مەنىڭ «قازاق ءۇنى» ۇلتتىق پورتالىنا 14 قىركۇيەكتە جازعان «اتاما ءتىل تيگىزبە، اتامبايەۆ، اتاۋسىز قالاسىڭ!»- اتتى ماقالام قىرعىز پرەزيدەنتىنىڭ سايلاۋدا ءوز ادامى ءوتۋ ءۇشىن ءوز ەلىندە ادىلەتسىزدىكتىڭ بارىنە بارىپ (وندا شارۋام جوق)، ءتىپتى تۋىسقان قازاق-قىرعىز اراسىنداعى جاندى جارا – قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن كەنەسارى حاننىڭ ءارۋاعىنا ءتىل تيگىزۋىنە قارسى جازىلعان ەدى. بۇل ماقالا قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزعانى بەلگىلى. الەۋمەتتىك جەلىدە پىكىر قوسقانداردىڭ باسىم بولىگى قولداپ جاتىر. بىرنەشە سايتتار كوشىرىپ باسقان بۇل ماقالانىڭ ماڭىزىن يۋتۋبتاعى ASYL video ارناسىندا 140 مىڭعا جۋىق ادام قاراپ، 2 مىڭنان استام ادام تالقىلاعانىنان-اق بىلۋگە بولادى.
ماقالادا بىردەن ايتتىم: «بۇنىڭ الدىنداعى قازاقستان پرەزيدەنتىنە تيىسكەن ءسوزىن ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ادەتتەگى ءسوز قاعىسۋى دەپ قابىلدادىق. ەندى مىناۋ، اسكەرلەرىن جيناپ الىپ، شەكاراعا قازاق اسكەرى كەلىپ تۇرعانداي ەكى ەلدىڭ اراسىنا وت تاستاپ سويلەگەنى ساياسي ساۋاتتى ادامنىڭ ءسوزى ەمەس، كوشە ايقايشىسىنىڭ كوسەمسىگەنىنەن ارتپادى»-دەپ. سونىڭ وزىندە كوبىكاۋىز كوكەزۋ قىرتتار اتامبايەۆتىڭ الدىڭعى ءسوزىن الدىما تارتا بەرگەنىنە قاراپ، بۇلارعا داۋا جوق ەكەن دەدىم…
مەن ەكى ەل پرەزيدەنتىنە باعا بەرۋدى ماقسات ەتكەن جوقپىن. قىرعىز پرەزيدەنتىنىڭ جۇمىسى تۋرالى دا بۇل جەردە ءبىراۋىز سىن جوق، قازاق پرەزيدەنتى تۋرالى دا ەشقانداي ماقتاۋ جوق ەكەنىن تۇيسىگى، ساۋاتى بار ادامدار بولسا، ءبىلۋى كەرەك ەدى. قىرعىز پرەزيدەنتى مەنىڭ ۇلتىمنىڭ قاستەرلى حانى كەنەسارىعا ءتىل تيگىزدى، مەن ۇلتىمنىڭ نامىسى، ءتىلى بار پەرزەنتى رەتىندە لايىقتى جاۋاپ بەردىم. بۇل بىرەۋلەرگە ۇناماسا، ول وزدەرىنىڭ باستارىنىڭ پروبلەماسى. ەكىنشىدەن، الەمدە ەشقانداي ەسى دۇرىس ەل، ءوزىن سىيلايتىن مەملەكەت ءوزىنىڭ حانىنىڭ ءارۋاعى، اتا-باباسى تۋرالى نەمەسە پرەزيدەنتى تۇگىلى ۇرى-قارىسىن دا وزگەلەرگە تالاتپايدى، ءپىسىرىپ جەسە دە، وزدەرى شەشەدى. ال بىزدە حان باباسىنىڭ ءارۋاعىن قورعاعان ماعان راحمەت ايتۋدىڭ ورنىنا جامانداپ جاتقان كەرتارتپالار تابىلىپ جاتسا، ول ءبىزدىڭ ەلدىڭ قۇلدىق سانادان ءالى ارىلماعانى دەپ ءبىلۋ كەرەك.
بارىنەن دە قورقىنىشتىسى، بۇلاردىڭ قىرعىز پرەزيدەنتى اتامبايەۆتى ەلباسىمىزعا ارنالعان ەكى-ۇش اۋىز سىنى ءۇشىن توبەگە كوتەرىپ، قازاق حانىنىڭ ءارۋاعىنا تيىسكەنىنە كوز جۇما قاراپ، ارانداتۋشىنى اقتاۋ مەن جاقتاۋشىلىققا بوي ۇرۋى ەدى… اۋ، ونداي سىندى ەلىمىزدە دە ەرىنبەگەننىڭ ءبارى ايتىپ، جازىپ جۇرگەن جوق پا؟ بىزدەگى پرەزيدەنت سايلاۋلارىنىڭ كەزىندە ودان دا زورىن ايتپاپ پا ەدى تالاي ساياساتكەر؟ زەينەتاقىنىڭ تومەن ەكەنى تالايدان بەرى جىر بولىپ كەلە جاتقان جوق پا؟ ەندى ءوز ەلىنىڭ پرەزيدەنتىن وزگە ەلدىڭ باسشىسى سىنادى دەپ، الاقايلاعانننان، ءتىپتى، اتاسىنىڭ ءارۋاعىن اتامبايەۆپەن قوسىلىپ اتتاپ كەتكەن بەيشارالىقتى – بىزدەن باسقا قانداي ەلدەن كەزدەستىرۋگە بولادى؟..
اجەپتاۋىر ەل ءۇمىت كۇتىپ جۇرگەن ازاماتتارىمىزدىڭ اتامبايەۆتىڭ ادۆوكاتىنا اينالىپ كەتكەنىنە تاڭىم بار. قازاقتىڭ جەرى ءۇشىن، ەلى ءۇشىن كۇرەسىپ، قۇربان بولعان كەنەسارى حاننىڭ ءارۋاعىنا شەتەل باسشىسى قارا باسىنىڭ قامى ءۇشىن ءتىل تيگىزىپ جاتسا، ءبىزدىڭ كەشە جەرىمىزدى قورعاۋداعى بەلسەندى جىگىتتەردىڭ ءبىرى دە حان بابامىزدى كاندەنشە تالاپ جاتقانداردىڭ الدىنا شىعىپ الىپ، «شىندىقتى شىندىق دەپ مويىنداي الماۋ – بەيشارالىق»- دەپ كوسەمسيدى.
اتامبايەۆتىڭ كەنەسارىنىڭ باسى تۋرالى ايتۋى – ەشقانداي شىندىقتى ايتۋى ەمەس، وتكەلدە ەردىڭ ارتقى قاسىن سۇراپ، ەكى حالىقتىڭ اراسىنداعى جاندى جارانى تىرناۋ ەكەنىنە سوندا بۇل ساۋاتتى دەپ ساناپ جۇرگەن ساياساتكەرىمىزدىڭ ساناسى جەتپەي مە؟ اتا-بابامىزدىڭ ءارۋاعىنا ءتىل تيگىزگەندى – شىندىقتى ايتۋ دەپ بىلق ەتپەي نامىسسىز قابىلداۋ – قۇلدىق ساناداعى ناعىز بەيشارالىق!
