15 ماۋسىمدا «قازجول» قوناقۇيىندە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى، ق ر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ باسپا ءسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى، دەپ حابارلايدى قامشى اقپاراتتىق اگەنتتىگى.

باسپا ءسوز ءماسليحاتىندا ت. جامانقۇلوۆ وسى ىسكە جانە قوعامدا ۇلكەن داۋ تۋدىرعان وزىنە قاتىستى باسقا دا سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. ءماسليحاتقا ت. جامانقۇلوۆتىڭ قورعاۋشىسى - باقىت قادىربەكوۆا، جارى - اكتريسا، ق ر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءداريا ءجۇسىپ، شاكىرتى - كومپوزيتور قادىرعالي كوبەنتاي جانە جەلتوقسانشى - گۇلباحرام ءجۇنىس قاتىستى.
 

باسپا ءسوز ءماسليحاتىندا "فەنيكس" فيلمىنە قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ىسكە بايلانىستى № 2 مەدەۋ اۋداندىق سوتىنىڭ وزىنە شىعارعان ۇكىمىمەن كەلىسپەيتىن ت. جامانقۇلوۆ الماتى قالالىق سوتىنا اپەللياسيالىق شاعىم تۇسىرەتىنىن ايتتى.

تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتىڭ ايتقاندارى

"ول كەزدە رەكتور ەدى..."

ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى مينيستر بولماي تۇرىپ، تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ رەكتورى بولدى. ول رەكتور بولىپ كەلگەن كۇننەن باستاپ-اق كەلەڭسىز جاعدايلار ورىن الا باستادى. وقۋعا گرانتقا ءتۇسۋ ءۇشىن، ماگيستارتۋراعا ءتۇسۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر سومادا قاراجات تاعايىندالدى. ال قاراجاتتى بەرمەگەن ادام اكادەميانىڭ ماڭىنا دا جولاي الماعان. ونى جۇرگەنوۆتە بۇگىنگى وقىپ جاتقان نەمەسە وقىپ كەتكەن كەز-كەلگەن ستۋدەنت پەن ماگيسترانتتان سۇراڭىزدار، باتىل بولسا، شىندىقتى ايتادى.

"بار كيكىلجىڭ مىنادان باستالدى..."

مەن ونەر اكادەمياسىندا پروفەسسور ەدىم، 25-30 جىلداي اكادەميادا قىزمەتتە بولدىم، تالاي ەڭبەگىم ءسىڭدى. ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى رەكتور بولىپ جۇرگەن جىلدارى شاكىرت قابىلداۋىم كەرەك بولدى. سول تۇستا رەكتور «بالەمباي» ادامدى قابىلدايسىڭ دەپ قولىما ءتىزىم ۇستاتتى. بولىنگەنى 12 گارنت ەدى، ال ارىستانبەكتىڭ تىزىمىندە 11 ادام. ءبىراق ول تاپسىرمانى ورىنداۋعا قارسى بولدىم. سودان بەرى ارامىز ۋشىعىپ كەتتى. سول ءتۇنى ساعات 23-تە ماعان حابارلاسىپ، قوقان-لوقى كورسەتۋىن باستادى. «مەن سەنى قۇرتامىن، سەن مەنىڭ ءالى كىم ەكەنىمدى بىلمەي جۇرگەن كورىنەسىڭ».

مەن ارتىق كەتپەيىن دەپ ويلادىم دا، ەركەكتەرشە سويلەسىپ، تۇسىنىسەيىك دەپ شەشتىم، ەرتەڭىندە ءوزىنىڭ الدىنا بارىپ سويلەسەرمىز دەپ ويلادىم. تاڭەرتەڭ باردىم، مەنى كابينەتىنە كىرگىزبەدى. ءتىپتى، ادامدارىنا تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتى كابينەتىمە جولاتپاڭدار دەگەن بۇيرىق بەردى، مەنىڭ كوزىمشە. سودان بەرى 3 جىلداي سويلەسكەن جوقپىز.

سونىمەن قوسا، ونىڭ تىزىمىندەگى بارلىق ادام وقۋعا قابىلداندى. مەنىڭ دە قابىلداعان شاكىرتتەرىم وقۋعا ءتۇستى. ءسويتىپ، 2ء-شى توپ قۇرىلدى.

"ول مينيستر بولىپ تاعايىندالعان جىل..."

ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى 2012 جىلى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدى. سول جىلدىڭ تامىز ايىندا مەنى ەلباسى قابىلدادى. جەلتوقسان كوشەسىندەگى عيمارات جونىندە سۇرانعانمىن، ءسويتىپ ەلباسىنا بار ماسەلەنى ايتتىم. سودان باستاپ ماعان مينيسترلىكتىڭ ادامدارى حابارلاسىپ، نە ايتقانىمدى سۇراستىردى.

سول جىلدارى مەن «فەنيكس» ءفيلمىن ءتۇسىرۋدى جوسپارلاپ جۇرگەنمىن. يدەياسى – ءوزىمنىڭ جاقسى كورەتىن ءىنىم، شاكىرتىم جانىبەكوۆ تالعادتىكى. ءوزى كەلىپ، ماعان ءوتىنىش جاساپ، كوسموناۆتيكا سالاسىندا ءبىر كينو تۇسىرەيىك، قازاقستاننىڭ ءيميدجىن كوتەرەيىك، امەريكالىقتاردان كەم ەمەس كينو ءتۇسىرىپ شىعايىق دەگەن سوڭ، ويىن قولداپ كەلىستىم. ۇكىمەت ادامدارىنا كىرىپ، وسى ماسەلە جونىندە ايتتىم. ول كەزدە ءماسىموۆتىڭ پرەمەر بولعان كەزى، ويىمدى قولداپ، كينو تۇسىرۋگە قاراجات ءبولدى.

ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى مينيستر بولىپ كەلگەن سوڭ، مەنىڭ ءومىر جولىمدى، ونەر جولىمدى تەكسەرە باستادى دا، كوزىنە وسى «فەنيكس» ءتۇستى. كينوعا بولىنگەن 550 ملن.نىڭ 100 ملن.ى 1 جىلعا كەتۋ كەرەك بولعان. دايىندىقتارعا ارنايى بولىنەتىن قاراجات بار.

"مادەنيەت ءمينيسترى اياققا تۇساۋ سالدى..."

سول كەزدەگى ءقازاقفيلمنىڭ ديرەكتورى – ەرمەك امانشايەۆ، مادەنيەت ءمينيسترى  بولعان – مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ءبىزدىڭ يدەيامىزعا وتە جاقسى باعا بەرىپ، جول بەرىپ، ىسكە كىرىسىپ كەتكەن ەدىك. ءبىراق بۇگىنگى مينيستر جولىمىزدى بوگەپ، اياققا تۇساۋ سالدى. اي سايىن بەرىلەتىن اقشانى توقتاتتى. 20-30-داي جۇمىسشى ايلىقسىز ءجۇردى. ءوزىم دە الدىنا ەكى-ۇش رەت باردىم. بۇرىنعى رەنىشتى ۇمىتپاعان بولسا، رەتكە كەلتىرىپ، بىر-بىرىمىزگە تۇسىنىستىك تانىتايىق دەپ ويلادىم. بىرگە جۇمىس جاساۋعا ۇسىنىس جاسادىم. ءبارى بەكەر بولدى. ءسويتىپ، اقشا تۇسپەگەندىكتەن ينۆەستور ىزدەۋگە كوشتىك. تالعاد جانىبەكوۆ شەتەل اسىپ، اقىرى ينۆەستور تاپقان ەدى. ينۆەستورىمىز قازاقستانعا كەلە جاتقان جولدا، مينيستر ونىڭ دا جولىن ءبىر تاسىلدەرمەن بوگەپ، توقتاتىپ تاستادى.

اشۋعا بۋلىققان ءبىز ارىزدانىپ ەدىك، «قازاق ەلى» ءفيلمىن سىلتاۋراتىپ، بىزگە ناقاقتان ناقاق جالا جاپتى. 79 ميلليوندى موينىمىزعا ارتا سالدى.     

"مينيستر ارىز جازدى..."

ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنىڭ ءوزى پروكۋراتۋراعا ارىز جازدى، سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنە تاپسىرما بەردى. ونداعى تەرگەۋشىلەر جەندەتتەرگە كوبىرەك ۇقسايدى. ءسويتىپ ءبىزدى تەرگەي باستادى. مەن بار ماسەلەنى رەجيسەر مەن ورىنداۋشى پروديۋسەرگە سەنىپ تاپسىرعان ەدىم، سەبەبى ءوزىم قاراجات ماسەلەسىنە ارالاسپاعانمىن. نە كەرەك، «قازاقفيلم» اق ەكونوميكا جانە قارجى جونىندەگى ديرەكتورى گاۋحار ىسقاقوۆا مەن ورىنداۋشى پروديۋسەر يۋدينانى تۇرمەگە وتىرعىزدى.

