قالىڭمال-قازاق حالقىنىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان سالتى. بايىرعىدا قالىڭمال ءىرى قارامەن بەلگىلەنگەن بولسا، قازىرگى كەزدە قارجىلاي سيپاتقا يە بولعانى بەلگىلى. ال قالىڭمال بۇگىندە بەرىلەدى مە؟ قالىڭمال نەمەسە قىز كادەسى ءقازىر قانشا؟ قالىڭمالدىڭ تاريحى قاشاننان باستالادى؟ شاريعات بۇعان نە دەيدى؟ قالىڭمالعا دەگەن حالىقتىڭ  كوزقاراسى قانداي؟ قىزدى ساتۋ ما ، الدە ءسالت-داستۇردىڭ ساقتالۋى ما؟  اتالعان سۇراقتارعا قامشى اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءجۋرناليسى  جاۋاپ ىزدەپ كوردى.

قالىڭمال دەگەن نە؟ قالىڭمالدى كىم تولەيدى؟

قالىڭمال  – اكە-شەشەگە ۇزاتىلار قىزدىڭ جاساۋىنا كىرەتىن توسەك-ورىن،كىلەم، تەكەمەت، سىرماق، اشەكەي بۇيىمدار – القا، ساقينا، سىرعا، بىلەزىك، وڭىرجيەك، بالداق، قوبديشاسىنا قويار – ءيىس سۋ، تاراق، ينە ءجىپ، جۋالدىز، ويماق، ساندىعىنا سالار – ساۋكەلە، سالى، ورامال، قارقارا، بۇرمەلى كويلەك، ەتىك، كەمەر، كامزول، جەلبەگەي، شاپان، كامشات بورىك  ت.ب ايەلگە قاجەتتى زاتتاردى دايىنداۋ ءۇشىن بەرىلەتىن ءتورت تۇلىك مال مەن ءارتۇرلى باعالى دۇنيەلەردى ايتامىز.

ال بۇگىنگى تاڭدا قالىڭمال ءوزىنىڭ مازمۇنىن ساقتاعانىمەن، زامان تالابىنا ساي ءبىرشاما وزگەرىسكە ۇشىرادى. قالىڭمال ءۇردىسىن جوعالتپاعان وڭىرلەردە ءۇي جابدىعىنا كىرەتىن جيھازدار – كەبەجە، ديۆان، توسەك-ورىن، تۇرمىستىق تەحنيكالىق قۇرىلعىلار – تەلەديدار، شاڭسورعىش، توڭازىتقىش، مايدا تولقىندى جىلىتقىش، ىدىس-اياق ت.ب بۇيىمداردى ازىرلەۋ ءۇشىن قالىڭمال تولەنەدى. وسى تۇستا ەلىمىزدىڭ كەي وڭىرلەرىندە  قالىڭمال بەرۋ ءۇردىسى ساقتالماعانىن ايتا كەتكەن ءجون.

قالىڭمال قاشان پايدا بولدى؟

قالىڭمال ۇعىمى «جەتى جارعى» زاڭدار جيناعىندا دا كورسەتىلگەن. «جەتى جارعى» زاڭىندا قالىڭمال ولشەمى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ دارەجەسىنە قاراي بەلگىلەنگەن. مىسالى، «باس جاقسى» – قالىڭمالدىڭ ەڭ جوعارعى شەگى سانالعان. بايگە مەن كوكپاردا باس جۇلدە الىپ جۇرگەن سايگۇلىك، بەرەن مىلتىق، قۇرىش ساۋىت، اتان تۇيە نەمەسە كۇشتى دۋىلعالى قارا نار ەنگەن. «باس جاقسى» قالىڭمالىن تولەۋ كوبىنەسە داۋلەتى شالقىعان اۋقاتتى وتباسىلاردىڭ اراسىنداعى نەكە قاتىناستارىندا ورىن العان. «قىرىق جەتى»، «وتىز جەتى»، «جيىرما جەتى»، «ون جەتى» ولشەمىنە قارا مال سانى كىرگەن. ال، «دوڭگەلەك قالىڭمالعا» ون باس قارا مال كىرگەن. بۇل – الەۋمەتتىك جاعدايى وتە تومەن وتباسىلاردىڭ اراسىنداعى قالىڭمال ولشەمى سانالعان.

