«قازاق ەلى-550 جىل» شىعارماشىلىق
بايگەسىنە
بەيسەنباي بەكجان كالەن ۇلى
تۇرانعا جەر جۇزىندە جەر جەتكەن بە؟
تۇرىككە ادامزاتتا ەل جەتكەن بە؟
كەڭ اقىل، وتتى قايرات، جۇيرىك قيال،
تۇراننىڭ ەرلەرىنە ەر جەتكەن بە؟!
ماعجان جۇمابايەۆ
ادامزاتتى وركەنيەتكە ۇيرەتكەن «ۇستازداردىڭ ۇستازدارى» -اتلانتتار تۋرالى اڭىزدىڭ بىزگە جەتكەن العاشقى دەرەگى بۇدان 2،5 مىڭ جىل بۇرىن جازىلعان ەكەن. سودان بەرى بۇل تاقىرىپقا جازىلعان ەڭبەكتەردىڭ سانى مىڭداپ سانالادى. پىكىرلەر سان الۋان. كەيبىرەۋلەر اتلانتتار جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتكەن حالىق دەسە، ءتىپتى كەيبىرەۋلەر اتلانتتار- باسقا پلانەتادان كەلگەن جات پلانەتالىقتار دەگەندى دۇرىس كورەدى. ايتىس ءالى تولاستاعان جوق. قايتا، عىلىم مەن تەحنيكا دامىعان سايىن قىزا تۇسۋدە.
نەگە قازىرگى جەردىڭ استىن مىڭداعان شاقىرىمعا دەيىن زەرتتەپ، كوسموستىڭ الىس تۇكپىرلەرىنە شەيىن قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىرعان عالىمدار بۇل ايتىستى شەشۋگە قاۋقارسىز؟ بۇرىندارى بۇنداي تالاي تارتىستى ماسەلەلەر بولعان. ءبىراق، كەيىن عىلىم دامي كەلە ولاردى شەشىپ، ايتىس توقتايتىن.
مىسالى: بۇرىندارى «ماڭگىلىك دۆيگاتەل» («پەرپەتۋم موبيلە») جاسادىم دەۋشىلەر دە بولعان. تالاي-تالاي جوبالار ۇسىنىلعان. ءبىراق، ءبىر دە بىرەۋى دالەلدەنبەدى. كەيىننەن عالىمدار ەنەرگيانىڭ ساقتالۋ زاڭى بويىنشا بۇل مۇمكىن ەمەستىگىن دالەلدەدى. ءقازىر بۇل ايتىس توقتادى.
ءبىراق، اتلانتتار تۋرالى ايتىس باسىلار ەمەس. نەگە؟
اتلانتتار تۋرالى ايتىس بۇدان ءبىر عاسىر بۇرىن-اق توقتاۋى ءتيىس ەدى. سەبەبى، اتلانتتاردىڭ قۇپياسى سول كەزدە-اق اشىلىپ قويعان. ءبىراق، بۇل جاڭالىقتى مويىنداۋ قازىرگى الەمدە ۇستەمدىك جۇرگىزىپ وتىرعان كوپتەگەن حالىقتاردىڭ تاريحىنداعى وتىرىكتى اشىپ تاستاپ، كىمنىڭ ناعىز «اقسۇيەك»، ال كىمنىڭ كەشەگى بوداندار ەكەنىن كورسەتىپ قويار ەدى. بۇل ارينە، بۇگىنگە دەيىن وزدەرىن تازا قاندى اقسۇيەك ساناپ، كوكىرەگىن كەرىپ جۇرگەن ەۋروپالىقتار مەن ەۆرەي، ورىس، قىتايلارعا ۇنامايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا ولار شىندىقتىڭ اشىلماعانىن، قايتا بۇل قۇپيانىڭ ودان ءارى شاتاسا تۇسكەنىن دۇرىس كورەدى. سول ماقساتتا سوڭعى كەزدەرى كوپتەگەن ادەيى شاتاستىراتىن «ەڭبەكتەر» دە جازىلعان. سونىمەن قاتار، شىندىقتى وزدەرىنە قاراي بۇرمالاپ جازعان (مىسالى: «سلاۆيانداردىڭ سولتۇستىكتەگى اتاقونىسى») ەڭبەكتەر دە از ەمەس.
اتلانتتار تۋرالى ەڭ نەگىزگى جازبا دەرەك ب.د.د. 428-348 جىلدارى ءومىر سۇرگەن گرەك دانىشپانى پلاتوننىڭ «تيمەي» جانە «كريتيي» اتتى ەڭبەكتەرىندە بەرىلگەن. پلاتون ەگيپەتتىك ابىزدىڭ «ءبىزدىڭ كونە جازبالارعا سايكەس...» دەپ باستاپ، «...ادام بالاسى ءومىر سۇرگەلى جەر بەتىندە بولعان ۇلى جانە تاماشا وقيعالار وسىندا جازىلىپ، حرامداردا ساقتالعان» دەپ كورسەتكەن دەرەگىن قايتالايدى.
پروكل ( ب.د. 412-485 جىلدار) سولوننان 300 جىلداي كەيىن، شامامەن ب.د.د. 260 جىلى ەگيپەتتە بولىپ، سايسس قالاسىنداعى نەيت قۇدايدىڭ عيباداتحاناسىندا اتلانتيدانىڭ تاريحى تۋرالى جازىلعان يەروگليف جازۋلارى بار تاس باعانداردى كورگەن كرانتور دەگەندى ايتادى. كرانتوردىڭ ايتۋىنشا باعانداعى جازبالار پلاتوننىڭ جازعاندارىمەن سايكەس كەلگەن.