ال كەيبىر ماقاۋلارىمىز اتامبايەۆ كەنەسارىنىڭ اتىن اتاعان جوق قوي، ول اسكەرى الدىندا ايتقان ءسوز ءار ەلدە دە بار عوي دەپ كۇيدىرەدى. بۇلارعا نە دەرسىڭ ەندى؟.. «قىلىشپەن كەلگەندەر قىلىشتان ءولىم تابادى» دەگەن ءسوز ءار جەردە، ءار حالىقتا بار، بارىندە ايتىلاتىنى راس.. ال اتامبايەۆتىڭ كەشە قازاقستاندى كىنالاپ تۇرىپ: «جەرىمىزگە قىلىشپەن كەلگەندەر باسىن قالدىرىپ كەتەدى قىرعىز جەرىندە» دەگەن ءسوزى قازاقتىڭ كەنەسارى حانىن مەڭزەگەنىن شىنىمەن باسى جوقتار عانا تۇسىنبەيدى…
ال قازاق ءتىلى تۋرالى ايتقاندارىن ءوزىمىز جاقسى قابىلداپ جۇرگەن مۇحتار تايجان بار جۇمىسىن جيىپ قويىپ، «كەنەسارى حان ءولىمى ءۇشىن قىرعىزدارعا كەكتەنۋ دۇرىس پا» دەپ، ارنايى ماقالا جازىپ، جايداق ءپالساپا سوعىپ كەتىپتى. ونى قازاققا قارسى ءسوزدى قالايتىن ءورىستىلدى سايتتار قۋانا جاريالاپ جاتىر. «كاراۆان» سايتى ءتىپتى، قىرعىز بلوگەرىنىڭ «ماسقارا بوپ جەڭىلگەن كەنەسارىدان باسقا حاندارىڭ جوق پا؟» دەگەنىن باس تاقىرىپقا شىعارىپ جاريالاپتى. اۋزىنا يە بولمايتىن اتامبايەۆى دا، اۋزى بوس بلوگەرى دە تاپ ءبىر قىرعىزدار كەنەسارىنىن جەكپە-جەكتە جەڭگەندەي جەلپىنەدى…
م.تايجاننىڭ سونداعىسى كەڭەستىك يمپەريا كەزەڭىندەگى ورىس تاريحشىلارىنىڭ كوزقاراسىن العا تارتقان ءوزىنىڭ پىكىرلەرىنە الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان مەن ۇلت عالىمى ەرماحان بەكماحانوۆتى نەگىزسىز بەتپەردە ەتىپ الىپ، مەكتەپ بالاسى دا بىلەتىن جاۋىر وقيعانى جالاڭ قايتالاپ شىعۋ عانا.
بۇل مۇحتار تايجانعا نە ءۇشىن كەرەك بولدى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى. ول نەگە حان كەنەنى جازعانى ءۇشىن قانشا جىل تۇرمەدە ازاپتى كۇن كەشكەن قازاقتىڭ ناعىز ۇلت عالىمى ەرماحان بەكماحانوۆتىڭ اتىن ءوزىنىڭ دىمكاس كوزقاراسىنا پايدالانىپ، ەلگە، اسىرەسە، جاستارعا كەنەسارى تۋرالى دا، بەكماحانوۆ تۋرالى دا تەرىس پىكىر تۋعىزۋعا ىقپال ەتەدى.
«ەڭ الدىمەن كەنەسارى حاننىڭ قىرعىزداردىڭ قولىنان ءولۋى ايارلىقپەن جاسالعان قاستاندىقتان ەمەس، اشىق ۇرىس قيمىلدارىندا بولدى.
ەندى قىرعىزدارمەن وسى شايقاس نە ءۇشىن بولدى؟ قىرعىزدار بىزگە وزدەرى كەلىپ سوقتىقتى ما؟ بىزگە سولار ءبىرىنشى شابۋىل جاسادى ما؟ ارينە، جوق! ول كەزدە قىرعىزدار سانى قازاقتاردان 10 ەسە از ەدى. كەنەسارىنىڭ رەسەيگە قارسى سوعىسقا قوسىلماعانى، كومەك كورسەتپەگەنى ءۇشىن قىرعىز ايىلدارىن ورتەپ، قىرعىزداردى اياۋسىز ولتىرگەنى شىندىق. كەنەسارىنىڭ وزىنە باعىنباعانى ءۇشىن قازاق اۋىلدارىن دا شاپقانىن ادىلدىك ءۇشىن ايتۋىمىز كەرەك. ول سونداي ءبىر دەموكرات بولمادى جانە ۋاقىت تا قاتاڭ، جاۋگەرشىلىك كەزەڭ ەدى.
تاعى دا قايتالاپ ايتامىن، حان كەنە ايارلىقپەن جاسالعان قاستاندىقتان ەمەس، اشىق سوعىس ۋاقىتىندا ءولدى.
باتىرلار مەن سۇلتاندار، ماناپتار ەكى جاقتان دا ءولىپ جاتتى. ءبىزدىڭ دە سوڭعى ءارى حالىقتىڭ سۇيىكتىسى بولعان كەنەسارى حانىمىز ءولدى…
ەندى كەلىپ، 200 جىلداي ۋاقىت ءوتىپ كەتكەندە كورشىلەرىمىزگە كەك ساقتاۋ ورىنسىز.»- دەپ، ەلگە بەلگىلى ءجايتتى ەزە بەرگەندە، وقىرمانعا، اسىرەسە، جاستارعا كەڭەستىك يمپەريا تاريحشىلارىنىڭ كوزقاراسىن ەگە بەرگەندە تايجان نە ايتپاقشى بولدى ەكەن؟ قىرعىز ماناپتارى تۇتقىنعا تۇسكەن كەنەسارىنى جازالاپ، ءولتىرىپ قانا قويسا، داۋ جوق، قازاق حانىنىڭ باسىن ساۋداعا سالىپ، قازاق-قىرعىزدىڭ ورتاق جاۋى رەسەي پاتشاسىنا ساتىپ، 3000 سوم سىيلىق الىپ وتىر عوي… «وتىرىكشىنىڭ كۋاسى قاسىندا» دەگەندەي، مۇحتار باۋىرىمىز، اناۋ-مىناۋ ەمەس، الاش ارىستارىن نەگىزسىز كۋالىككە تارتىپ قويادى.
سوندا، تايجاننىڭ تافتولوگياسىنا سالساق، «ادام ءولتىردى، ءوزى وزگە ەلگە شابۋىل جاسادى» دەپ فرانسۋزدار ناپولەوننىڭ ءارۋاعىنا ءتيىسىپ جاتسا دا، قورعاماۋى كەرەك پە؟.. كەنەسارى قازاق تاريحىنداعى قاسيەتتى دە، قاسىرەتتى تۇلعا ەكەنىنە وي جىبەرۋ كەرەك الدىمەن. وزبەكتىڭ حانى تۋرالى اتامبايەۆ اۋزىن اشىپ كورسىنشى، نە بولار ەكەن؟..