شاريعات بۇعان نە دەيدى؟

«قالىڭ مال قازاق حالقى يسلام ءدىنىن قابىلداماي تۇرىپ كوشپەلى ەلدىڭ قولدانىسىندا بولعان. كەيىن يسلام ءدىنىن قابىلداعاندا قالىڭمال شاريعاتتاعى ءماھىر رەڭكىن (ترانسفورماسيا) الىپ، نەكە شارتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلدانعان. جالپى، قالىڭمالدى شاريعاتتتاعى كۇيەۋ جىگىتتىڭ قالىڭدىعىنا بەرەتىن ءماھىر-سىيى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. سەبەبى، ءماھىر – ايەلدىڭ كۇيەۋىنەن العان سىيلىعى، ول ايەلدىڭ تاۋەلسىز مۇلكى دەپ ەسەپتەلەدى. كۇيەۋ جىگىت بەرگەن قالىڭمالعا قاراي قىزدىڭ جاساۋى ازىرلەنەدى. ەگەر، ۇيلەنگەننەن كەيىن بارىپ ايەل جەسىر قالىپ جاتسا، كۇيەۋىنىڭ بەرگەن قالىڭمالىنا (ءماھىرى) العان دۇنيە-مۇلىك ونىڭ ءوز مەنشىگى بولىپ سانالادى. وسى سەبەپتەن دە، قالىڭمال بەرۋدى شاريعاتقا قايشى ەمەس دەپ ايتا الامىز» دەگەن پىكىردى زاڭگەر، شاريعات بويىنشا مامان مۇحان يساحان كەلتىردى.

تاسقا قاشالىپ جازىلعان ءداستۇر

20 عاسىردىڭ باسىندا جازىلعان العاشقى رومانداردىڭ باستى تاقىرىبى - قازاق قىزىنىڭ باس بوستاندىعى، ايەل تەڭسىزدىگى، قالىڭعا ساتىلعان قىزداردىڭ قارالى تاعدىرى بولدى. «قالقام ەر جەتىپ، ونى باي جەرگە بەرىپ، كوپ مال السام» سياقتى ويلار سول كەزدەگى رومانداردىڭ فابۋلاسى ىسپەتتەس...

اتاپ ايتساق، سپانديار كوبيەۆتىڭ «قالىڭ مال» رومانى، س.تورايعىروۆتىڭ «قامار سۇلۋ» روماندارى قالىڭ مالعا ساتىلعان قىزداردىڭ تاعدىرىن تاماشا كورسەتە ءبىلدى. ال ءقازىر ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ، ءاربىر تۇرعىن وزىندىك ەركىندىككە يە.

ساۋالناما

قالىڭمال قىزدى ساتۋ ما، الدە ءسالت-داستۇردىڭ ساقتالۋى ما؟

Facebook جەلىسىن قولدانۋشىلار اراسىندا وسى سۇراق اياسىندا ساۋالناما جۇرگىزىلدى. جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ پىكىرى ەكىگە ءبولىندى. ءبىر توپ قالىڭمال - قىزدى ساتۋ، ەسكىلىكتىڭ قالدىعى دەگەن پىكىر ايتسا، ەكىنشى توپ قالىڭمال - ۇلتىمىزدىڭ ەرەكشەلىگى، سالت - ءداستۇر دەگەن پىكىر قالدىردى. جەلى قولدانۋشىسى نازەركە مۇسا «قالىڭمالدى اركىم ءوز شاماسىنا قاراي بەرىلگەن دۇرىس» دەسە، داۋلەتحان ناۋرىزباي ەسىمدى جەلى قولدانۋشىسى «بۇرىنعى زاماندا ءسالت-داستۇر بولسا، قازىرگى تاڭدا «ساتۋ» بولىپ بارادى» دەيدى. اتالعان پىكىردى قوستاپ، ءىلىپ اكەتكەن تاعى ءبىر جەلى قولدانۋشىسى «قالىڭمال بەرگەن دۇرىس، ءبىراق ءقازىر قىزدارىن ساتقانداي اسپانداعى ايدى سۇرايتىن اتا-انالار بار. امالى تاۋسىلعان اتا-ەنە نەسيە الىپ، قارىزدانىپ ءجۇرىپ قالىڭمال بەرەدى. كەيىن ماتەريالدىق قيىندىقتىڭ ءبىر ۇشى قىزىنا تيەتىنىن ويلامايدى» دەپ بارلىعىن قىزدىڭ اتا-اناسىنا جاپتى. الايدا جەلى قولدانۋشىسى قىزدىڭ ارتىنان اپاراتىن جاساۋدى ەسكەرمەگەن بولۋ كەرەك. تاعى ءبىر جەلى قولدانۋشىسى «ءسالت-داستۇر دەگەن جاقسى. بۇرىنعىلاردىڭ بارلىعى سول جولمەن ءجۇردى. ودان جامان بولعان ەشكىم جوق» دەسە، «بۇرىنعى كەزبەن قازىرگى كەزەڭ سايكەس كەلمەيدى. ءسالت-داستۇردى ساقتاپ قالۋ جىلدان جىلعا قيىنداپ بارا جاتىر» دەپ ىشكى مۇڭىن جايىپ سالعاندار دا بولدى. «قالىڭسىز قىز جوق» دەگەن اتالى ءسوزدى ايتىپ، قىسقا قايىرعاندار دا تابىلدى.