ەگيپەت ابىزىنىڭ ءسوزى: «ءبىزدىڭ جازبالارعا ساي سىزدەردىڭ مەملەكەتتەرىڭىز باستاۋىن اتلانتيكالىق تەڭىزدەن الىپ، بۇكىل ەۆروپا مەن ازيانى باسىپ الۋعا اتتانعان سانى شەكسىز اسكەري كۇشكە تويتارىس بەرگەن. ءسىزدىڭ تىلىڭىزدە گەراكلدىڭ باعانالارى دەپ اتالاتىن شىعاناقتىڭ الدىندا ارال بولعان. بۇل ارال ءوزىنىڭ ولشەمى جاعىنان ليۆيا مەن ازيانى بىرگە قوسقاندا ولاردان اسىپ تۇسەتىن. ال ول ارالدان باسقا ارالعا ءوتۋ، ال ول ارالدان سول تەڭىزدى قامتيتىن قاراما- قارسى قۇرلىققا ءوتۋ، ءوزىنىڭ اتىنا ساي، سول كەزدەگى ساياحاتشىلارعا وڭاي ەدى.
اتلانتيدا دەپ اتالاتىن وسى ارالدا باسقا دا ارالدارعا جانە قۇرلىقتىڭ جارتىسىنا بيلىگى تاراعان تاڭدانارلىق ۇلى پاتشالاردىڭ وداعى پايدا بولدى. ءسويتىپ ولار بۇعازدىڭ بەرگى جاعىندا ليۆيادان ەگيپەدكە دەيىن، ەۆروپادان تيررەنياعا دەيىن يەلەندى.
ءبىراق كەيىنىرەك كوز كورمەگەن جەر سىلكىنىستەرى مەن توپان سۋ ۋاقىتى كەلگەن كەزدە ...اتلانتيدا دا تۇڭعيىققا باتىپ جوق بولدى.»
اتلانتتاردان قالعان ەڭ نەگىزگى جادىگەرلەر ەگيپەت پيراميدالارى. وسى پيراميدالاردى سالعان اتلانتتار. وسى اتلانتتاردىڭ تەگى قانداي حالىق ەكەنى انىقتالسا سول حالىق جەر بەتىنە وركەنيەتتى تاراتقان تەكتى حالىق- «ادامزاتتىڭ ۇستازدارى» ەكەنى دالەلدەنەدى.
«اتلانتتار باسقا پلانەتادان كەلگەن جات پلانەتالىقتار» دەگەن بولجام دا، سول سياقتى «جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتكەن حالىق» دەگەن بولجام دا قاتە ەكەنى ءقازىر انىقتالدى. سەبەبى، سول اتلانتتاردىڭ وكىلدەرى ەگيپەتتەگى پيراميدالاردىڭ ىشىنە جەرلەنگەن، كەزىندە سول پيراميدالاردى سالدىرعان پەرعاۋىندار. پيراميدانى اشىپ، پەرعاۋىنداردىڭ مۇردەسىن زەرتتەگەن عالىمدار ولاردىڭ ەشقانداي دا باسقا پلانەتادان كەلمەگەنىن، كەرىسىنشە ءوزىمىز سياقتى ناعىز ادام ەكەنىن انىقتادى. ءتىپتى، ب.د.د. XIVعاسىردا ەگيپەتتى بيلەگەن تۋتانحامون پەرعاۋىننىڭ دنك-سىن انىقتاپ، R1b1a2 گاپلوگرۋپپاسىنا جاتاتىنى انىقتالعان.
بۇل گاپلوگرۋپپانىڭ قازىرگى ەۋروپانىڭ باتىسىندا كونەدەن تۇرىپ كەلە جاتقان حالىقتار: باسكىلەر، ۋەلستىڭ تۇرعىندارى، شوتلانديالىقتار، يرلانديالىقتار اراسىندا كوپتەپ كەزدەسەتىنى؛ ال كەرىسىنشە ەۋروپاعا كەيىننەن كەلىپ قونىستانعان قازىرگى ەۋروپانىڭ تۇرعىندارى- ۇندىەۋروپالىقتار اراسىندا تىپتەن از ەكەنى انىقتالدى.
سول سياقتى رەسەيدىڭ ەڭ سوڭعى يمپەراتورى نيكولاي 2 رومانوۆتىڭ دنك-سى دا ءدال وسى R1b1a2 ەكەنى انىقتالعان. رەسەيدى 300 جىل بيلەگەن رومانوۆتار مەن شەرەمەتوۆتەر اۋلەتى XIII-عاسىردا موڭعولداردان ىعىسىپ كەلىپ، نوۆگورودقا قونىستانعان قىپشاقتىڭ قۇبىلا حانىنان تارايتىنى بارىنە بەلگىلى. سونىمەن بىرگە بۇل گاپلوگرۋپپا تۇرىك تەكتى حالىقتار اراسىندا كوپتەپ كەزدەسەتىنى، رەسەيدەگى تۇرىك تەكتى باشقۇرت حالقى مەن تۇركىمەن حالىقتارىندا وتە جوعارى ەكەنى انىقتالعان. ال ورىس حالقىنىڭ قۇرامىندا R1b توبىنا جاتاتىن ادامدار 5%ء-تى قۇرايدى ەكەن. بۇل كەزىندە شوقىنىپ، ورىس حالقىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن قۇبىلا حانزادا سياقتى ادامداردىڭ ۇرپاقتارى دەپ تۇسىنۋگە بولادى. «تۇرىك تەكتى ورىس فاميليالارى» دەگەن ەڭبەكتە بۇل تۋرالى جاقسى مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا گاپلوگرۋپپا R1b توبىنىڭ باسىندا تۇرعان ەركەك بۇدان 16000 جىل بۇرىن R1 توبىنا جاتاتىن ادامنان ورتالىق ازيادا تۋىلعان. ال العاشقى R1b1a2 گاپلوگرۋپپاسىنىڭ باسىنداعى ەركەك بۇدان 9500 جىل بۇرىن قارا تەڭىز جاعالاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن دەپ ەسەپتەيدى.
