وتكەن عاسىردىڭ زۇلمات پەن ناۋبەتكە تولى 30-شى جىلدارىندا شۋ وڭىرىنەن بوسىپ كەتكەن قازاق اۋىلىنىڭ تاريحى ءھام ءقازىر اقش-تا ءومىر سۇرەتىن 101 جاستاعى ءاسيا سارداربەكتىڭ جانارىنداعى مۇڭ.

بۇگىندە اقش-تىڭ ۆيردجينيا شتاتىندا عۇمىر كەشىپ جاتقان 101 جاستاعى كەيۋانا، 90 جىل ەلدەن جىراق كەتسە دە انا ءتىلىن ءمۇدىرىسسىز سويلەيتىن اجە تۋعان جەرىن ساعىنىپ ءجۇر. اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى ۇيىمدارىنىڭ «قازاقستان ارداگەرلەرى» قاۋىمداستىعىنىڭ جانە «ۇل بولمىسى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى گۇلجانار امانتاي قىزىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن «الماتى» ارناسىنىڭ اقپاراتتىق قولداۋىمەن اقش-قا ارنايى ءتۇسىرىلىم توبى بارعان. وسى حاباردى تاڭنان بەرى اقپاراتتىق سايتتار ۇزدىكسىز كوشىرىپ باستى. الايدا حاباردا جاڭساق اقپارات كەتكەن. قامشى ءتىلشىسى وسى ساپار تۋرالى جۋرناليستەردى اقش-قا باستاپ بارعان رەجيسسەر ارداق تولەۋبايمەن ەگجەي-تەگجەيلى سۇحباتتاستى.

ارداق مىرزا، اقش-تان كەشە عانا ورالدىڭىزدار، ساپار تۋرالى ايتساڭىز؟

ءبىزدىڭ اقش-قا ءاسيا اپانىڭ جاعدايىمەن تانىسىپ، ءتۇسىرىلىم جاساپ كەلۋىمىزگە اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى ۇيىمدارىنىڭ «قازاقستان ارداگەرلەرى» قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، بەلگىلى قوعام قايراتكەرى باقىتبەك سماعۇل مىرزا ەرەكشە دەمەۋ كورسەتتى. سونىمەن قاتار سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كومەگى دە زور بولدى.

ءاسيا سارداربەك اپانىڭ ۆيردجينيادا تۇرىپ جاتقانىنا 36 جىل  بولعان. ول كىسى سايتتار جاريالاپ جاتقانداي قاتتار ۇيىندە ەمەس مەملەكەتتىك قايراتكەرلەرگە ارنالعان ارنايى ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىندا، وزىنە بەكىتىلگەن دارىگەرلەر مەن كۇتۋشىلەردىڭ قاراۋىندا ەمدەلىپ جاتىر. شىندىعىندا ۇلكەن قىزى ءامينانىڭ قولىندا تۇرادى. ءبىز بارعاندا جۋرناليستەرمەن قوسىلىپ ءبىراز ادام بولساق تا قوناقجايلىلىعىن كورسەتىپ، ەسىگىن ايقارا اشتى. ۇيىندە قوناق بولىپ جاتتىق. قىزى ءامينا ءوزىنىڭ قوناقجايلىلىعى تۋرالى «ءبىزدى شەشەمىز وسىلاي تاربيەلەگەن» دەيدى. 90 جىل ۋاقىتتا جوعالماعان قازاقى قاسيەتتى، ۇرپاققا سىڭگەن قازاق قىزىنىڭ تاربيەسىن كوردىك. ءتىپتى ءاسيا اپا كىشكەنتاي قىزىما كورىمدىگىن بەرىپ، بىزگە باتاسىن بەردى.

ول اكەسىمەن بىرگە سوۆەت بيلىگىنىڭ قۋدالاۋىمەن ەلدەن كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. اكەسى سارداربەكتىڭ شۋ وڭىرىندە باي ءارى بەدەلدى ادام بولعانىن ەسكە الادى.

سىزگە ءاسيا اپاي تۋرالى اقپارات قالاي جەتتى؟

اقش-تا وسىنداي قازاق اجەنىڭ بار ەكەنىن ۇلت بولمىسى جۋرنالىنا سايران دالەلحان قىزى اتتى ايەل «تاعدىر» اتتى ماقالا اكەلگەنىنەن بىلدىك.  ماقالادا كورسەتىلگەندەي ءاسيا سارداربەك قىزى اقش-تاعى قازاقستاننىڭ ەلشىلىگىنە بارىپ، قازاق ازاماتتارىن ىزدەگەن ەكەن. سودان سايران دالەلحانقىزىمەن جولىعىپتى. بىزگە جەتكەن اقپاراتتى اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى ۇيىمدارىنىڭ «قازاقستان ارداگەرلەرى» قاۋىمداستىعىنا جىبەرىپ، وزىمىزشە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. 2016 جىلدىڭ باسىندا اپا تۋرالى دەرەكتەردى تولىق تاۋىپ، ءوزىم ارنايى ىزدەپ بارعانمىن.

