الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، ەكونوميكالىق ءوسۋ شەتەل كاپيتالىنىڭ اسەرىنەن بولادى. ءبىراق، شەتەل ينۆەستورلارى ءۇشىن شيكىزات ءوندىرۋشى سالالار، اسىرەسە، مۇناي-گاز سالالارى باسىمدى بولىپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا ەكونوميكانىڭ قالىپتى جانە قارقىندى دامۋى قولايلى ينۆەستيسيالىق ساياساتقا تاۋەلدى. ەكونوميكالىق دامۋدىڭ، قۇرىلىمدىق قايتا قۇرۋدى ۇتىمدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ، الەمدىك نارىقتا باسەكەلەستىك پوزيسيالاردى بەكىتۋدىڭ قاجەتتى شارتى بولىپ ينۆەستيسيالىق رەسۋرستار تابىلادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكاسىنا شەتەلدىك ينۆەستيسيالاردى تارتۋعا نەگىزگى قولايلى ون سەبەپ بار: تابيعي رەسۋرستارعا باي بولۋى، قولايلى ورنالاسۋى، ساياسي تۇراقتىلىعى، قولايلى بيزنەس-كليماتى، ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋى، ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ بولۋى، قازاقستانداعى تىكەلەي شەتەل ينۆەستيسيالارى، ەكونوميكالىق ءوسۋى، كەدەندىك وداقتىڭ نارىقتارى، يندۋستريالدى-يننوۆاسيالى دامۋى. دۇنيەجۇزىلىك ينۆەستيسيالىق نارىقتا قازاقستاننىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى ىشكى ساياسي تۇراقتىلىعى بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى ق ر 2010 جىلى وبسە-دە ءتوراعالىق ەتۋى. 2010 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا استانا قالاسىندا وتكەن وبسە ءسامميتى – پوستكەڭەستىك كەڭىستىك تاريحىنداعى ءىرى فورۋم بولدى. 2011 جىلى قازاقستان ورتا ازياداعى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى وتكەن ءبىرىنشى ەل بولدى. حالىقارالىق ارەنادا قازاقستاننىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى مويىندالعاندىعىنىڭ جارقىن دالەلى – 2012 جىلدىڭ قاراشاسىندا حالىقارالىق كورمە بيۋروسىندا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن استانا قالاسىندا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى، كورمەنىڭ تاقىرىبى «بولاشاق ەنەرگياسى».  قازاقستاندا وتكىزىلىپ جاتقان حالىقارالىق شارالاردىڭ كولەمى – الەمدىك كارتادا ەلدىڭ ساياسي تۇراقتى سەرىكتەس رەتىندە بەدەلىنىڭ نىعايۋىن كورسەتەدى. 2010 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جىلدامداتىلعان يندۋستريالى-يننوۆاسيالى دامۋى بويىنشا 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى، ونىڭ نەگىزگى باسىمدىلىعى – ينۆەستيسيالاردى، اسىرەسە شەتەل ينۆەستيسيالارىن جاڭا جانە ەكسپورتقا باعىتتالعان وندىرىسكە تارتۋ [1].

ينۆەستيسيالاردى ەكونوميكاعا تارتۋ iشكi جيناقتاردىڭ جانە قاراجاتتاردىڭ جەتiسپۋشiلiگiنەن قۇتىلۋعا، ءوندiرiستiڭ ءوسۋiنە، ەكسپورتتىڭ جوعارىلاۋىنا، يمپورتتىڭ  تومەندەۋiنە، تاۋارلىق تاپشىلىقتىڭ قىسقارۋىنا جانە ءوندiرiستi ۇيىمداستىرۋدىڭ تيiمدiلiگiن جوعارىلاتۋعا كومەكتەسەدi. جالپى قازiرگi كەزدە ادامدار ەكونوميكاعا سالىنعان ينۆەستي­سيالاردىڭ ناق­تى تيiمiدiلiگiن كورۋi تيiس، ول جۇمىس ورىندارىنىڭ كوبەيۋiنەن، جاڭا ءوندi­رiس­­تەردiڭ پايدا بولۋىنان، ەڭبەك ءونiمدiلiگi ارتۋى ءۇشiن جاعدايدىڭ جاقسا­رۋى­نان تانىلادى. وسىعان وراي قازاقستاندا ينۆەستيسيا سالاسىن ودان ءارi جەتiلدiرۋ ماسەلەسiنiڭ ماڭىزى ارتۋدا.