ال ناعىز تاريحشى عالىم، كاسىبي مامان، تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور جامبىل ارتىقبايەۆ كەنەسارىنىڭ قىرعىز اۋىلىن شابۋعا قىرعىزداردىڭ وزدەرى كىنالى بولعانىن قىرعىزدىڭ اتاقتى تاريحشىسى بولەك سولتونايەۆتىڭ جازعانىنان كەلتىرىپ تۇرىپ، ناقتى دالەلدەپ جازادى:
«قىرعىز قازاق قاراماعىنان «قازاق قايىڭ ساۋىپ، قىرعىز گيسسار اسقان» «اقتابان شۇبىرىندىدا» شىعىپ كەتتى. ءحۋىىى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي ورتالىق ازياداعى جاعداي ورنىقتى. قىرعىن سوعىستاردىڭ ناتيجەسىندە جوڭعاريا «بارسا كەلمەسكە» كەتتى، جاڭا كورشى قىتايمەن شەكارانى بەلگىلەدىك. وسى تۇستا باداحشاننان بەرى قۇلاعان قىرعىز ىلە مەن شۋ اراسىنا تالاسىپ قازاققا مازا بەرمەۋگە اينالدى. كوكجال باراق جانىنا ەرگەن باتىرلارىمەن 1767 جىلى قىرعىز قولىنان قازا تاۋىپ، ولاردىڭ باستارىنان «كاللا مۇنارا» (شەكارانى انىقتايتىن) تۇرعىزىلعان سوڭ ابىلاي 1770 جىلى الاتاۋعا اتتاندى. «ءجايىل قىرعىنى» كوپ جازىلعان تاريح، سول سەبەپتى ءبىز م.ج.كوپەي ۇلىنىڭ جازباسىنان قىسقاشا عانا ءۇزىندى كەلتىرەمىز: «سوندا قىرعىزدىڭ باسشىسى سادىر بالا ماقتانعان ەكەن: قازى مامەكتى الدىم، الىبەك شولاقتى الدىم، كوكجال باراقتى الدىم، ارقادا ابىلاي دەگەن كارى سارتى بار دەيدى. ول ماعان نە قىلادى ؟!» دەپ… ابىلاي بۇل ءسوزدى ەستىگەن سوڭ، ءۇش جۇزگە جار شاقىرىپ، الاش ۇراندى قازاقتان جان قالدىرماي «قىل قۇيرىق» دەپ اتتانىپ… قىرعىز بىقپىرت، توپالاڭ تيگەن قويداي ۇيلىعىپ قاشا بەرىپتى، قازاق ارتىنان قۋىپ، قارابالتا، سوقىلىقتىڭ اسۋىنا جەتكىزبەي، كوبىن قىرىپتى…
ابىلاي قارابالتا، سوقىلىقتان اسىپ شاپپاقشى بولعاندا، مۇنى ەستىگەن سادىربالا ەلشى جىبەرىپ «ءبىز ءبىر تايپا ەلدى اق ۇيلىگە بەرەيىك» دەپ انت بەرگەن. قوس باسىنا ءبىر ءۇي قىرعىزدان باتىرلار ۇلەس، سىباعا العان…» (9 توم، 121-122 بەتتەر).
وسى «اق ءۇيلىنىڭ اماناتى» كەنەسارى زامانىنا دەيىن ءوز كۇشىندە كەلدى. انت بۇزىلعان جاعدايدا اماناتقا بەرىلگەن ادام بولسا دا، رۋلى ەل بولسا دا قىرىپ تاستايدى. كەنەسارى ورىسپەن ون جىل سوعىسىپ سوڭىنا ەرگەن ەلمەن قىرعىز شەكاراسىنا جاقىنداعان ۋاقىتتا بۇل وقيعالار ءمورى بار قاعاز سياقتى ەدى. ب.سولتونويەۆ تا «كىرگىز مەنەن ەلدەشيپ تۋرۋۋگا كيشي جيبەرەلي، ەگەردە بولبوسو كۇچ مەنەن كاراتالى دەپ، 1846-جىلى ەرتە كوكتومدو كەنەسارى كوچۇپ كەليپ جانگاراچ، جانتاي، تىنالى، توروگەلديگە ەلچي جيبەرگەن» دەيدى. قىرعىز باسشىلارى «چاار اتكا جولبورستۋن تەريسين جااپ، تارتۋۋ كىلا» ەلشىلىك جىبەرگەن كۇنى «بولوكباي كىرگىزى توكولدوش ۋرۋگۋنان يليپ دەگەن بارىپ، كەنەن حاندىن توگۋز كىسىر اك چاار بايتالدارىن ۋۋرداپ كەليپ، سەميزين سويۋپ، ارىكتارىن وتكورۇپ جيبەرگەن». كەنە حاننىڭ كىسىسى سۇراپ كەلگەندە «مىندا كازاكتىن جىلكىچىسى جوك» دەپ، كۇلۇشۇپ جووپ بەربەگەن».
كەنەسارى ەلشىلىككە كونبەسەك جاۋشىلىققا كونەرسىڭ دەپ قىرعىزدى جازالاۋدى باستاعان سوڭ جانتاي ماناپ «كالىگۋلدۋ ەلچيليككە جيبەرگەن». «كالىگۋل ءوز ءسوزۇندو بۋل ساپاردا بەرگەن ۋباداسى انىگى مىنداي بولگون: كازاك، كىرگىزدىن جووسۋ بولسو بيرگەلەشيپ جوولايلى، ءوزۇبۇز ەل بولۋپ تۋرالى، چوڭ كەڭەشيبيزدي كەنەحانگا سالىپ، انىن ايتكانىنان چىكپايلى» -دەگەن. وسىدان كەيىن قىرعىزدىڭ بولەكبايلارى ساۋرىق باتىردى ءولتىردى دە جاۋگەرشىلىك قايتا جالعاسىپ كەتتى.
قالىعۇلدىڭ قازاقپەن كەلىسىمى تۋرالى اڭگىمەنى بەلەك سولتونويەۆ ونىڭ ءوز اۋزىنان ەستىدىم دەيدى: «بۋل ءسوزدۇن باارىن 1895-جىلىندا كالىگۋلدۋن ءۇيۇندو ولتۋرۋپ، ەلگە ايتىپ بەريپ جاتكاندا ووزمو-ووز جازدىم… كەنەسارىنىن باشىن الىپ بارگاندا الگان التىن مەدالدارى بار ەكەن. ءتۇشتونۇپ ولتۋرگان ەلدين ءوتۇنۇچۇ بويۋنچا كورسوتتۇ». مىنە، ءبىزدىڭ بەتىمىزگە سالىق قىلىپ كەنەنسارى قىرعىزدى شاپتى دەپ جۇرگەن اڭگىمەنىڭ ءتۇپنۇسقاسى.«-دەيدى تاريحشى عالىم.
ج.ارتىقبايەۆ ءوزىنىڭ ءسوزىن: » ءوزىنىڭ بيلىككە دەگەن امبيسياسى ءۇشىن وزىنە قامقور ەلگە ءتيىسىپ وتىرعان اتامبايەۆتىڭ دا وسى پىشكەكتى شاپقان جىگىتتەردەن ايىرماسى شامالى سياقتى…»-دەپ تۇيىندەيدى.
الاشتىڭ اقيىق اقىنى ماعجان جۇماباي ۇلى كەنەسارىنى : «الاشتا كەنەكەمە ەر جەتپەگەن!»-دەپ ارداقتاسا،زاڭعار جازۋشىمىمز مۇحتار اۋەزوۆ ۇلى ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ كەنەسارىعا قارسى شىقپاي، ءىشتارتقانىن يشارامەن جازادى.