ودان كەيىن وسى تاقىرىپ ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ، جاقىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارى V  قۇرىلتايىنا وراي ارنايى توپ بولىپ ءتۇسىرىپ قايتتىق.

ءاسيا  اجەنىڭ تاعدىرى تۋرالى قىسقاشا ايتىپ وتسەڭىز؟

1930 جىلدارداعى قازاقتىڭ دالاسىن تالان-تاراجىعا سالعان ۇركىن-قورقىن زاماندا ول كىسىلەر دە ەلدەن اۋۋعا ءماجبۇر بولعان. اكەسى «كاپىردەن زۇلىمدىق كوردىم، قايدا كوشسەم دە مۇسىلمان ەلگە كوشەم» دەپ باس بولىپ قوتارىلا كوشكەن اۋىل اۋعانستاننان ءبىراق شىعادى. ولار اۋعانستانعا بارعان ەڭ ءبىرىنشى قازاقتار. توقتاعان جەرى مايمانا.

ول جاقتا ساردداربەك زاحير-شاحپەن اۋىلىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كەلىسسوز جۇرگىزگەن ەكەن.  

سول كەزدە وسى ءاسيا اپامىزعا كوزى تۇسكەن پاتشا اۋلەتىنىڭ جاقىن تۋىسى 12-13 جاسار قىزدى 20 جاستاعى بالاسى مۇحامەمەد ناسين اميريگە ايتتىرىپ، ايەلدىككە الىپ بەرگەن.  ءاسيدا مۇحاممەد ناسيردىڭ ءبىرىنشى ايەلى. زاحير-شاح قولقا سالماس بۇرىن قازاق حالقىنىڭ قىزدارعا تاربيەسىن، ونەگەسىن قاتتى ۇناتىپتى. قىزدى تورگە وتىرعىزاتىن، ەركىن وسىرەتىن تاربيەمىزدى ۇناتىپتى. قازاقپەن قۇداندالى بولعان زاحير-شاح بوسىپ بارعان قازاقتىڭ اۋىلىنا جاعدايىن جاساپ، ورنىقتىرادى.

سول كەزدەگى اۋعانستانداعى ساياسي احۋالعا بايلانىستى زاحير-شاح وتباسىمەن ساياسي قۋعىنعا ۇشىراۋ قاۋپىنەن شەتەلگە باس ساۋعالاعان «باستاپقىدا ءبىز تۇركياعا، كەيىن اۋعانستانعا دەيىن ءبىر-اق جەتتىك. سول جەردە تۇراقتاپ، اكەم مەنى تۇرمىسقا بەردى»، – دەپ ەسىنە الادى ءاسيا اجەي.

ءاسيا اپامىزدىڭ اۋىلى ۇدەرە كوشۋىنە ونىڭ اكەسىنىڭ ىقپالدى ادام ەكەندىگى سەبەپ بولعان با؟

ءستاليننىڭ قاندى ساياساتى بارىمىزگە بەلگىلى عوي. قازاقتىڭ جاقسى مەن جايساڭىن، بايى مەن مانابىن ءتۇرلى سۇرقيا جولدارمەن تۇگەلدەي رەپرەسسياعا سالدى. حالىقتى ازدىرىپ-توزدىردى. سونداي ساياساتتىڭ بىرەۋى اپامىزدىڭ اۋىلىنا بىلاي كەلەدى. كىسى ساناعىن الىپ ءجۇرمىز دەپ اۋىلعا الدەبىرەۋلەر كەلىپ ادامداردىڭ بىلەگىنە ءمور باسادى. اڭقاۋ ەلدىڭ اراسىنان ءاسيانىڭ جەزدەسى موردەگى «راسسترەل» دەگەن ءسوزدى تانيدى. ەلگە مۇنداي مورلەر اتۋعا تىزىمدەلگەن ادامداردا ەكەنىن ايتادى. سودان ەل جينالىپ قاشادى. قاشقان ەلدە نە بەرەكە بولادى. تالاي زورلىق-زومبىلىق، قيىن-قىستاۋ كۇندەردى كورەدى. قۋعىنمەن ايقاسادى، كەيبىرەۋىنە التىن بەرىپ سىتىلادى، كەيبىرەۋىن اتىپ قۇتىلادى. بۇل كىسىلەردىڭ كەتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى وسى.