"69 ميلليوندى موينىڭا الاسىڭ، 7 جىلعا وتىراسىڭ..."

وسى جاعدايلاردان كەيىن مينيسترمەن ءوزىنىڭ شاقىرتۋى بويىنشا استانادا كەزدەستىك. كەزدەسە سالا قوقان-لوقى كورسەتە باستادى. اڭگىمە اراسىندا ەڭلىك سىدىقوۆانىڭ جايى دا قوزعالدى.

ايتا كەتەيىك، ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ بۇرىنعى تۇلەگى ەڭلىك سىدىقوۆا ارىستانبەك مۇحامەديۇلىن «قىزعا قىرىنداعىش» دەپ ايىپتاعان. پروكۋرورعا بەرگەن تۇسىنىگىندە تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ ءوز كوزىمەن كورمەگەنىن، الايدا قاۋەسەتتىڭ بارى شىندىق ەكەنىن ايتقان.

ول جاعداي ءۇشىن مينيستردەن كەشىرىم سۇرادىم. قاتەلىكتەردى تۇزەتىپ، سالماقتى تۇردە سويلەسكەنمىزدى قالادىم. ول ورنىنان اتىپ تۇردى دا «بولدى، سوتتالاسىڭ، 69 ميلليوندى موينىڭا الاسىڭ، 7جىل وتىراسىڭ!» دەدى. ءتىپتى پرەزيدەنتكە حات جازۋىمدى، حاتتا ءبارىن مويىنداعانىمدى قالادى. تەك سولاي عانا ارىستانبەك مۇحامەديۇلىن توقاتاتا الادى ەكەنمىن. مەن ارينە قارسى بولدىم. ءبىراق ءوتىنىشىن ورىنداپ، ەلباسىنا اراشا ءتۇسۋىن سۇرادىم. ءبىراق ول مينيسترگە ۇنامادى. ونىڭ ايتقان حاتى بويىنشا مەن بىلاي دەپ جازۋىم ءتيىس ەدى: فيلمگە وسىنداي اقشا بولىنە سالا، ويىمدى بىردەن ارامدىق جايلادى. اقشانى جەۋىم كەرەكپىن دەپ ويلادىم. رەجيسەر-پروديۋسەرلەرمەن قوسىپ، قىلمىستىق توپ قۇرۋدى ارماندادىم. ءبىراق مينيستر ءبىلىپ قويىپ، مەنى دەر كەزىندە توقتاتتى. وعان جەتەتىن مينيستر جوق، مەنى توقتاتپاسا، مەن جەۋدى جالعاسىترا بەرەتىن ەدىم.

"مۇحامەديۇلىنان ءبارى قورقادى ەكەن..."

2 قاراشا كۇنى مەنى قارجى پوليسياسىنا شاقىردى. مەنى تەرگەگەن مۋجيكوۆ دەگەن ادام. تەرگەۋ ناتيجەسىندە 5 ميلليونداي دۇرىس جۇمسالماعان اقشا تابىلىپتى، قىزدار سونى ماعان اۋدارعان ەكەن. الگى تەرگەۋشى سونى موينىڭىزعا الىپ، جۇمىسىڭىزدى ءارى قاراي جالعاستىرىڭىز، سىزگە 65-باپ بويىنشا ءىس قوزعايمىز دا، بوساتامىز دەدى. امال جوق، جۇمىستى قايتا جالعاستىرۋ ءۇشىن كەلىسۋگە تۋرا كەلدى. ءبىر قادام ارتقا جاساپ، ەكى قادام العا جىلجيىن دەدىم دە، مۋجيكوۆتىڭ ايتقانىنا كەلىستىم. ءبارىن ءبىتىرىپ، شىندىقتى دالەلدەۋگە كىرىسەمىن دەپ ويلادىم. ءسويتىپ مەنى تۇنگى 12-دە ۇيگە بوساتتى.