«قۇنانباي باسىنان كەشكەن وسى الۋانداس ەكىنشى ءبىر ۋاقيعا، قازاق تاريحىنىڭ سول داۋىردەگى ۇلكەن ءبىر بەلىنە سوعادى. ول قۇنانبايدىڭ كەنەسارى جورىعى تۇسىنداعى ءبىر ءىسى.توبىقتىعا ستارشينا بوپ تۇرعان قۇنانباي جوعارى ۇلىقتان تىعىز بۇيرىق الىپ، بالقاش، الاتاۋعا بەتتەپ بارا جاتقان كەنەسارى، ناۋرىزباي قولىن قۋادى. ەل ەسىندە جىل مولشەرى قالماپتى. ءبىراق بۇل ۋاقيعا شاماسى 1846-1847 جىلدار كەزىندە بولۋ كەرەك. قۇنانبايدىڭ كەيىن اقىن بولاتىن بالاسى ىبىرايدىڭ جاس نارەستە كۇندەرى. كەنەسارى قولىنىڭ بالقاشقا قاراي قيىستاپ ءوتىپ بارا جاتقان ۋاقىتىندا ارت جاعىنان دا، اياگوز تۇسىنان دا قۋا شىققان وتريادتار بولادى. سول وتريادتاردىڭ ءبىرى جوعارى اكىمدەر بۇيرىعىمەن جولداعى ستارشىن قۇنانبايدى ەرتىپ الادى. پاتشالىق اسكەرىنە قوسىپ، قۇنانبايعا دا قولجيعىزىپ، توپ كوبەيتىپ، توبىقتىدان كوپ جىگىتتى اتقا مىنگىزەدى. ءبىراق ەل اڭىزى بويىنشا: قۇنانباي ۇلىق الدىندا دۇسپان كوزى قىلعانمەن، كەنەسارىنى شىنداپ، بوي سالىپ قۋمايدى. ءبىر رەت ەكى قول كەزىككەن ۋاقىتتا، بۇلاردىڭ قارسىسىنا ۇزىنتورى اتقا مىنگەن قولباسى شىعىپ، جاۋىنگەر سەرىكتەرىمەن قاتتى قيمىل ەتەدى. پاتشالىقاسكەرىن ىلگەرى باستىرماي قويادى. وترياد باستىعى وسى ورايدا ءبىر ءتاسىل جاساپ، قازاق توبىن، قۇنانبايلاردى العا سالىپ، وزدەرى سولاردىڭ ارتىنان تىقسىرا ءجۇرىپ بارىپ، جاقىننان ايقاسپاق بولادى. ويلاعانىنداي ءبىر ساتتە توبىقتى قولى ناۋرىزبايلارعا قويان-قولتىق كەلىپ قالادى. سونداتوبىقتى ىشىندە كوكشەدەن شىققان توبەت دەگەن باتىر شىنداپ شاۋىپ، ناۋرىزبايدىڭ ءبىر باتىرىنا نايزا سالارمان بولادى. وسىنى قۇنانباي كورىپ، توبەتكە اقىرىپ، شاقىرىپ الىپ: «مەن كۇنىم ءۇشىن جۇرگەنىم بولماسا، شىنداپ ۇستاسايىن دەپ ءجۇر مە ەكەم، كورمەيمىسىڭ، بىزگە وق اتپاي، باسىمىزدان اسىرىپ، ارتتاعى وتريادقا اتىپ تۇرعانىن. سەن ءيتتىڭ باتىرلىعىڭ وسىندا ۇستاعان ەكەن…» – دەپ، قامشىمەن باستان تارتىپ جىبەرىپ، تىيىپ تاستاعان دەسەدى»… (مۇقتار اۋەزوۆ. ءىى توم. ماقالالار مەن زەرتتەۋلەر. 1950 جىلى جازىلعان «اباي ءومىربايانىنىڭ ءتورتىنشى نۇسقاسى» دەگەن ماقالانىڭ 196-197 بەتتەرىندە.
دانا مۇحتار كەشە سولاي كەنەسارىعا ءوزىنىڭ ىقىلاسىن كورسەتسە، بۇگىنگى شالا مۇحتار تايجان كەنەسارى بابامىزدى 170 جىلدان كەيىن «ول سول كەزدە نەگە دەموكرات بولماعان، قىرعىزداردى شابامىن دەپ ولگەن» – دەپ، كىجىنىپ وتىر.
شىندىعىنا كەلسەك، مۇحتار تايجاننىڭ جازعانى مەن ەرماحان بەكماحانوۆتىڭ جازعانىن وقىساڭ، ەكەۋىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي! تايجاندى وقىپ وتىرعان جاس: «ە-ە، كەنەسارى دەگەنىڭنىڭ ءوزى دە ءبىر كوزىنە كورىنگەندى قىرا بەرگەن جاۋىز بولىپتى عوي، وزىنە دە وبال جوق ەكەن» دەگەن وي تۋادى. تايجاننىڭ جازباسىنا پىكىر جازىپ جاتقان جاستاردى وقىساڭىز، ولار كەنەسارىنى ۇلت تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەسكەر حان دەپ ەمەس، جاعىمسىز كەيىپكەر رەتىندە قابىلداپ، سولاي پىكىر جازىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىگىمىزگە شيرەك عاسىردان اسسا دا، كەنەسارىنى جەككورىنىشتى ەتۋدى جولعا قويعان كەڭەس يمپەرياسىنىڭ ءىسىن جاقسى جالعاستىرىپ وتىرعان مۇحتار تايجاننىڭ بۇل كەرتارتپا ماقالاسىن اكەسى، ناعىز ۇلتشىل، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى بولاتحان تايجان اعامىز وقىسا، نە بولار ەدى؟.. دارا تايجان كەنەسارىنى ەكىنشى رەت ءولتىرىپ، لايك ساناپ وتىرعان بالا تايجاندارعا شالت كەتەرى انىق ەدى….
ال ەرماحان بەكماحانوۆتىڭ جازعان زەرتتەۋىنەن حان كەنەنىڭ قايراتى مەن ايباتىن، ونىڭ رەسەي، قوقان، قىرعىز ءۇش ەلدىڭ اسكەرىنىڭ قورشاۋىن بۇزۋعا از اسكەرىمەن ايانباي كۇرەسكەن ايقاسىن وقىپ، رۋحىڭ كوتەرىلەدى. ال ولىمگە كەسكەن كەزدە اجال الدىندا قاسقايىپ تۇرىپ، ۇلت تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن عۇمىرىن سول ساتتە ولەڭدەتىپ بايانداپ، كەيىن ارتىن اسقاق انمەن بىتىرگەنىن، ەلدىڭ ءبارىنىڭ جۇرەگى تولقىپ، ءۇنسىز قالعانىن وقىپ وتىرىپ، جىلايسىڭ… ارينە، جۇرەگىڭ بولسا… قازاعىم دەگەن قانىڭ بولسا…
قازىبەك يسا ايتسا، سەنبەۋگە تىرىساتىندار ءۇشىن بەكماحانوۆتىڭ ءوزىن سويلەتەيىك. قىسقارتىپ مىسال كەلتىرەيىن:
« كەنەسارىنىڭ قىرعىزدارمەن شايقاسىنىڭ تاعدىرى قىرعىزدار جەڭىسىمەن اياقتالاتىنى الدىن الا بەلگىلى ەدى. بىرىنشىدەن، پاتشا وتريادتارىنىڭ باسشىلارى ماناپتارمەن اسكەري قيمىل جوسپارىن كەڭەسىپ وتىردى. گەنەرال-مايور ۆيشنيەۆسكييگە راپورتىندا جاساۋىل نيۋحالوۆ بىلاي دەپ جازدى: «مەن اسا بەلگىلى بيلەرگە – بۇعى رۋىنىڭ ءبيى بورامباي بەكمۇراتوۆقا جانە ءاجىباي سەرالينگە، سارىباعىش ءبيى ورمان نيازبەكوۆكە، سولتى رۋىنىڭ ءبيى جاڭعاراش ەسحوجينگە حات جولداپ، سەندەردىڭ دە، ورىس ۇكىمەتىنىڭ دە جاۋى كەنەسارىنىڭ كوزىن قۇرتايىق دەپ شاقىردىم».
ەكىنشىدەن، قازاق سۇلتانى رۇستەم جانە سىپاتاي بي كەنەسارى قوزعالىسىنا تونالۋدان قورقىپ قوسىلعان ادامدار ەدى. شايقاس بولاردىڭ الدىنداعى تۇندە ولار كەنەسارى جاساقتارىنان قاشىپ كەتتى. ول تۋرالى مادىبەك بەكقوجايەۆ بىلاي دەيدى:«سىپاتاي مەن رۇستەم تورە تۇندە ءوز اسكەرلەرىن ءبولىپ الىپ، شۋ وزەنىنىڭ ارعى جاعىنا ءوتىپ، «مىقان سۋىنا» جەتكەن سوڭ وتكەل ىزدەپ، تاڭ اتقانشا ءجۇردى. وسى كەزدە ولاردى قىرعىز اسكەرى بايقاپ قالىپ، شابۋىل جاسادى. ارتتا جاۋ، الدا وتكەل بەرمەس باتپاق سۋ، مىنە، وسىنداي جاعدايدا قازاقتار قىرىلىپ، ءبىر بولىگى قولعا ءتۇستى».