ال، ءاسيا اپامىز اقش-قا قاشان كەلگەن؟

اپامىز اۋعان بيلىگىنە كەلىن بولىپ تۇسكەن سوڭ قۇداسى كەلىندەي ەمەس، قىزىنداي قۇرمەتتەپ كۇتەدى. 1980 جىلدارى ول كىسىلەردىڭ جاسى ءبىرازعا كەلگەن كەزدە بىلەسىز اۋعان سوعىسى باستالدى. اۋعان سوعىسى دەگەندە ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدەگى سوۆەت ۇكىمەتى اۋعانستانعا باسىپ كىرەتىن سوعىس. سول كەزدە سسسر اۋعانستانعا 1930 جىلدارداعى رەپرەسسيانى تاعى جاسايدى. ەلدىڭ زيالىسىن، بيلىك ۇستاعان تۇلعالارىن قۋعىندايدى. تاقتان تايدىرىلعان بيلىك وكىلدەرى تۇگەلدەي قۋعىنعا ۇشىراسا كەرەك. سونداي زامان كەلگەندە ءاسيا اپامىز بالا-شاعاسىن الىپ تاعى دا قاشۋىنا تۋرا كەلەدى.

بۇل كىسىنىڭ اڭگىمەسىنەن ماعان قاتتى اسەر ەتكەنى «ومىرىمدە ەكى نارسەگە قارعىس ايتامىن» دەسە، – «بىرەۋى سوۆەت وداعى ساياساتىنىڭ تۋعان وتانىمنان بەزدىرگەنى. ەكىنشىسى تاعى دا سول سوۆەتتىڭ جارتى عاسىر عۇمىر كەشكەن، قيىن كەزەڭدە پانا بولعان اۋعان ەلىنەن بەزدىرگەنى.»، - دەيدى. «تۋعان جەردىڭ توپىراعى بۇيىرماي وتىر» دەپ اھ ۇرادى. ەلىن قاتتى ساعىنادى، جەرىن قاتتى ساعىنادى. كوزىندە اۋىر مۇڭ بار. قاي قازاقتى جولدا كورسە دە باسسالىپ باۋىرىنا تارتادى. قۇشاقتاپ جىلايدى. ەلدى سۇرايدى، جەردى سۇرايدى، قولىندا نە بار بولسا سونى ۇستاتا سالادى ەكەن. بىلەزىگىن، جۇزىگىن سىپىرىپ بەرەدى. ءقازىر اقش ازاماتى.

ءاسيا اپامىزدىڭ اڭگىمەسىنەن نە ءتۇيدىڭىز؟

بۇل كىسىنىڭ تاعدىرى ەندى تاريح قوي. ءاسيانىڭ تاعدىرى سول كەزدە ەلدەن لاجىسىز اۋا كوشكەن، بوسقان قازاقتىڭ تاعدىرى. ءاسيانىڭ جىراقتا جاتىپ قازاقتىڭ دالاسىن، توپىراعىن ساعىنعانى، اتاجۇرتىن ساعىنعانى – شەتتە قالعان بار قازاقتىڭ اتاجۇرتقا دەگەن ساعىنىشى. ءاسيانىڭ سۇيەگىم الىستا قالاتىن بولدى دەيتىن قاسىرەتى تاعى دا سول شەتەلدە ءتۇرلى ساياسي كەدەرگىلەرمەن اتاجۇرتقا جەتە الماي قالعان قازاقتىڭ قاسىرەتى. مەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ V قۇرىلتايى قارساڭىندا بارشا قازاق جۇرتىنا، ەلباسى نازاربايەۆقا ءاسيا اپانىڭ سالەمىن الا كەلدىم.

بۇگىنگىدەي سانانى تۇرمىس بيلەگەن زاماندا ءاسيا اپانىڭ اتاجۇرتىن، انا ءتىلىن ۇمىتپاي جۇرگەنى، ءوزىنىڭ تەكتىلىگىن جوعالتپاي، ادال جار بولا ءبىلۋى، كەلىن بوپ تۇسكەن جەرىندە سۋداي ءسىڭىپ، تاستاي باتىپ، بالالارىنا ماقتانىسش ەتەرلىك ۇلكەن تاربيە بەرگەنى قازاق جاستارىنا وي سالاتىن، ۇلگى بولاتىن ۇلكەن وقيعا. 

سۇحباتتاسقان نۇرعالي نۇرتاي