بۇل گاپلوگرۋپپا وكىلدەرى باتىس ەۋروپاعا ب.داۋىرىمىزدەن جەتى مىڭ جىل بۇرىن كەلىپ قونىستانعان دەيدى عالىمدار. ءقازىر وسى گاپلوگرۋپپاعا جاتاتىن ادامدار يسپانيا مەن فرانسيا جەرىندە تۇراتىن باسك حالقىنىڭ 88،1%ء-ىن، يتالياندىقتاردىڭ 40%ء-ىن، ءقازىر انگليا قۇرامىنا كىرەتىن ۋەلس پەن شوتلانديا، يرلانديا حالىقتارىندا 90%-كە دەيىن، بەلگيالىقتاردا 63%، نورۆەگتەردە 25،9%ء-ى قۇرايدى.
ال اتلانتتاردىڭ اتى شىققان قازىرگى مىسىر جەرىندەگى حالىقتار اراسىندا بۇل توپتىڭ ۇلەسى 1%ء-تىڭ شاماسىندا عانا. سەبەبى، اتلانتتار ۇرپاقتارىنان بيلىك كەتىپ، قانشاما اۋلەت اۋىسقان سايىن اتلانتتاردىڭ ۇرپاقتارى ازايا بەرگەن. قازىرگى مىسىردىڭ نەگىزگى حالقى ارابتار.
ەگيپەت ابىزىنىڭ ايتقان دەرەكتەرىنە قايتا ورالايىق. ابىزدىڭ ايتۋىنشا گيبرالتار بۇعازىنىڭ الدىندا جاتقان ارالدان باستالىپ، قارسى جاتقان امەريكا ماتەريگىنە دەيىن سوزىلاتىن ارالدار بولىپ، ول ارالدار كەيىن عالامات جەر سىلكىنىستەرىنىڭ اسەرىنەن سۋعا باتىپ كەتكەن.
ب.د.د.VIII-VII عاسىرلارداعى تاريحي جازبالاردا گيبرالتار بۇعازىنىڭ سىرت جاعىنداعى يسپانيا جەرىندە ەرتە زامانداردا قۇل يەلەنۋشى تارتەسس مەملەكەتى بولعاندىعى تۋرالى اڭىزدار ساقتالعان.
«مەتالدارعا باي، توپىراعى قۇنارلى وڭتۇستىك يسپانيا جەرىندە ءبىر كەزدەردە وركەنيەتى دامىعان تارتەسس مەملەكەتى بولعاندىعى تۋرالى مالىمەتتەر گرەك- ريم تاريحي ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى. بۇل ەرتەدەگى تاريحي كوزدەردىڭ مالىمەتىنشە ۇلكەن قالالارى بولعان، دامىعان جازۋى بولعان جانە جەرورتا تەڭىزى ەلدەرىمەن، بريتان ارالدارىمەن تىعىز بايلانىس جاساپ تۇرعان. ارحەولوگيالىق قازبالار وڭتۇستىك يسپانيانىڭ كاديسس تۇبەگى ايماعى ەرتەدەگى جوعارى وركەنيەتتىڭ ماڭىزدى ورتالىعى بولعانىن دالەلدەيدى. تاريحي دەرەكتەر وسى جەردە تارتەسستىڭ بولعاندىعىن كورسەتەدى».(بۇكىلالەم تاريحى)
قازىرگى يسپانيا جەرىن مەكەندەيتىن، حالقىنىڭ 88،1%ء-ىنىڭ دنك-سى R1b1ا2 گاپلوگرۋپپاسىنا جاتاتىن باسك حالقى- كونە تارتەستىڭ حالقى-اتلانتتاردىڭ ۇرپاقتارى. ال يتاليا جەرىندەگى حالىقتىڭ 40%ء-ىن قۇرايتىن R1b توبىنا جاتاتىندار- كونە ەترۋسك حالقىنىڭ قازىرگى ۇرپاقتارى.
پيراميدالار ءقازىر مىسىر جەرىنەن باسقا امەريكا قۇرلىعىنان دا، جۇڭگو مەن تيبەتتەن دە، قىرىم مەن بوسنيادان دا، رەسەيدىڭ سولتۇستىگىندە جاتقان كولسك جارتى ارالىنان دا، ءتىپتى انتاركتيدادان دا تابىلعان.
امەريكا قۇرلىعىنداعى پيراميدالاردى سالعان تۇرىك تەكتى حالىقتار: ماييالار، استەكتەر، تولتەكتەر، سيۋ، كەچۋا حالىقتارى. اللا تاعالانىڭ تۇرىكتەرگە سالعان ەرەكشە بەلگىسى جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ قۇيىمشاعىندا بولاتىن الاقانداي كوكشىل داق وسى حالىقتاردىڭ نارەستەلەرىندە دە بار. تىلدەرى دە التاي تىلدەر توبىنىڭ تۇرىك حالىقتارىنا وتە جاقىن.
