءمان-جايىن زەرتتەي كەلگەن قانداستارىمىز وسىنداي جاعدايلارعا تاپ بولىپ، قىتايعا رەنىشپەن قايتىپ جاتقان ساتتەرى ءجيى كەزدەسەدى. بۇل جاعدايدى رەتتەۋگە بيلىك تە، بۇقارا دا بىرىگىپ جۇمىلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
— قىتايلاردىڭ ات قويۋ ءداستۇرى قىزىق ەكەن. نارەستە كەزدە اكە-شەشەسى، كەيىن ءمۇعالىمى ات قويادى. ءسىزدى دە بارا سالا «داۆۋران»، كەيىن وقىتۋشىڭىز «حۋانگتيانرۋي» دەپ اتاپتى. ياعني، «سارى اسپاننان تۇسكەن دانىشپانسىز». ءقازىر قالاي اتالىپ ءجۇرسىز؟
— ءقازىر دە سولاي ايتادى. كەيدە ۇلكەندەر «سياۋحۋان» دەيدى. «سارى بالا» دەگەنى عوي. قىتايلارمەن «حۋانگتيانرۋي» اتىممەن تانىسامىن. كولىك العاندا، ديپلوم العاندا دا وسى ات جازىلادى. ال، داۋرەن دەسەڭ ويلانىپ قالادى. ويتكەنى «دا» – ۇلكەن، «ۆۋران» — قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى دەگەن ماعىنادا. سوندىقتان قازاقى اتىمنىڭ ترانسكريپسياسىن ايتپاۋعا تىرىسامىن.
— قىتايتانۋ ازىرگە توقتاپ تۇرعان سەكىلدى. ماقالالارىڭىزدى ءجيى كورمەيمىز. ءقازىر قاي كاسىپتىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرسىز؟
— ءقازىر ەكسپو كورمەسىنە بايلانىستى ماقالا جازۋدامىن. قىتايدىڭ بۇل ەلەۋلى شارادان العان تاجىريبەسى مەن ەلگە بەرگەن اسەرى جايىندا. جاقىن ارادا جارىق كورەدى. ال، قىتايتانۋدىڭ سايابىرسىعان سەبەبى، جۋرناليستىك قىزمەتىمنەن كەيىن ق ر شانحاي قالالىق باس كونسۋلدىعىندا باس كونسۋلدىڭ ينۆەستيسيا جانە ەكونوميكا جونىندەگى كەڭەسشىسى بولدىم. جوشىحان قىراۋبايەۆتىڭ باستاماسىمەن حالىقارالىق «استاۋ» ەكسپورت-يمپورتتىق كومپانياسى قۇرىلىپ، باس ديرەكتور قىزمەتىن اتقاردىم. قىتايدا پلاستماسسادان كۇرىش، جالعان ەت، ساپاسى وتە تومەن تاعامدىق ءونىم دايىنداۋشىلار كوبەيىپ كەتتى دەگەندى ەستىپ جۇرسىزدەر. كورشى ەل وسى ماسەلەمەن بىرنەشە جىلدان بەرى كۇرەسىپ كەلەدى. ءبىر جارىم ميلليارد حالىقتىڭ ىشىندە نەبىر الاياق بار. تۇتقىندالعانمەن، تولاستاماي وتىر. حالىققا دا ارزان ءونىم كەرەك. بۇگىندە قىتايداعى ماڭىزدى ساياساتتىڭ ءبىرى حالىقتى ورگانيكالىق تازا ونىممەن قامتاماسىز ەتۋ. ال «استاۋ» كومپانياسى قازاقستاننىڭ ونىمدەرىن قىتايدىڭ ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىنا ەكسپورتتادى. ەلباسىنىڭ العا قويعان ساياساتىنىڭ ءبىرى: قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ. ءبىز وسى تاراپتا ەڭبەك ەتتىك. وتكەن جىلى شانحاي قالاسىنداعى شىعىس-قىتاي عىلىم جانە تەحنولوگيالار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتارانتۋراسىنا وقۋعا ءتۇستىم. ءقازىر «Shanghai Silkway» كومپانياسىندا ديرەكتور قىزمەتىن اتقارامىن. بۇل كومپانيانى شانحايدا بىرگە وقىعان بايجانوۆ نۇرجان مەن ورازبەكوۆ اسقار ەسىمدى باۋىرلارىممەن بىرگە اششقان ەدىك. يمپورت، ەكسپورت جانە كونسالتينگ قىزمەتتەرىمەن اينالىسامىز. ءقازىر پەتروپاۆل قالاسىندا بەلسەندىرىلگەن كومىر شىعاراتىن زاۋىت سالۋدامىز. ماۋسىم ايىندا العاشقى ءونىم الىنادى. كەيىن ول ءونىمدى دە قىتايعا ەكسپورتتايمىز. وسىلايشا، ەلگە دە، وزىمىزگە پايداسى تيەرلىكتەي يگى ىستەر جاساپ ءجۇرمىز.
— جۋرناليست پەن جازۋشىلار اراسىندا اتىڭىز اتالسا دا، ينتەرنەت كەڭىستىگىندە ءسىز تۋرالى اقپارات از ەكەن. ءقازىر ءوز تانىمالدىعىن ارتتىرعىسى كەلەتىن كىسىلەر بلوگ جازاتىن بولدى. ءسىز دە بلوگ جازساڭىز، ينتەرنەت يگىلىگىن كورىپ وتىرعان ەلگە قولجەتىمدى بولار ەدى.
— ەندى جازسام با دەپ ءجۇرمىن. قىتايدا الەۋمەتتىك جەلىلەر بىزدەگىدەي قولجەتىمدى ەمەس. ءبىر جاعىنان وقۋ مەن جۇمىس قاتار بولعان سوڭ، ۋاقىت تاپشى. دەگەنمەن، قاي تاقىرىپتا جازاتىنىمدى شامالاپ قويدىم. جۇڭگو ەلىندە بيزنەس جاساۋدىڭ قىر-سىرى جونىندە ءسوز قوزعايتىن بولامىن. ون ەكى جىل بويى اسپان استى ەلىنىڭ جاي-كۇيىمەن تانىسپىن ءارى ماماندىعىم دا ساي كەلەدى. سوندىقتان بۇل تاقىرىپتا قامشى سالدارمايمىن-اۋ. ايتىپ وتكەنىمدەي، «جىبەك جولى» باعدارلاماسى جاريالانعانان كەيىن ەكى ەل دە جەكە كاسىپتى دامىتۋدى قولعا الدى. الايدا، قىتايدا جۇمىس جاساۋدىڭ ءوزى ونەر. 28 پروۆينسيانىڭ حالقى 28 تىلدە سويلەيدى. بىزدىكىندەي ديالەكت دەۋگە دە كەلمەيدى. سوندىقتان مەنىڭ بلوگتارىم قىتايعا بارام دەۋشىلەرگە ۇلكەن كومەك بولار ەدى.

سۇحباتتاسقان: ايدانا جۇمادينوۆا