ەرتەڭىندە تۇرسام، الەۋمەتتىك جەلىدە «تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ كىناسىن مويىندادى، 69 ميلليوندى جىمقىرىپتى. جارتىسىن تولەي باستادى» دەگەن اقپار تاراپ كەتىپتى. مەنى الداعاندارىن كوتەرە الماي، سول كۇنى ەمحاناعا ءتۇستىم. ادۆوكاتىما حابارلاسىپ، ءىستى توقتاتاتىنىمدى ايتتىم.

باس پروكۋراتۋراعا ارىز ءتۇسىردىم، ول قارالعان جوق. ءسويتىپ سوت باستالدى. سوتتا 69 ميلليوننىڭ قالاي جاراتىلعانىن دالەلدەپ شىقتىق. 44 ميلليونى استاناداعى ەسەپ كوميتەتىنە وتكەن. 35 ميلليوندا تاپسىرۋ كەرەك بودى، ءبىراق مۇحامەديۇلىنان قابىلداماسىن دەگەن بۇيرىق ءتۇستى. سوتتا ءبارىن دالەلدەدىك.

ءبارىن بىلىقتىرعان يۋدينا دەگەن اتقارۋشى پروديۋسەرىم ەدى. ايلىق از دەپ، بارىنە ارتىق اقشا جازدىرعان. ال سۋديا نە ىستەيدى؟ ارىستانبەك مۇامەدي ۇلىنىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەيدى، ارينە، ايتقانىنىڭ ءبارىن ورىنداپ، باپ بويىنشا جۇمىس جاسايدى. مۇحامەديۇلىنان ءبارى قورقادى ەكەن، ءبىز ونىڭ سونداي ۇلكەن ادام ەكەنىن بىلگەن جوقپىز.

مۋجيكوۆ پەن مينيستر ماعان قارسى ءىس قوزعاعاندا ، تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ قىلمىستىق توپ قۇرعان دەپ جازعان. ال يۋدينا نە ىستەسەك تە، تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتىڭ ايتقانىمەن جۇردىك دەگەن. بارلىق قاراجات ماسەلەسىمەن اينالىساتىن يۋدينا ەدى، مەن ول جونىندە باس قاتىرمايتىنمىن. سەيفتىڭ كودىن دا بىلمەگەنمىن. ءوز ءىسىنىڭ مامانى بولعان اتقارۋشى پروديۋسەرىمە كامىل سەندىم.

تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتىڭ سوڭعى ايتقانى

قىمباتتى حالقىم، قىمباتتى قازاق ەلى، مەن ەسىمدى جيعالى ۇلتىم دەپ كەلە جاتقان اداممىن، ونەر جولىن ۇلتىم ءۇشىن تاڭدادىم. ءوز ۇلتىمنىڭ ءانىن، ونەرىن جاقسى كورگەن اداممىن. وتباسىمدا 11 بالانىڭ تۇڭعىشىمىن. انام بار، ول كىسى ەشتەڭەنى بىلمەيدى. كوتەرە الماي قالا ما دەپ، ايتقان جوقپىز.

ونىڭ ۇستىنە، اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ورنىنان تۇرۋىنا مۇمكىندىك جاساعان ەدىم، اكتەرلار مەن جۇمىسشىلاردىڭ ءبارى ايلىق الاتىن.

"تاريحي تۇلعانى حالىق الدىندا تاپتاۋ – يمانسىزدىقتىڭ بەلگىسى"

1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان گۇلباحرام ءجۇنىستىڭ «جامانقۇلوۆ جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان جوق، مامبەتوۆتى ساتىپ كەتتى  دەگەن ايىپتاۋعا» بەرگەن جاۋابى:

جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ءۇستى-باسىم قان-جوسا بولىپ، تەاترعا باردىم دا، تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ وتىرعان كابينەتكە كىردىم.  مەنىڭ ءتۇرىمدى كورگەن ول مەنى ءازىربايجان اعاعا ەرتىپ اپاردى. جانىندا باسقا دا ونەر ادامدارى وتىر ەكەن. مەن اشۋعا بۋلىعىپ، قاتتى ايتتىم: «ءبىز قان-جوسا بولىپ، تاياقتىڭ استىندا قالعاندا، سىزدەردىڭ قورقىپ وتىرعاندارىڭىز نە؟». ءسويتىپ، ءازىربايجان اعا ورنىنان تۇرە كەلدى دە، «كىم دە كىم الاڭعا شىقپاسا، سول جۇمىستان قۋىلادى. ءبارىمىز شىعامىز، سەندەردى ءوزىم قورعايمىن» دەدى. مەن تۇرمەگە ءتۇستىم، تۇڭعىشباي اعا مەن ءازىربايجان اعانىڭ باستارى جارىلىپ، اۋرۋحاناعا ءتۇستى.