كەزىندە يسپانيالىق باسك حالقىنان شىققان ءبىر ميسسيونەر امەريكا جەرىندەگى گۆاتەمالالىق ۇندىستەرمەن اۋدارماشىسىز سويلەسكەنى تۋرالى مالىمەت بار.
اعىلشىن عالىمى دجەيمس چەرچۆارد فينيكيالىقتاردان قابىلداعان گرەك الىپپەسىن ماييا تىلىمەن وقىپ، ۇلكەن قۇپيانىڭ سىرىن اشادى. وسى ارقىلى جەرورتا تەڭىزى ايماعىنداعى كونە فينيكيا ءتىلى مەن امەريكا قۇرلىعىنداعى ماييا حالقىنىڭ ءتىلى جاقىن ەكەنىن بىلەمىز. بۇنىڭ ءبارى كونە تارتەس ءتىلى دە، كونە فينيكيا ءتىلى دە امەريكالىق ۇندىستەردىڭ تىلىمەن، دەمەك تۇركى تىلدەرىمەن جاقىن ەكەنىن بىلدىرەدى. باسك حالقىنىڭ دنك-سى مەن امەريكالىق امەريندتەر توبىنا جاتاتىن حالىقتاردىڭ دنك-سى سايكەس كەلگەن.
بۇنىڭ ءبارى اتلانتتار (وكىلى تۋتانحامون) اتلانت مۇحيتىنداعى قارسى جاتقان قۇرلىققا (امەريكا) دەيىن جالعاسىپ جاتقان ارالدارىنان گيبرالتار بۇعازى ارقىلى كەلدى دەگەن ەگيپەتتىك ابىزدىڭ دەرەگىنە تۋرا كەلىپ تۇر.
امەريكا قۇرلىعىنداعى پيراميدالاردى سالعان ءۇندىس حالىقتارى دنك-سى بويىنشا تۇرىكتەرگە جاقىن ەكەنى دالەلدەنگەن.
ال جۇڭگو جانە تيبەت جەرىندەگى پيراميدالاردى قىتايلار، قىرىم مەن رەسەيدىڭ سولتۇستىگىندەگى كولسك جارتى ارالىنداعى پيراميدالاردى ورىستار، ەۋروپانىڭ ورتاسىنداعى بوسنيا جەرىندەگى كەرەمەت پيراميدالاردى ەۋروپالىقتار كۇنى كەشەگە دەيىن جاسىرىپ كەلگەن.
قىرىمنىڭ جەراستى پيراميدالارى قىرىمنىڭ ەڭ قۇپياعا تولى جۇمباق سالاسى. قىرىم پيراميدالارى تۋرالى تالاس كەم دەگەندە XX-عاسىردىڭ باسىنان بەرى ايتىلىپ كەلەدى.
قىرىم پيراميدالارىن زەرتتەۋگە ءار كەزەڭدە كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر مەن ءتىپتى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار تالاپتانعان. 1926 جىلى كەڭەس ۇكىمەتى قىرىم پيراميدالارىن زەرتتەۋگە ارنايى توپ قۇردى. ەكسپەديسيا قۇرامىنا ارحەولوگتار مەن نەيروەنەرگەتيكامەن اينالىساتىن قۇپيا لابوراتوريانىڭ قىزمەتكەرلەرى كىردى. ەكسپەديسيا جۇمىسىن قاتاڭ قۇپيا جاعدايدا ۇستادى. ەكسپەديسيانىڭ جۇمىسىن (ورىسشا ۆچك) بتك-نىڭ ءتوراعاسى فەليكس دزەرجينسكييدىڭ ءوزى باقىلاۋدا ۇستادى. زەرتتەۋگە باسشىلىقتى قۇپيا نەيروەنەرگەتيكالىق لابوروتوريانىڭ باسشىسى، نەيروفيزيولوگ، تۋنگۋس مەتەوريتى مەن كونە مادەنيەتتەردى زەرتتەۋىمەن بەلگىلى الەكساندر بارچەنكو اتقاردى. ءبىراق بۇل ەكسپەديسيا ەشتەڭە تاپپادى دەپ جاريالاندى.
1942-1944 جىلدارى قىرىمدى جاۋلاپ العان نەمىستەردىڭ «انەنەربە» ۇيىمىنىڭ عالىمدارى مەن ەزوتەريكتەرى دە قىرىم پيراميدالارىن زەرتتەگەن. ءبىراق، ولاردىڭ نە تاپقانى تۋرالى ەشكىم بىلمەيدى.
قىرىم پيراميدالارىن العاش رەت 2001جىلى سيەۆاستوپولدىك عالىم ۆ.ا.گوح تاپتى. وسى جىلى قىرىم پيراميدالارى قازىرگى زامانعى وزىق اپپاراتتارمەن تەكسەرىلدى. جىل سايىن جاڭا پيراميدالار تابىلىپ جاتتى. ءقازىر ولاردىڭ سانى 56-عا جەتتى.
كولسك جارتىارالىنان تابىلعان پيراميدالار عالىمداردىڭ ايتۋىنشى قازىرگە دەيىن جەر بەتىنەن تابىلعان پيراميدالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسى ۇلكەنى. رەسەيدىڭ سولتۇستىگىندە فينلياندياعا جاقىن ورنالاسقان بۇل پيراميدالاردىڭ جاسى عالىمداردىڭ ەسەبىنشى 9000 جىل. بۇل پيراميدالاردى زەرتتەۋگە 1921جىلى بۇكىلوداقتىق نەيروەنەرگەتيكالىق ينستيتۋتىنىڭ لابوراتوريا مەڭگەرۋشىسى الەكساندر بارچەنكونىڭ باسشىلىعىمەن ەكسپەديسيا شىققان. ەكسپەديسيا وگپۋدىڭ باقىلاۋىمەن جۇرگىزىلىپ، بارلىق ماتەريال جاسىرىلعان.