ساۋالناما جۇرگىزۋ بارىسىندا قالىڭمالدى قاي جاق بەرەتىنىنەن بەيحابار 20 جاستاعى اتىراۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنىمەن دە تىلدەستىك. بۇل – سالتىمىزدىڭ جاستار اراسىندا تانىلماي، ءسونىپ بارا جاتقانىن حابارلاعانداي بولدى. الايدا ءتۇپ تامىرى تەرەڭدە جاتقان، تاريحى مول ۇلتىمىزدىڭ داستۇرلەرى دارىپتەلەدى دەگەن ويدامىز.

قالىڭمال نەمەسە قىز كادەسى قانشا؟

 قالىڭمال دەسە ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى ويعا ورالادى. ۇزىنقۇلاقتان ەسىتىپ، كوزبەن كورىپ جۇرگەنىمىز بويىنشا بقو قىزعا قالىڭ بەرمەيدى. سونىمەن قاتار، اقتوبە، اتىراۋ وبلىستارىندا قالىڭ بەرۋ تۋرالى ءسوز بولمايدى. سولتۇستىك جاقتاعى وبلىستاردىڭ كەيبىر اۋداندارىندا قىزدارىنا قالىڭ مال سۇرامايدى. ءبىراق بابالارىمىز «قالىڭسىز قىز بولسا دا، كادەسىز قىز بولمايدى» دەيدى. قازاق حالقى قاشاندا قىزىن جات-جۇرتتىق دەپ قادىرلەپ-قاستەرلەپ داستۇرگە ساي ۇزاتقان.  ەندەشە ەلىمىزدىڭ بىرنەشە وبلىسىنداعى قىزعا بەرىلەتىن كادەنى ايتىپ كورەلىك...

ابدۋالييەۆا گۇلنار، جامبىل وبلىسىنىڭ  تۇرعىنى، 3 بالانىڭ اناسى: «قالىڭمال-قىزدىڭ ابىرويى. قالىڭمال دا، قىزدىڭ ارتىنان اپاراتىن جاساۋ دا ءبارى قىزدىڭ ابىرويى ءۇشىن. ءبىزدىڭ جاقتا جاعدايى جەتكەندەر ءبۇتىن قىلىپ اپاردى، جاعدايى ورتاشا وتباسى 500 مىڭ تەڭگە اپارىپ جاتادى. ءبارى قىز الىپ وتىرعان جاقتىڭ تۇرمىستىق جاعدايىنا بايلانىستى. ناقتى ءبىر سومما قويىلىپ، ودان كەم اكەلگەنگە قىز بەرمەي قويۋ دەگەن جوق. قالىڭمال – ەرتەدەن كەلە جاتقان اتا جورالعى، ءسالت-داستۇرىمىز، ۇلتتىڭ وتباسى قۇرۋ كەزىندەگى ەرەكشەلىگى. سەبەبى، بارلىعى شاڭىراق كوتەرگەلى جاتقان ەكى جاستىڭ باقىتى ءۇشىن جاسالادى. ال وتباسى باقىتى مەن شاڭىراق شاتتىعىنا كەلگەندە ساۋدالاسۋ سىندى ارەكەتتەر ەشقاشان ورىن المايتىنى بەلگىلى. ال قىزعا بەرىلگەن قالىڭعا قىز جاق قىزدىڭ جاساۋىن الادى. ال قىزدىڭ ارتىنان بارعان جاساۋ ەكى جاستىڭ قولدانىسىنا بەرىلەدى. سوندىقتان قالىڭ بەرۋ دۇرىس دەپ سانايمىن» دەپ ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.