سىپاتاي مەن رۇستەم كورسەتكەن قىزمەت ۇمىت قالعان جوق. كەيىننەن ماناپ جانتاي قارابەكوۆ ءسىبىر قىرعىزدارى شەكارا باستىعىنان سۇلتان رۇستەمدى ناگرادتاۋدى سۇراي وتىرىپ، بىلاي دەپ جازدى: «رۇستەم سۇلتان مەن سىپاتاي الىبەكوۆ بي اسكەرلەرىن الىپ، كەتىپ قالدى دا مەنىڭ كەنەسارىنى جەڭۋىمە جاعداي جاسالدى».
ۇشىنشىدەن، قوقان بەكتەرى ءوز اسكەرلەرىن ورمان ماناپتىڭ قاراماعىنا بەرگەن-دى.
…جاعدايدىڭ ءۇمىتسىز ەكەندىگىن تۇسىنگەن كەنەسارى اسكەري كەڭەس شاقىرىپ، قورشاۋدان شىعۋ جولدارىن قاراستىردى. ناۋرىزباي كەنەسارىعا مىناداي ۇسىنىس جاسادى: «ماعان تاما رۋىنان قۇرمان باتىر جانە اعىباي باتىر باستاعان، ۇرىسقا جارامدى 200 جىگىت بەرىڭىز، مەن سول جىگىتتەرمەن قىرعىزدار شەبىنە شابۋىل جاساپ، بۇزىپ وتەمىن» دەدى. بۇل ۇسىنىستى بارلىعى قولداعانمەن، كەنەسارى كەلىسپەدى. «ەگەر ءبىز بۇزىپ وتسەك، وندا توقتاماي قاشامىز. كىمنىڭ اتى جۇيرىك بولسا سول قۇتىلادى. ال حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى قىرىلىپ قالادى. ەگەر مەن، اسكەر باسشىسى بولا تۇرا قاشىپ كەتسەم، وندا مەن بۇدان بىلاي حالىققا حان بولا المايمىن».
…كەنەسارى مەن ناۋرىزباي ءارقايسىسى ءوز وتريادتارىن باسقارىپ، قورشاۋدى بۇزىپ وتۋگە ۇيعاردى.
كەنەسارى ءوزىنىڭ وتريادىمەن قاراسۋىق دەگەن باتپاقتى وزەن ارقىلى قورشاۋدان شىقپاقشى بولدى. وزەننەن ءوتۋ كەزىندە كوپ ادام سۋعا كەتتى، وسىعان قاراماستان جاۋىنگەرلەر كەنەسارىنى امان الىپ قالۋ ءۇشىن ارەكەت جاسادى. وسى وقيعانى كوتەرىلىسكە قاتىسقان ادام بىلاي سۋرەتتەيدى: «كەنەسارىنىڭ جۇزدەگەن ادامدارى جەلكەدەن تونگەن قارا قىرعىزداردىڭ سوققىسىنان سۋعا كەتتى، ءبىراق ءولىپ بارا جاتىپ، وزدەرىنىڭ سۇيىكتى سۇلتانى كەنەسارىنى قۇتقارۋعا تىرىستى. وزدەرىن قۇربان ەتە وتىرىپ، ولار سۇلتاندى سۋعا باتىپ بارا جاتقان اتىنان اۋىستىرىپ، ءوز اتتارىن بەرىپ وتىردى».
قورشاۋدان شىعۋعا تىرىسۋ ءساتسىز اياقتالدى. ناۋرىزباي ءوزىنىڭ وتريادىمەن كۇشى باسىم شايقاستا قازا تاپتى. كەنەسارىنى ماناپتار قولعا ءتۇسىردى.
ءوزىن ولتىرەر الدىندا كەنەسارى قىرعىز ماناپتارىنا تاعى دا ءوز ويىن ايتتى: جاۋلاسۋدى قويايىق تا، ورتاق جاۋ قوقانعا قارسى بىرلەسىپ كۇرەسۋ ءۇشىن قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ كۇشىن بىرىكتىرەيىك دەپ ۇسىنىس جاسادى. الايدا قىرعىز ماناپتارى بۇل جولى دا ونىڭ ۇسىنىسىن قابىلدامادى.
كەنەسارى ءوزىن ولتىرەر الدىندا، ءيىن تىرەسكەن حالىق جينالىپ تۇرعان سول ءبىر شاقتا ولەڭدەتىپ قويا بەردى. ولەڭىندە ءوز ەلىنىڭ ەركىندىگى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىندا ءوزى جۇرگىزگەن اسا اۋىر كۇرەستىڭ بۇكىل وتكەن جولىن باياندادى، سارىارقانىڭ كەڭ دالاسىن، شايقاستا قازا تاپقان سەرىكتەرىن ەسكە الدى. كەنەسارى ولتىرىلەر الدىنداعى ءسات بىلايشا سۋرەتتەلگەن: «كەنەسارى جينالعان جۇرتقا، الىستاعى تاۋلارعا، كۇن شۋاعى توگىلگەن بيىك اسپانعا، ونان سوڭ جان-جاعىنا قاراپ الىپ، ءان باستادى. ءان ۇزاق ايتىلىپ، جينالعاندار ۇيىپ تىڭدادى. ءان سوزدەرى تىڭداۋشىنىڭ بويىن بيلەپ، جۇرەگىن باۋراپ، قاتتى تولقىتقان. ول ءوزىنىڭ ولەڭىندە تۋىپ-وسكەن كەڭ دالاسىندا، كىندىك كەسكەن اۋىلىندا وتكەن بار ءومىرىن ەسىنە العان ەدى».
كەنەسارى ءولىمى ونىڭ سەرىكتەرى ءۇشىن، اسكەري دوستارى ءۇشىن اۋىر سوققى بولدى.
ە. بەكماحانوۆ. «قازاقستان ءحىح عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىندا» 1993 جىل. 334-337 بەتتەر.
بۇدان وزگە كەنەسارىنىڭ ەرلىگىن پاش ەتەتىن ەل اراسىندا كوپ اڭگىمە بار. سونىڭ بىرىندە، جالعىز كەنەسارىعا جابىلعان قىرعىزدار نايزامەن شانشىپ، كوككە كوتەرگەندە كەنەسارى «مەن ءبارىبىر سەندەردەن بيىك تۇرمىن» دەگەنىن جىر عىپ ايتادى.
مىنە، قازاق تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن جانىن قيعان كەنەسارىنىڭ ەرلىگى! كەيىن قازاق تانەكە باتىر باستاعان اسكەرلەر كەنەسارىنىڭ كەگىن قايتارىپ، قىرعىزداردى قىرىپ، مانابىنىڭ باسىن الادى.
ياعني، ەلدىڭ كەگى قايتتى. ودان سوڭ الاتاۋدىڭ ەكى جاعىن قاتار جايلاعان ەگىز ەل قايتا تاتۋلاسىپ، ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرىپ كەلدى. ەكى ەل اراسىنداعى جاندى جارا – كەنەسارى تۋرالى ەكى ەلدىڭ ەستى قالامگەر-قايراتكەرلەرى دە ءسوز قوزعامايتىن، بايىپتى باسشىلارى دا باس جاعىنا بارىسپايتىن بولدى. وسىلاي ويدا دا، قىردا دا قاتار جۇرگەن ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ەسكى جارانى تىرناپ، وشكەن شوقتى قوزعاپ جىبەرگەن كوشەنىڭ ەسەرى ەمەس، كوسەممىن دەپ جۇرگەن اتامبايەۆتىڭ كوسەۋى بولدى. ءوز ادامىنىڭ پرەزيدەنت بولىپ سايلانىپ، ءوز بيلىگىن جۇرگىزە بەرۋى ءۇشىن زاڭنان دا، اردان دا اتتاپ، ەشنارسەدەن تايىنباي كەلگەن ول اقىرى جەمە-جەمگە كەلگەندە ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىنا سىزات سالۋدان دا، قاسيەتتى حانىمىزدىڭ ءارۋاعىن تاپتاۋدان دا تايىنبادى.