1997 جىلى ەكىنشى ەكسپەديسيانى ۇيىمداستىرۋشى عىلىم دوكتورى ۆ.دەمين قايتىپ كەلە سالا قايتىس بولعان.
تەك 2007 جىلى عالىمدار مەن تاريحشىلاردان تۇراتىن 18 ادامدىق ەكسپەديسيا عانا ماقساتىنا جەتتى. ارنايى قۇرالدارمەن تەكسەرگەن عالىمدار بىرنەشە پيراميدا تاۋىپ، ولاردىڭ ادام قولىمەن بۇدان 9000 جىل بۇرىن جاسالعانىن انىقتاعان.
1994 جىلى بوسنيا مەن گەرسەگوۆينانىڭ استاناسى سارايەۆودان 22 كم جەردەگى ۆيسوكو قالاسى جانىندا سەربتەر مەن بوسنيالىق مۇسىلماندار اراسىندا سوعىس ءجۇرىپ جاتقان. ارتيللەريالىق اتقىلاۋ كەزىندە قالا تۇرعىندارى ۆيسوچيسا تاۋىنان بوس كەڭىستىكتەن شىعىپ جاتقانداي بەلگىسىز گۋىل مەن تولقىندى ەستيدى. ۆيسوكو قالاسىنىڭ تۇرعىندارى قانشاما ۇرپاقتاردان بەرى وسى تاۋدىڭ اينالاسىنان ءۇيدىڭ كورىنەتىن بەتىن ساندەۋ ءۇشىن بەتىندە بەلگىسىز ويۋلارى بار قاشالعان تاستار الىپ جۇرەتىن. ءبىراق، جۇمباق تاۋ تۋرالى اڭىزدان باسقا ەشكىم ەشتەڭە دە بىلمەيتىن.
2005 جىلى لاتىن امەريكاسى پيراميدالارىن 15 جىل زەرتتەگەن تاۋەلسىز زەرتتەۋشى سەمير وسماناگيچ ۆيسوكوعا كەلەدى. ول تاۋ ەتەگىن ازداپ قازىپ كورگەن سوڭ، ۆيسوچيسا تاۋى بيىكتىگى 220 مەتر ۇلكەن پيراميدا دەگەن باتىل بولجام جاسايدى. تاۋدى قازۋ ونداعان ەرىكتىلەردىڭ كومەگىمەن 2006 جىلى باستالدى. كوپ ۇزاماي ءتورت بۇرىشتى پيراميدانىڭ ءىرى بلوكتارى ارشىلدى. سپۋتنيكتەن جانە ۆەرتولەتتەن تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر ەۋروپانىڭ ەڭ ۇلكەن جانە ەڭ العاشقى پيراميداسىن دالەلدەپ تۇردى.
ۆيسوچيسا تاۋى مەكسيكا پيراميدالارىنا ۇقساس بولعاندىقتان كۇن پيراميداسى دەپ اتالدى. ەگيپەتتىڭ ەكى اتاقتى عالىمدارى: گەولوگ باراكات جانە ارحەولوگ ەل حاديدي بۇل پيراميدا بلوكتارى وتە كونە جانە قولدان قۇيىلعان بەتون دەگەن قورىتىندى جاسادى. بوسنيانىڭ گەودەزيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى پيراميدانىڭ ءتورت قابىرعاسى پوليۋستەرگە باعىتتالعانىن انىقتادى.
جاڭا تەحنيكانىڭ كومەگىمەن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ وسى ماڭنان تاعى ءۇش پيراميدا تاپتى.
وسىلايشا اي، كۇن جانە جەر اتالعان ءۇش پيراميدا اشىلدى. ەرتە دۇنيە قۇرىلىسشىلارى بۇل پيراميدالاردى تابيعي توبەلەردىڭ سىرتىن قولدان قۇيىلعان پليتالارمەن ءورىپ، باسپالداقتى پيراميدا ەتىپ جاساعان ەكەن. كەيىننەن، پيراميدالاردان بىرنەشە شاقىرىم جەردەن پيراميدالاردىڭ استىنا الىپ باراتىن بيىكتىگى كىسى بويىنداي تۋننەلدەر تابىلعان. جەر استىنداعى تۋننەلدىڭ قابىرعالارى تاسپەن ورىلگەن. وسى ورىلگەن تاستاردىڭ اراسىنان بەتىندە رۋنا ءالفاۆيتىنىڭ ە جانە Y ارىپتەرىنە ۇقساس تاڭباسى بار ۇلكەن، بەتى تەگىستەلگەن تاس تابىلعان.
بۇدان باسقا بەتىندە بەلگىسىز تاڭبالارى- جازۋلارى بار ءتۇرلى ماتەريالدار دا تابىلدى. تاڭبالار رۋنا تاڭبالارىنا قاتتى ۇقسايدى. رۋنا تاڭبالارىمەن ۇقساس بەلگىلەر كوپ.