«بىزدە (الماتى وبل. الاكول اۋدانىندا  شقو-عا جاقىن تۇسىندا، ءتىپتى تالدىقورعاننان باستاپ) قالىڭ مال دەگەن ءسوز جوق، جىلقى اكەلەدى نەمەسە جىلقىنىڭ قۇنىن اكەلەدى، ءبىراق «ستاۆكا» قويۋ اتىمەن جوق! سوسىن جاساۋعا ءۇش سومكە كيىم تولتىرىپ اپارۋ دەگەن دە جوق. تۇرمىستىق ۇلكەن زاتتاردى عانا اپارادى» دەپ پىكىر ءبىلدىردى الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىنى.

ال وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇرعىنى، 3 بالانىڭ اناسى  ءانيپا شايماننىڭ ايتۋىنشا، «قالىڭمال – ەرتەدەن كەلە جاتقان سالت.  بۇگىندە وڭتۇستىكتە قالىڭ مالدىڭ ورتاشا باعاسى 500 مىڭ تەڭگە، ءبىراق  قاتىپ قالعان باعا جوق. اركىم كورپەسىنە قاراي كوسىلەدى. كەيدە 700-800 مىڭعا دەيىن قالىڭ مال بەرىپ جاتاتىندارى بار. قازاقتا «تەڭىن تاپسا، قىزدى تەگىن بەر» دەگەن وتە ورىندى ايتىلعان اتالى ءسوز بار. دەسەك تە،  قالىڭ مال تولەۋ ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان سالتىمىز. قازاقتا «قىزدىڭ مالىن قىنعا ءسۇرت» دەيدى. سول بەرىلگەن قارجىنىڭ ەكى ەسەسىندەي جاساۋ اپارامىز. شىنى كەرەك، بۇگىندە قىز بەرگەننەن گورى قىز العان ۇتىمدى.

قالىڭمال - ۇزاتىلعان قىزدىڭ تۋىستارىنا جىگىتتىڭ جۇرتى جاسايتىن سىي بولعانىمەن، ونى ءار جەردە وزگەشە اتايدى. ءبىرى «قىز كادەسى» دەسە، ەندى ءبىرى «انا ءسۇتى»، «اكە كۇشى» دەپ باعالاپ، شاما-شارقىلارى كەلگەنشە سىي قۇرمەتتەرىن كورسەتىپ جاتادى. «قالىڭسىز قىز بولسادا، كادەسىز قىز بولمايدى» دەگەن دە ءسوز بار. سوندىقتان دا، ءبىرىنشى كەزەكتە قالىڭ مال، التىن سىرعا، پاتەر، قىمبات كولىك دەگەن «جالعان قۇندىلىقتاردى» ويلاعاننان، ۇلىمىز نەمەسە قىزىمىزدىڭ بولاشاعىن، ەكى جاستىڭ باقىتىن ويلانعان ءجون».

قالىڭمال – ول قالىڭدىقتى ساتىپ الۋ ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا حالىقتىڭ كوزقاراسى ەكىگە بولىنەتىنى ايتىلعان بولاتىن. بىرىنشىدەن، ەشقانداي اتا-انا ىشىنەن شىققان پەرزەنتىن مالعا ساتپاق ەمەس! قالىڭمال- رۋلىق تۇتاستىقتى، ۇزاتىلعان قىز بالا مەن كەلىن الىپ وتىرعان شاڭىراقتىڭ اراسىن بايلانىستىرۋشى، قۇدالار اراسىنداعى ءجون-جورالعىنىڭ العاشقى باسپالداعى. ەكىنشىدەن، «قالىڭمال» ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسىن «قالىڭدىقتىڭ مالى». ال «قالىڭدىقتىڭ مالى» - ءۇي بولىپ، شاڭىراق كوتەرىپ، الەۋمەت ساناتىنا قوسىلىپ جاتقان ەكى جاستىڭ مۇلكى. «قىز – جات جۇرتتىق» دەگەن اتالى ءسوز بار. سول جات جۇرتتىڭ قىزىن ءوسىرىپ، باعىپ، تاربيەلەپ بەرگەنى ءۇشىن «انا ءسۇتى» مەن «اكە كۇشىنىڭ» اقىسىنىڭ بەرىلگەنى دۇرىس. ال «قىزدى ساتۋ» دەگەن ەسكىنىڭ كوزقاراسىن ۇمىتىپ، شاڭىراق كوتەرگەلى وتىرعان ەكى جاستىڭ تىلەۋىن تىلەگەننەن اسقان ەشتەڭە جوق.

ايگەرىم تاۋباي