سول  86-دا تۇڭعىشباي اعانى دا، مامبەتوۆتى دە قارالاپ جاتقاندا، بۇگىنگى مينيسترلەر قايدا بولدى؟

قادىرعالي كوبەنتايدىڭ باسپا ءسوز ءماسليحاتىندا ايتقانى...

باسپا ءسوز ءماسليحاتىنىڭ وتۋىنە مينيسترلىك كەدەرگىسىن كەلتىرگەن كورىنەدى. كومپوزيتوردىڭ ايتۋىنشا، مينيسترلىكتىڭ ادامدارى  استانا باللەتتە جۇمىس جاسايتىن قىزىنا بارىپ "تيىسكەن".   

قادىرعالي كوبەنتاي: باسپا ءسوز ماسليحاتىن وتكىزۋگە ءبىز مۇرىندىق بولدىق سوتتا ادىلەتسىزدىك بلودى، حالىققا سونى جەتكىزبەك ەدىك. تۇندە باسپا ءسوز بولماسىن دەگەن بۇيرىق ءتۇستى. استانا بالەتتە ىستەيتىن مەنىڭ قىزىما ءتيىستى، بارماسىن، بولماسىن دەگەن بۇيرىق ءتۇستى. قازاقتىڭ ەڭ ءبىر قۇندىلىعى – بالاسى، بالانى ورتاعا سالۋ – قىلمىس، قوقان-لوقى. بۇعان دەيىن مەنىڭ دۇشپانىم بولماعان، بۇگىننەن باستاپ ءبىرىنشى دۇشپانىم پايدا بولدى.

"ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنىڭ مينيستر رەتىندەگى مىندەتىنە ريزا ەمەسپىز..."

باسپا ءسوز ءماسليحاتىندا وتىرعان جۋرناليستەردىڭ ءبىرى ت. جامانقۇلوۆقا «ءمينيستردى سوتقا بەرۋ ويىڭىزدا بار ما؟» دەگەن سۇراق قويدى. وعان ونەر اقساقالىنىڭ بەرگەن جاۋابى:

ول كىسىنى سوتقا بەرۋ ءۇشىن مەندە دالەل بولۋ كەرەك. ول كىسى مينيسترلىكتەگى ادام، مەن قاراپايىم اداممىن. ول ەلباسىنىڭ سەنىمىنە كىرگەن ادام، سول سەبەپتى مەن ءبىرىنشى ەلباسىنىڭ الدىنا كىرىپ، بار جاعدايدى وزىنە تۇسىندىرەمىن.

"مينيسترلىك جىبەرگەن جۋرناليست"

باسپا ءسوز ءماسليحاتىندا شولپان ەسىمدى جۋرناليست قىز اركىمنىڭ ءسوزىن ءبولىپ، تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتان ناقتى دالەلدەردى تالاپ ەتتى. قۇجاتتاردىڭ، فاكتىلەردىڭ بولۋىن سۇرادى. قۇر سوزبەن ەشكىمدى سەندىرە المايتىنىن ايتىپ، الەك بولدى. الايدا، ونىڭ ايتقانىن ەشكىم قۇلاعىنا ىلمەدى. تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتىڭ ءوزى ءتىلشىنى مينيسترلىكتىڭ جىبەرگەنى انىق دەدى.

ايتا كەتەيىك، تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ پارا الدى دەپ ايتىپتالىپ، شارتتى تۇردە 3 جىل 7 ايعا سوتتالعان. جامانقۇلوۆتىڭ قازاق ونەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن حالىق جاقسى بىلەدى. بۇعان دەيىن مادەنيەت مينيسترىمەن ارادا بولعان ارازدىقتى ەش جەردە ايتپاعان بولاتىن. الايدا، شىن مانىسىندە جاعدايدىڭ قالاي بولعانى، نە بولعانى جامانقۇلوۆ پەن ءمينيستردىڭ وزدەرىنە عانا ءتان. ايتسە دە، قازاق ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن ونەر مايتالمانىن حالىقتىڭ جاماندىققا قيماسى انىق.

دايىنداعان: گۇلىم جاقان