ەندەشە كەنەسارىنى ءارۋاعىن نەگە قوزعايسىڭ دەگەن سۇراۋ ماعان ەمەس، اتامبايەۆقا قويىلۋى كەرەك ەكەنىن ەشكىمگە ەجەلەي ءتۇسىندىرۋدىڭ كەرەگى جوق شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىن ءالى دە…
«بۇكىل سوزىندە قازاقستاندى كىنالاۋ مەن «شەستەركادان» اۋزى بوساماعان اتامبايەۆ اسكەر الدىندا تۇرىپ ەسىنە دە الماعان بۇكىل تۇركىنىڭ قازىناسى ماناس باتىر جىرىن قازاقتىڭ ۇلىلارى شوقان ءۋاليحانوۆ زەرتتەپ، الەمگە تانىتىپ، ەلۋىنشى جىلدارى كەڭەس يمپەرياسىنىڭ يدەولوگيالىق قىلىشىنان قورعاپ قالعان قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى، شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ۇستازى مۇحتار اۋەزوۆ ەكەنىن بىلە مە ەكەن بۇل پرەزيدەنت؟.. بىلمەسە، جازۋشىلارىنان سۇراپ السىن…«-دەگەندە ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن قالىپتاسقان ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى مالەني-رۋحاني بايلانىستى ءسوز ەتكەن ەدىك.
اتامبايەۆتىڭ شابىنا شوق تۇسكەندەي اسەر ەتكەن ءجايت – پرەزيدەنتتىككە كانديدات ومۋربەك بابانوۆتىڭ قازاقستان پرەزيدەنتىمەن كەزدەسۋى ەدى. ال اتامبايەۆتىڭ ءوزى وسىدان التى جىل بۇرىن پرەزيدەنتتىكە تۇسكەندە پۋتينگە شاۋىپ بارعانىن ۇمىتىپ قالسا كەرەك، بابانوۆتى باس سالىپ، قازاقستانمەن قوسىپ قارالاۋعا كوشتى. سوندىقتان دا ءبىز: «اتامبايەۆ ءوز ەلىنىڭ زاڭىن بۇزعانىن بىلاي قويعاندا، بابانوۆ باۋىرى ەمەس پە ءوزىنىڭ؟ كەشە عانا پرەمەر-مينيستر بولعان، ءبىر داستارحاننان ءدام تاتىپ جۇرگەن باۋىرىن، ءوز اراسىندا بولسا، مەيلى عوي، بۇكىل ەلگە «الدە ءبىر ەلدىڭ شەستەركاسى» دەپ ماسقارالاۋ، تۋراسىن ايتقاندا «ساتقىن» دەپ، زاڭسىز، اشىق ايىپتاۋ ءوز ەلىنىڭ پرەزيدەنت سايلاۋىن اشىق بۇزۋ دەگەن ءسوز. ايتار كىناسى – ومۋربەك بابانوۆتىڭ قازاق پرەزيدەنتىنە كەلىپ كەزدەسۋى. نەسى بار، اتامبايەۆتىڭ ءوزى اشىق، ايقايلاپ قورعاپ وتىرعان سوورونبەك جەەنبەكوۆتىڭ ءوزى دە كەزدەسكەن ءنۇرسۇلتان نازاربايەۆپەن. ول كەزدە، اتامبايەۆتىڭ ادامى قازاقستان پرەزيدەنتىمەن كەزدەسسە، زاڭدى بولادى دا، وپپوزيسيا وكىلى بابانوۆ كەزدەسسە زاڭسىز بولادى ەكەن عوي… قىرعىزدىڭ بۇكىل پرەزيدەنتتەرى اقشا سۇراپ، پرەزيدەنتتىككە كانديداتتارى اقىل سۇراپ، قازاق پرەزيدەنتىنە شاپقىلاپ جاتسا، وعان نۇرسۇلتان نازاربايەۆ كىنالى مە؟»– دەپ جازۋىمىزعا تۋرا كەلدى…
حان بابامنىڭ ءارۋاعىن قورعاپ، ۇلتىمنىڭ نامىسىن جىرتقانىم ءۇشىن مەنى كىنالاپ جاتقاندارعا… (پارادوكس!!!) ايتارىم، مەن ومىرىمدە تاپسىرىسپەن ماقالا جازعان ەمەسپىن. بۇل جۇرەگىمنىڭ، نامىسىمنىڭ تاپسىرىسى، تالابى. 14 قىركۇيەك كۇنى تاڭعى 11-لەردە ايتقوجا فازىل اعامىزدىڭ فەيسبۋكتاعى پاراقشاسىنان قىرعىز پرەزيدەنتى اتامبايەۆتىڭ شەكتەن شىققانى تۋرالى سىني جازباسىن كوردىم «اتامبايەۆ تى پەرەبرال: «بىزگە قىلىش ۇستاپ كەلگەندەر، باسىن تاستاپ كەتتى» دەگەن شەكتەن شىققاندىق
مى زناەم و كوم زدەس رەچ ي بولەزنەننو ۆوسپرينيماەم»- دەگەن اعامىز «اتامبايەۆ اۋزىن جابادى ما» دەپ اشۋلانادى. قىرعىز پرەزيدەنتىنىڭ وسىنداي وسپادار ءسوز ايتقانىن الدىندا بايقاماپپىن. ءوز كوزىمدى جەتكىزۋ ءۇشىن جارتى ساعاتتاي ىزدەپ، يۋتۋبتان تاۋىپ الدىم. مەنىڭ دە قانىم قايناپ وتىرىپ، ءبىر ساعاتتىڭ ىشىندە جاۋابىمدى جازىپ شىقتىم. بارى سول.
ءبىزدىڭ قوعامدا شەتەلدىڭ ادامى قازاقتى، قازاقتىڭ حانىنىنىڭ، بابالارىمىزدىڭ ءارۋاعىن تاپتاسا دا، ول نازاربايەۆقا سىن ايتقانى ءۇشىن عانا، سونى جاقتاۋ كەرەك، سوندا سەن «شىنشىل، وپپوزيسياشىل» بولاسىڭ، ال اتاڭنىڭ ءارۋاعىن قورعاپ، ۇلت نامىسى ءۇشىن قارسى شىقساڭ، «بيلىكشىل، جاعىمپازسىڭ» دەگەن قۇلدىق سانا قالىپتاسىپتى. بۇنداي بەيشارا پيعىل، كەمباعال كەيىپكە قالاي كەلگەنبىز؟ ىشىندە قازاق ءتىلىن قولداۋ حاتقا قول قويماي، قارسى شىعىپ جۇرسە دە، وزدەرىن ساياساتكەر سانايتىن سارىتىستەر دە، وڭ-سولىن ءالى تاني الماعان، كىمنىڭ كىم ەكەنىن اجىراتا المايتىن سارىاۋىزدار دا ءجۇر بۇلاردىڭ قاتارىندا.