بارلىق ەلدەردەگى سياقتى، قازاقستانداعى ينۆەستيسيالىق پروسەستىڭ گۇلدەنۋى ماكروەكونوميكالىق پارامەتردىڭ تومەندەگى فاكتورلارىمەن تەجەلىپ وتىر.

ولاردىڭ بىرىنشىسىنە مىنانى جاتقىزۋعا بولادى: ياعني جيناقتالاتىن رەسۋرستاردىڭ تومەن تيىمدىلىكتە ءسىڭىرىلۋى، ولاردى قارجىلاندىرۋ مەحانيزمىنىڭ جوق بولۋى (ساقتاندىرۋ، زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ينۆەستيسيالاۋدىڭ نارىقتىق ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ، سونىمەن بىرگە جيناقتاۋلاردىڭ سالىمدارعا اينالۋى مەحانيزمىنىڭ اياقتالماعاندىعى).

بۇل جاعدايدى ۇلتتىق بانكتىك جۇيەنىڭ جەتكىلىكتى تۇردە دامىماۋى شيەلەنىستىرىپ وتىر. قازىرگى كەزدە ۇلتتىق بانكتىك جۇيە جيناقتاردى سالۋدىڭ جانە ولاردى ينۆەستيسيالاۋدىڭ شىنايى اكتيۆتەرگە اينالۋىنىڭ تارتىمدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتى جوق.

ەكىنشىدەن، رەسپۋبليكا كولەمىندە ءتيىمدى ينۆەستيسيالىق جوبالار تۇرىندەگى تولەم الۋشىلار ۇسىنىستارىنىڭ مالىمەتتەر بانكىنىڭ قۇرىلماعاندىعى. كوپتەگەن جوبالار جابىق جاعدايلاردا قاراستىرىلعان، وسىنىڭ اسەرىنەن جەتكىلىكسىز دارەجەدەگى جوعارى ءتيىمدى جوبالار ومىرگە ەنگىزىلگەن.

ۇشىنشىدەن، بانكتەردىڭ، كليەنتتەردىڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ تومەن دەڭگەيى؛ مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردىڭ جوعارى تابىستىلىقپەن قامتاماسىز ەتىلمەۋى؛ كاسىپورىنداردىڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ قاجەتتى دەڭگەيدە بولماۋى سەبەبىنەن ينۆەستيسيالاۋدىڭ جوعارى تاۋكەلدىلىكتەرىن كومپەنساسيالايدى.

تورتىنشىدەن، تولەمدەر داعدارىسى جاعدايىنداعى قارىزداردىڭ ساقتالۋى بۇرىنعىسىنشا اينالىم كاپيتالىن تولتىرۋ ءۇشىن اقشاعا دەگەن جوعارى سۇرانىستى ساقتاپ وتىر، ول قارجىلىق رەسۋرستاردى ينۆەستيسيالاندىرۋ ماقساتتارىنا ەمەس، اينالىم قورلارىن قارجىلاندىرۋعا باعىتتايدى.

بەسىنشىدەن – جۇكتەمەلەنبەۋ جاعدايىندا تۇرعان وندىرىستىك سالانىڭ نەگىزگى كاپيتالى ءوزىن ساقتاۋعا جوعارى شىعىنداردى تالاپ ەتەدى، سولار اقىلى قارجىلىق رەسۋرستاردىڭ ەلەۋلى بولىگى شىعىندالادى.

التىنشى – ءتيىستى ادىستەردىڭ بولماۋى نەگىزگى كاپيتالدىڭ تەڭبە-تەڭسىز قايتا باعالانۋىنا اكەلىپ سوقتى.

بۇگىندە، حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا، قازاقستان الەمنىڭ شەتەلدىك ينۆەستيسيالار ءۇشىن ەڭ تارتىمدى 20 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيسيالاردى تارتۋ يندەكسىنىڭ رەيتينگى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2008 جىلى 141 ەلدىڭ اراسىنان 23ء-شى ورىندى يەلەندى. دۇنيەجۇزىلىك «Doing Business» بانكىنىڭ رەيتينگى بويىنشا قازاقستان 2009 جىلدىڭ ىشىندە جوعارى قاراي ون ورىنعا كوتەرىلدى [2].

ينۆەستيسيالىق قىزمەتتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ سەرپىنىن كەلەسى 1-كەستەدەن كورە الامىز.

 1-كەستە.  ينۆەستيسيالىق قىزمەتتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ سەرپىنى، ملن.تەڭگە

الداعى جىلدارى ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىنا وتاندىق جانە تiكەلەي شەتەلدiك ينۆەستيسيالاردىڭ اعىنىن ىنتالاندىرۋ، مەملەكەتتiك ينۆەستيسيالاردى پايدالانۋدىڭ تيiمدiلiگiن ۇتىمدى ەتۋ جانە ارتتىرۋ ساياساتى مەن iشكi جيناق اقشانى جۇمىلدىرۋ جالعاساتىن بولادى.