«بوسنياداعى پيراميدالار القابىنىڭ» كەرەمەتتەرى تىپتەن كوپ. وسى ماڭنان عالىمدار ەگيپەتتەگى سەكىلدى وتە ۇلكەن بلوكتاردان سالىنعان قۇرىلىس تاپقان.
http://youtu.be/RDo1IhbWp9E؟t=2h23m55sسەمير وسماناجيچ بۇل پيراميدالاردى بۇدان 10-12 مىڭ جىل بۇرىن اتلانتتار نەمەسە گيپەربورەيلىكتەر سالعان دەپ ەسەپتەيدى، جانە ولاردى ومىردە بولعان دەپ ەسەپتەيدى.
ەۋروپانىڭ كەيبىر عالىمدارى ۆيسوكو قالاسىندا ءبىر رەت تە بولماي-اق بۇل پيراميدالاردى قازۋعا قارسى بولدى. ال پيراميدالار اشىلعان سوڭ دا ءتۇرلى جولدارمەن اشىلعان جاڭالىقتاردى مويىنداماۋعا تىرىسۋدا. ءتىپتى، بوسنيا پيراميدالارىن اشقان عالىمدارعا ءتۇرلى جالا جابۋعا تىرىسقان ەۋروپانىڭ، امەريكانىڭ اتاقتى عالىمدارى دا بولدى. ەۋروپا ارحەولوگتارى اسىرەسە سەمير ءوسماناجيچتىڭ پيراميدالارعا بەرگەن جاسىنا قارسى بولدى. بارىنەن دە بۇل پيراميدالاردى سالعان اتلانتتار مەن گيپەربورەيلىكتەر دەگەن ءوسماناجيچتىڭ ءسوزى ەۋروپا عالىمدارىنىڭ ورشەلەنگەن قارسىلىعىنا تاپ بولدى. ءتىپتى ءوسماناجيچتى جالعان ارحەولوگ دەگەن ەۋروپانىڭ اتاقتى عالىمدارى دا بولدى. سوندا دا بولسا ەۋروپانىڭ قاق ورتاسىندا ادام قولىمەن سالىنعان كونە زامان ادامدارىنىڭ تۋىندىلارى - پيراميدالار مەن ساراي كومپلەكستەرى اشىلدى.
جۇڭگو پيراميدالارى.
XX عاسىردىڭ باسىندا ەكى اۆستراليالىق ساۋداگەر قىتايدىڭ ورتالىق بولىگىندەگى سىچۋان جازىعىنان جۇزدەن اسا پيراميدانى كورەدى. موڭعول شەكاراسىنا جاقىن جەرگىلىكتى موناستىرداعى موناحتان سۇراعاندا ول بۇل پيراميدالاردىڭ «وتە كونە» ەكەنىن ايتقان. موناحتىڭ ايتۋىنشا بۇل پيراميدالار تۋرالى جازىلعان جازبالارعا 5000 جىلدان اسقان. سوندىقتان بۇل پيراميدالاردىڭ جاسى ودان دا ارىعا كەتەدى دەپ ەسەپتەيدى.
موناحتار بۇل پيراميدالار قىتايدى باسقا پلانەتادان كەلگەن يمپەراتورلار بيلەگەن كەزدە سالىنعان دەيدى. بۇل يمپەراتورلار وزدەرىن «تەمىر ايداھارعا ءمىنىپ، اسپاننان كۇركىرەتىپ جەرگە تۇسكەن كوكتىڭ ۇلىنىڭ» ۇرپاقتارىمىز دەپ اتاعان. پيراميدالاردى سالعان وسى كوكتەن كەلگەندەر دەلىنەدى.
1994 جىلدىڭ مارت ايىندا اۆستريالىق حارتۆيگ حاۋسدورف قىتايدىڭ ورتالىق بولىگىندەگى شەنسي پروۆينسياسىنىڭ ورتالىعى سيان قالاسى ماڭىنداعى قىتايدىڭ شەتەلدىكتەر ءۇشىن جابىق اۋدانىنا ساياحات جاسايدى. وسى ساياحاتى كەزىندە ول بارلىعى 2000 شارشى شاقىرىم جەرگە ورنالاسقان جۇزدەن اسا پيراميدانى كورگەن، كينوعا تۇسىرگەن. جۇڭگو ۇكىمەتى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە تىيىم سالعان. بۇل پيراميدالاردىڭ كوپشىلىگى كەسەكتەن قالانعاندىقتان ءقازىر توزا باستاعان. سىچۋان جازىعىنداعى پيراميدالاردىڭ بيىكتىگى 25 مەتردەن 100 مەترگە دەيىن. تەك سزا لين وزەنى ايماعىنداعى ۇلى اق پيراميدا دەپ اتالاتىن پيراميدانىڭ بيىكتىگى 300 مەتردەي. جاقىندا جۇڭگو ۇكىمەتى بۇل اق پيراميدا ايماعىن جابىق اۋدان دەپ جاريالادى.
جۇڭگو جەرىندەگى بۇل پيراميدالار ورتالىق امەريكا ايماعىنداعى پيراميدالارعا قاتتى ۇقسايدى. جۇڭگو جەرىندەگى دە، ورتالىق امەريكا جەرىندەگى دە پيراميدالاردى ءبىر ادامدار سالعانداي.
شەنسي ولكەسى، سيان ماڭىنداعى پيراميدالار.