وسىنداعى الدى-ارتىن تانىماس جاستاردى ايتپاعاندا ءتىسى سارعايعان، شاشى اعارعاندارىڭ بار «اتامبايەۆ حان اتامىزعا ءتيىسىپ شەكتەن شىعىپ، كەتتى، اۋىزىن جابۋ كەرەك» دەگەن ايتقوجا فازىل اعامىزدان كانە، قايسىڭ ارتىق وپپوزياسيامىن دەپ ايتا الاسىڭدار؟ تارازىنىڭ ءبىر جاعىنا ءبارىڭ جابىلىپ مىنسەڭدەر دە، ەكىنشى جاعىن ايتقوجا اعا جالعىز ءوزى باسىپ كەتەدى عوي، ساياسي سالماعىمەن دە، شىن سالماعىمەن دە… سوندا ايتقوجا اعا دا ۇكىمەتكە جاعىمپازدانىپ، تاپسىرىسپەن جازىپ وتىر ما، اتامبايەۆتى سىناعاندا…
الدە، بىلىكتى ساياساتتانۋشى ايدوس سارىمنىڭ اتامبايەۆتى جاقتاعانداردى جاقتىرماي سىناپ، فەيسبۋكتاعى دوستىقتان ءوشىرىپ جاتقانى دا تاپسىرىس پا؟
وسىنداي نامىسسىزدارعا كۇيىپ كەتكەن بەلگىلى جۋرناليست، اباي.كز سايتىنىڭ رەداكتورى نۇرگەلدى ءابدىعاني: «حانىمىزدىڭ ءارۋاعىن تىلدەپ جاتسا دا، اتامبايەۆتى قولداۋ – توبىرلىق!»-دەپ اشىنا جازدى.
سالماقتى ساساتتانۋشى راسۋل جۇمالىنىڭ: «ەرىنبەي رەسەيشىل الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن توپتاردى شولدىم. اتامبايەۆتىڭ سوزىنە قاتىستى ءبارىنىڭ ايتقانى شامامەن ءبىر: «اتامبايەۆ مولودچينا، نام بى تاكوگو پرەزيدەنتا،» ت.ب. قىسقاسى، قازاق پەن قىرعىز اراسىندا وت سالۋ. ەكى ورتادا قازاق ەلى مەن پرەزيدەنتتى قورعاپ شىققان جالعىز توپ، قانشاما سىني پىكىردە بولسا دا، قازاق پاتريوتتارى بولدى. ويلانارلىق. اسىرەسە بيلىككە»-دەپ جازعانىنىڭ دا جانى بار.
«سوندا اتامبايەۆتىڭ نازاربايەۆ تۋرالى ايتقان سوزىنە بولا قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ باسىنان اتتاپ كەتە بەرۋگە بولا ما؟ وسى اتامبايەۆتى جاقتاۋشىلاردان اللا ساقتاسىن ەلىمدى. ءوز تاريحىنا وسىلاي نەمكەتتى قاراۋ ناعىز بەيشارالىق. ءوز باباسىنىڭ ارۋاعىن قورعاۋ – نامىستان، تەكتىلىكتەن شىعادى. اتامبايەۆ ەلىمىزدەگى جاعدايلاردى ايتىپ قاپ ەدى، ءبورىنىڭ ارتىنداي شۋلاپ كەتتى. ولارعا تاريح كەرەك ەمەس، اتا كەرەك ەمەس»-دەيدى اقىن ازامات تاسقارا ۇلى.
جۋرناليست تۇردىبەك قۇرمەتxان: «قىرعىز ماناپتارىنىڭ قولتىعىنا سۋ بۇركىپ xان كەنەنىڭ باسىن العىزعان اق پاتشانىڭ ارەكەتىن پۋتين قايتالاعىسى كەلە مە؟ ءبىراق ەندى قىرعىزعا باس بەرەر قازاق جوق. كەنەنىڭ باسىن العان قىرعىزداردىڭ دا باسى قازاقتىڭ قانجىعاسىنا ىلىنگەن. ەر قاپتاعايدىڭ ۇرپاعى تانەكە باتىر باستاعان قازاقتار xانعا قاستاندىق جاساعان قىرعىز ماناپتارىنىڭ اۋىلىن شاۋىپ، باسىن الىپ قىرعىزبەن ەسەپ ايىرىلىسقان. مالى ارالاس، قويى قورالاس ەكى ەلدىڭ اراسىنا ەندى ەشكىم وت تاستاماي-اق قويسىن. وت تاستاعاننىڭ ءوزى وتقا ورانارىن ءبىلىپ السىن.
PS: بۇل جازبا «قىلىش الىپ كىرگەننىڭ باسى قالعان» دەگەن اتامبايەۆتىڭ سوزىنە ارناعانىم. ايتپاعىم، كەنەسارىنىڭ باسىن العانداردىڭ باسىن قازاق الىپ سول كەزدە-اق ەسەپ ايىرىلىسقانىن ەسكەرتۋ. قىرعىز بەن قازاققا پۋتين مەن اتامبايەۆتىڭ ارانداتۋىنا ەرگەنمەن ەشكىمنىڭ دە ۇتارى جوعىن ايتىپ وتىرمىن.»-دەپ ەسكەرتەدى.
بەلگىلى جۋرناليست دينا ەلگەزەك تە: «ارتىق كەتىپتى اتامبايەۆ… ماسقارا عوي مىناۋسى.. اتامبايەۆتىڭ الدىڭعى ءسوزىن راس دەدىك، ال ەندى بۇگىنگىسى نە؟ ءامىرشى ەسىرسە – الەۋمەت سورلايدى ەمەس پە؟ كەنەسارىنىڭ باسى تۋرالى ايتقانى دۇرىس ەمەس! ەكى ۇلتتىڭ اراسىنا ءورت تاستاۋ ەندى مۇنىسى… »-دەپ دۇرىس ايىپتايدى.
ال قىزۋقاندى جۋرناليست، گۋ-گۋ.كز سايتىنىڭ باس رەداكتورى ماحامبەت ەرعالي: «قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن حانى كەنەسارىنىڭ ءارۋاعىنا تيىسكەن قىرعىز پرەزيدەنتىن جاقتاعاندار مەن اقتاعاندار – بۇگىنگى كۇننىڭ ساتقىندارى»-دەپ، اشىعىن ءبىر-اق ايتتى.
ياعني، ەل نامىسىن قورعاپ جاتقان رۋحى بيىك ەرلەرىمىز دە جەتكىلىكتى، قۇدايعا شۇكىر.
ال ەل سەنىپ جۇرگەندەردىڭ: «كەنەسارى حان ءولىمى ءۇشىن قىرعىزدارعا كەكتەنۋ دۇرىس پا» دەپ ماقالا جازاتىنداي، بىزدە ەشكىم 170 جىلدان كەيىن «قىرعىزدار كەنەسارىنى نەگە ءولتىردى، كەگىمىزدى قايتارايىق» دەپ جاتقان جوق قوي. ءبىز قىرعىز پرەزيدەنتى 170 جىلدان كەيىن كەنەسارىنىڭ قازاسىن كوتەرىپ، نەگە ەكى ەلگە بىردەي جاندى جارانى تىرنايدى دەپ جاتىرمىز. وسىنى تۇسىنبەگەن نەمەسە تۇسىنگىسى كەلمەگەندەردىڭ ۇلتتىق نامىسى بار دەگەنگە كۇمانىڭ ويانادى.
قۇنانبايدىڭ كەزىندەگى كەنەسارى اسكەرىنە قارسى ۇمتىلعان توبەتتەر بۇگىندە كاندەندەرگە اينالىپ، قايتا شاۋىلدەۋدە… قامشىمەن ءبىر تارتىپ، قايتارىپ تاستايتىن تاعى ءبىر قۇنانباي كەرەك بولىپ تۇر!..