ەلدiڭ ينۆەستيسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ جانە ينۆەستيسيالىق كليماتىن جاقسارتۋ ءۇشiن قولدانىستاعى نورماتيۆتiك قۇقىقتىق بازانى جەتiلدiرۋ ءجونiندە جۇمىس جالعاساتىن  بولادى.

باسىم ءوندiرiستەردiڭ ينۆەستيسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ شەڭبەرiندە مەملەكەت iسكە اسىراتىن ودان ارعى شارالار مىنالار:

-  مينوريتارلىق اكسيونەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە؛

-  كاسiپورىنداردى تiركەۋدiڭ جەڭiلدەتiلگەن جۇيەسiن ەنگiزۋگە؛

-  قىزمەت تۇرلەرiن ليسەنزيالاۋدىڭ ترانسپارەنتتiك جۇيەسiن قۇرۋعا؛

-  قارجى ەسەپتiلiگiنiڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىنا كاسiپورىنداردىڭ ءوتۋiن جىلدامداتۋعا ؛

-  ۇلتتىق يننوۆاسيالىق جۇيەنiڭ ەكونوميكالىق دامۋىن باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسiن دامىتۋ ءجونiندە جۇمىستىڭ جالعاسۋىنا؛

-  مەملەكەتتiك دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستiرۋدi كۇشەيتۋ ءجونiندەگi iس-ارەكەتتi، ولاردىڭ قىزمەتiنiڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋدى جانداندىرۋعا؛

-  ينۆەستيسيالارعا جاردەمدەسۋ جانە شەتەلدەگi ينۆەستيسيالىق ساۋدا وكiلەتتiكتەرiنiڭ جەلiسiمەن بiرگە ەكسپورتتىڭ جىلجۋى ءجونiندەگi مامانداندىرىلعان قۇرىلىمىن قۇرۋ؛

-  وتاندىق بيزنەستiڭ، ءاسiرەسە ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ مۇددەسiن ەسكەرە وتىرىپ، iرi حالىقارالىق جوبالاردى سينديسيرلەنگەن قارجىلاندىرۋدا قازاقستاننىڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءبولiگiندە حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن بiرگە جۇمىستى جانداندىرۋ؛

قازاقستاننىڭ ينۆەستيسيالىق مۇمكiندiكتەرiنiڭ تۇساۋ كەسەرi جانە شەتەلدiك، ونىڭ iشiندە ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى iزدەۋ ءجونiندە جۇمىستاردى جالعاستىرۋعا باعىتتالادى[3].

ينۆەستيسيالىق ساياسات ماڭىزدى ءتورت باعىتتا جۇرگىزىلەدى:

• رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىك قورلاردى پايدالانۋ ارقىلى؛
• جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىك قورلاردى پايدالانۋ ارقىلى؛
• زاڭدى تۇلعالاردىڭ مەنشىكتى قاراجاتتارىن قولدانۋ ارقىلى؛
• شەتەلدىك ينۆەستيسيالاردى تارتۋ مەن ءتيىمدى پايدالانۋ مەحانيزمى ارقىلى؛
• قارىز قاراجاتتارى ارقىلى.
• 1-كەستە. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيسيالاردىڭ قارجىلاندىرۋ كوزدەرى (ملن. تەڭگە)

شەتەلدىك ينۆەستيسيالاردى پايدالانۋ،  قاي ەل ءۇشىن بولسا دا وبەكتيۆتى قاجەتتىلىك. ول، ەل ەكونوميكاسىن حالىقارالىق ەڭبەك ءبولىنىسى جۇيەسىنە كەڭىنەن قاتىستىرىپ، مۇقتاج سالالارعا كاپيتالدار كەلتىرۋدىڭ ءتيىمدى جولى.

قورىتا كەلگەندە، دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكانىڭ وبەكتيۆتى زاڭدارى، كاپيتالدار اۋىسۋىنىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسى كورسەتكەندەي، قازاقستان بۇل پروسەستەن اۋلاق تۇرا المايدى. بۇل قازىرگى دۇنيەجۇزىلىك شارۋاشىلىق پەن حالىقارالىق ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ ەرەكشە بەلگىسى.

اكىلوۆا ج.ر.

ل.ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى،

عىلىمي جەتەكشىسى: ە.ع.ك.، دوسەنت يلياس ا.ا.