1945 جىلى امەريكاندىق اسكەري ۇشقىش دجەيمس گاۋسسمان ورتالىق قىتايدا سيان قالاسى ماڭىنداعى كين-لين-سيان تاۋىنىڭ ۇستىنەن ۇشىپ بارا جاتىپ تۇسىرگەن ۇلى اق پيراميدا. پيراميدانىڭ بيىكتىگى 300م تابانىنداعى ءار قابىرعاسى 500 مەتردەن. بۇل سۋرەت اقش-تىڭ اسكەري ارحيۆىنەن لەزدە جوعالىپ كەتكەن.
1997 جىلى سيان ماڭىنان حارتۆيگ حاۋسدورف تۇسىرگەن پيراميدا.
جۇڭگو ۇكىمەتى مەن جۇڭگو ارحەولوگتارىنىڭ پياميدالاردى جاسىرىپ، بىزدە ونداي پيراميدالار بولعان ەمەس دەگەنىنە قاراماي عالىمدار ولاردىڭ بار ەكەنىن دالەلدەيدى.
سيان ماڭىنان نەمىس ارحەولوگى حارتۆيگ حاۋسدورف تۇسىرگەن سۋرەتتەر.
بىرنەشە جىلدان بەرى قىتايلار بۇل پيراميدالاردىڭ ۇستىنە تەز وسەتىن اعاشتار مەن بۇتالاردى ەگىپ جاتىر. بۇل پيراميدالاردى جاسىرىپ، جاي تابيعي توبە دەپ كورسەتكىسى كەلەتىن سياقتى. جۇڭگو پروفەسسورى سيا نايادان «بۇل پيراميدالاردى نەگە اشىپ زەرتتەمەيسىزدەر؟» دەپ سۇراعاندا «بۇل بولاشاق ۇرپاقتىڭ ءىسى» دەپ جاۋاپ بەرگەن. بۇل پيراميدالاردى اشسا قىتايلار جاسىرىپ كەلگەن، قىتايلار تاريحىنا قاتىستى، مۇمكىن ادامزاتتىڭ كونە تاريحىنا قاتىستى قازىرگى ايتىلىپ جۇرگەن دەرەكتەردىڭ تاس تالقانىن شىعاراتىن مالىمەتتەر اشىلاتىن سياقتى.
پيراميدالاردىڭ كوپشىلىگى شەنسي ولكەسىندەگى سيان قالاسى ماڭىندا ورنالاسقان. جارتى ميلليون حالقى بار سيان قالاسى ماڭىنان عالىمدار 17پيراميدا كورگەن. اسىرەسە شەتكەرى تۇرعان ءبىر توبەسى تەگىس پيراميدا مەكسيكا استاناسى مەحيكو جانىنداعى اتاقتى تەوتيۋاكان پيراميداسىنا قاتتى ۇقسايدى.بيىكتىكتەرى دە بىردەي.
پيراميدالاردىڭ ورنالاسۋى. كوسموستان تۇسىرىلگەن سۋرەت.
جۇڭگو پيراميدالارىنىڭ سالىنۋى تۋرالى اڭىزدار دا كونە ەگيپەت پيراميدالارى مەن وڭتۇستىك امەريكا پيراميدالارىنىڭ سالىنۋى تۋرالى اڭىزدارعا ۇقساس. بۇل پيراميدالاردى سالعان «جەرگە مادەنيەت پەن ءبىلىم اكەلگەن، ءوز مىندەتىن ورىنداعان سوڭ قايتىپ كەتكەن قۇدايلار» دەگەندى ايتادى.
سپۋتنيكتەن تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر.
| فۋشيان حۋ كولىنەن تابىلعان پيراميدالار. |
فۋشيان حۋ كولى.
كونە قالانىڭ زەرتتەلگەن اۋدانىنىڭ ءوزى حان داۋىرىندەگى مەملەكەت استاناسىنىڭ اۋماعىنان ۇلكەن. بۇل قالا تۋرالى كونە جۇڭگو مۇراعاتتارى مەن كونە مانۋسكريپتتەردە ەشتەڭە ايتىلماعان. قىتايلاردىڭ اڭىزدا ايتىلاتىن جوعالعان قالاسى يالۋنۆان تەك اعاش پەن كەسەكتەن سالىنعان بولۋى مۇمكىن. ال فۋشيان حۋ كولىنىڭ استىنان تابىلعان قالا ەگيپەت جەرىندەگىدەي تاستان سالىنعان، ال ورنەكتەرى مەن ولاردىڭ ورىندالۋ مانەرى جاعىنان ەگيپەتتىكتەردەن اسىپ تۇسەدى.
فۋشيان حۋ كولىنىڭ تەك 3 شارشى شاقىرىمى عانا زەرتتەلگەن. سونىڭ ءوزى دە تاڭقالارلىق. زەرتتەۋشىلەر 54 مەتردەن اسا تەرەڭدىكتەن بيىكتىگى شامامەن 40 مەتردەي 3 تەن اسا پيراميدالاردى انىقتاعان. پيراميدالاردىڭ ارحيتەكتۋراسى ماييا وركەنيەتىنە جاقىن، ال ولشەمدەرى (4-5م) ەگيپەتتەگى گيزا پيراميداسىنا شامالاس.جۇڭگو ارحەولوگتارى بۇل قۇرىلىستاردىڭ جۇڭگو ارحيتەكتۋراسى مەن جۇڭگو مازارلارىنا جاتپايتىنىن ءادىل مويىنداعان. كوپشىلىك جۇڭگو ارحەولوگتارى بۇل قۇرىلىستاردىڭ جاسىن ب.د.د. 5000 مەن 13000 جىلدىڭ اراسى دەپ بولجايدى. ناقتى جاسىن عالىمدار انىقتاپ جاتىر.