اتامبايەۆتان اتاسىنىڭ ءارۋاعىن اتتاپ، ەل نامىسىنا تيگەندى دوعارۋدى تالاپ ەتۋى ءتيىس دەپ ويلاپ جۇرگەن ساياساتكەرلەرىمىزدىڭ كوبىسى نەگە قىرعىز باسشىسىنىڭ تەزەگىن تەرىپ كەتتى…
بۇل ەندى ۇلكەن سۇراق؟ ەلدىك ءمانى بار ساۋال!
«ءوز ءوزىڭدى جاتتاي سىيلا، جات جانىنان ءتۇڭىلسىن» دەگەندى ايتقان دانا قازاق حالقىندا «باس جاعىنا بارىسپايىق» دەگەن دە ءسوز بار. قانداي كىنا، اۋىر ايىپ تاعىپ جاتسا دا، وڭايلىقپەن قوزعالا قويمايتىن قازاق اتا-بابا ءارۋاعىنا ءتىل تيگىزگەنگە ەشقاشان شىدامايدى، اتىپ تۇرىپ، اتقا قونادى. بۇل قازاقتىڭ «ۇلتتىق كودى» دەگەنىنىڭ ءبىر كىلتى وسى. بۇعان بىلق ەتپەسە، وندا قازاقتىڭ ولگەنى! مەن كەشە ماقالاما جازىلعان ءبىراز پىكىرلەرگە قاراپ وتىرىپ، باسقا دا سايتتار مەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشالاردى وقىپ وتىرىپ، اتامبايەۆتى اقتاۋعا بىلەك سىبانىپ كىرىسكەن ءبىزدىڭ ساياساتتانۋشى دەپ، ساياساتكەر، قايراتكەر دەپ جۇرگەندەرىمىزدىڭ ءبىرازى «ءتىرى ولىكتەر» ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم. «جاۋ جاعادان العاندا، يت ەتەكتەن الادى»-دەگەندەي، ولار وسى ارەكەتتەرىمەن قازاقتىڭ قاسيەتتى حانى كەنەسارىنى ەكىنشى رەت ءولتىردى…
ەكىنشىدەن، ءبىزدىڭ «وپپوزيسياشىلى» بار، باسقاسى بار، ساياساتكەرلەرىمىز بەن قايراتكەرلەرىمىز جانە ولارعا ەرگەن كەيبىر جاستارىمىز وسىنداي «وزىنىكىن قور، وزگەنىكىن زور تۇتاتىن» كەمسانالى بولسا، بىزگە جاۋدىڭ كەرەگى جوق ەكەن. اتامبايەۆتار كەلسە، الاقايلاپ الدىنان قارسى الىپ، قاقپانى اشىپ بەرەتىن رۋحسىز، نامىسسىزداردىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە نە سەبەپ بولدى.
سوندا بىزدە شيرەك عاسىردان استام ۇلتتىق يدەولوگيالىق، پاتريوتتىق تاربيەلىك جۇمىس جۇرگىزىلمەگەن بە؟ ءبىز قايدا بارا جاتىرمىز؟ «قارنىڭ توق بولسا، بولدى، باسقا نارسەنى تالاپ ەتپە؟»-دەگەن ساياسات جۇرتتى، اسىرەسە، جاستاردى قانداي كۇيگە تۇسىرگەن؟
قازاق ەلى مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قازاقتار قۇرايدى، قازاقتىڭ جەرى، قازاقتىڭ ءتىلى مەن ءدىلى جانە ءداستۇرلى ءدىنى دەگەن قاسيەتتى قۇندىلىقتاردى اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ، جاستارىمىزدىڭ بويىنا ەنگىزبەسەك، ءبىز ءقازىر ۇلكەن ءقاۋىپتىڭ الدىندا تۇرمىز!..
ول قاۋىپتەن ءبىزدى جاتتى جارىلقاپ جاتقان مۇحيت مۇنايمىز دا، اياق استىنان پايدا بولعان ميللياردەرلەرىمىز دە، مەملەكەتتىك تىلگە ميى جەتپەيتىن مينيسترلەر مەن اكىمدەر، دەپۋتاتتارىمىز دا، ءتىپتى، قازاقشا بىلمەيتىن گەنەرالدار باسقاراتىن اسكەرىمىز دە قۇتقارا المايدى!
ول قاۋىپتەن ءبىزدى وتارشىلىقتىڭ وتارىنان شىعاراتىن قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسى مەن ناعىز ۇلتتىق پاتريوتتىق تاربيە عانا قۇتقارا الادى!
ال كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كۇرەس جەڭىلىس تاپقانىمەن، ول قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن ماڭگىلىك جازىلىپ قالدى.
تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتتىلىگىن قايتا جاڭعىرتۋعا ۇمتىلعان، تاريحي ماڭىزى زور كۇرەستىڭ قۇنىن تومەندەتۋگە، قاسيەتتى حانىمىزدىڭ ءارۋاعىنا تيىسۋگە ەشكىمنىڭ حاقىسى جوق! ەشقانداي ەلدىڭ باسشىسىنىڭ دا، ەسەردىڭ دە!..
مەن ءسوزىمنىڭ اياعىن 2010 جىلى سانكت-پەتەربۋرگە بارعاندا جازعان جىرىمنان قىسقاشا ۇزىندىمەن اياقتايىن:
العا كەتكەن ەل مىناۋ، اسىپ ايلا،
قازاق دەسەڭ، قانىڭ ءبىر تاسىماي ما؟…
ەرميتاجدى ەرىنبەي ارالادىم،
كەنەسارى بابامنىڭ باسى قايدا؟…
تاۋەلسىز ەل ءتاۋبا دەپ، جاسىن ۇزبەك،
ءۇمىتتىمىز ورلەيدى تاسىمىز دەپ…
باسپەن بىرگە كەتكەن بە، باستى رۋحىڭ،
باسى بار ەل شىعادى باسىن ىزدەپ…
جۇرەگىڭدى سىزداتىپ جوعالار كۇن،
ساباعىنا تاريحتىڭ كوپ الاڭمىن …
باسىم ىستەپ كەتكەندە.. ءبىر كەزدەرى..
باسىن ىزدەپ اتامنىڭ ورالارمىن…
ءيا، حان بابامىزدىڭ باسىن قايتارماي، باسىمىزدىڭ ءالى ىستەي قويۋىنا كۇمان كوپ. كەنەسارىنىڭ قازاسىنا سەبەپ بولعان قازاقتىڭ الاۋىزدىعى، 170 جىل وتكەن سوڭ تاۋەلسىز قازاقستاندا كەنەسارىنىڭ ءارۋاعى قوزعالعاندا دا، ءالى قالپىنا كەلە قويماپتى… ەڭ باستى ءقاۋىپ تە وسى!..
P.S. بۇگىن، پرەزيدەنت سايلاۋى ءبىتىپ، ەسىن جيناعان قىرعىزدىڭ پرەزيدەنتى المازبەك اتامبايەۆ ءتاۋباسىنا كەلىپ:«قازاقستان پرەزيدەنتى تۋرالى قىزبالىققا سالىنىپ ايتقانىم دۇرىس بولمادى-اۋ. سوڭعى كۇندەرى وسى تۋرالى ويلادىم»، – دەدى اقتالىپ. توي ءبىتتى، قويدىڭ كەزەگى كەلگەن شىعار… باس اۋىرۋ بىتكەن كەزدە عانا باس ىستەي باستايدى… ءارۋاققا اۋىز سالعان قىرعىز باسشىسىن ءوز ەلىندە سويىپ جاتقان قىرعىز زيالىلارىنىڭ: «اتامبايەۆ سويلەسە، ءبىز ۇيالامىز» دەگەن سوزىنە الىپ-قوسارىمىز جوق.
تۋىس حالىقپەن ىنتىماقتا بولۋ ەكى ەلگە دە ىرىس سىيلايتىنىن ۇمىتپايىق.
قازىبەك يسا،