كولدىڭ تۇبىنەن جالپى اۋماعى 2،4 شارشى كم بولاتىن قولدان جاسالعان ۇلكەن قۇرىلىس نىساندارى كورىنەدى. ۇلكەن قۇرىلىس نىساندارىنىڭ جالپى سانى سەگىز. ونىڭ ىشىندە ارحيتەكتۋراسى (كولەمى دە) مايا پيراميدالارىنان اۋمايتىن ەكى ۇلكەن باسپالداق جانە جۇمباق ۇلكەن دوڭگەلەك نىسان. ءۇش قۇرىلىس نىسانىنان تۇراتىن بيىك باسپالداقتىڭ تومەنگىسى ۇزىندىعى 60 م، ەنى 32 م، جوعارعىسى 18 م، بيىكتىگى 16 م بولاتىن قۇرىلىس نىسانى سيممەتريالى سالىنعان. ەڭ ۇلكەن قۇرىلىس نىسانىنىڭ بيىكتىگى 40 م، ەڭ جوعارعى توبەسى سۋ بەتىنەن 54 م، ال تابانى 97 م..
فۋشيان حۋ كولىندەگى قۇرىلىستاردىڭ ورنالاسۋى.
قازىرگە 222 شارشى شاقىرىم كولدىڭ تەك 2،4 شارشى شاقىرىمى عانا زەرتتەلگەن.
فۋشيان كولىنە قاتىستى اڭىزداردىڭ ىشىندە قۇيرىعى بالىققا ۇقساس، دەنەسى جىلقى ءتارىزدى تەڭىز جىلقىسى(گيپپوكامپۋس،گرەكشە) تۋرالى اڭىز ساقتالعان. كونە گرەك اڭىزدارىندا تەڭىز قۇدايى پوسەيدون اربا جەگىلگەن تەڭىز جىلقىسىن مىنەتىن.
كول تۇبىندەگى قالانىڭ كورىنىسى.
قالادا بارلىعى ون جەتى ءىرى قۇرىلىس نىساندارى بار. ولار جاساندى تاستان جاسالعان. ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى ەنى 300 م بولاتىن ساتىلى پيراميدا. پيراميدا ءتۇرلى فورماداعى تاستاردان قالانعان. تاستاردا تۇرلىشە گەومەتريالىق فيگۋرالار كورىنەدى. قۇرىلىستاردا جەر سىلكىنىسى اسەرىنەن بولعان جارىقتار بايقالادى.
سۋ استى قالاسى سۋ بەتىنەن وسىلاي كورىنەتىن.
عالىمداردىڭ ەسەبىنشە بۇل قۇرىلىستى سالعان ەرەكشە وركەنيەتكە (بەلگىسىز، قۇپيا كونە ديان(ديان) پاتشالىعى) 5000 جىلدان اسادى.
ەكسپەرتتىك كەڭەستىڭ ءتوراعاسى لي كۋننىڭ ايتۋىنشا بۇل قالا سەكىلدى نەوليت داۋىرىنە جاتاتىن قۇرىلىستار جۇڭگو جەرىندە كوپتەپ تابىلادى. ۇقساس دۇنيەلەر ورتالىق موڭعوليادا دا كەزدەسەدى. ودان كەراميكا ىدىسىنا سالىنعان سۋرەتتەر تابىلعان. بۇنداي كورىنىستەر ەۋروپا، ۆەنگريادان دا تابىلدى. تاس بەتىنە بەدەرلەپ سۋرەت سالۋ بۇلاردىڭ بارىنە ورتاق ۇقساستىق.
جەرگىلىكتى حالىقتا كول تۋرالى كوپتەگەن اڭىزدار بار، سولاردىڭ ىشىندە؛
*كولدىڭ حانزۋ تىلىندە دە، گۋاندۋن تىلىندە دە اتاۋىندا «كيەلى» دەگەن ءسوز كەزدەسەدى؛
*كولدە تەڭىز جىلقىسى ءومىر سۇرەدى دەگەن اڭىز بار؛
*جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا كوپتەگەن عاسىرلار بۇرىن سۋعا باتىپ كەتكەن ادامدارى ءىرى دەنەلى، وتە ءبىلىمدى ءارى باي «التىن قالا» تۋرالى اڭىزدار وتە كوپ ساقتالعان. |
كايلاسقا قاتىستى كوپتەگەن اڭىزدار ساقتالعان. ءتورت الەمدىك ءدىن كايلاستى «كيەلى» جەر دەپ سانايدى.
يندۋيستەر كايلاستى عارىشتىق الەم ورتالىعى، وسىندا قۇدىرەتتى قۇداي شيۆا تۇرادى، ال ونىڭ جانىندا ورنالاسقان ماناساروۆار كولىن برام قۇداي جاراتقان دەپ سانايدى.
كايلاس باسىن قار جاپقان پيراميدا فورمالى جانە قىرلارى جەردىڭ ءتورت باعىتىنا ءدال باعىتتالعان.
وڭ جاق بەتىندە تىك جارىق بار، ورتا شاماسىندا كولدەنەڭ جارىقپەن قيىسادى. بۇل سۆاستيكانى ەلەستەتەدى. بون ءدىنى بويىنشا كەيدە كايلاستى «سۆاستيكا تاۋى» دەپ تە اتايدى. يندۋيزم داستۇرىنە سايكەس كايلاسقا سايكەس كەلەتىن اڭىزداعى مەرۋ تاۋى بار. ماحابحاراتادا ونى «تاڭعى كۇن سەكىلدى شۇعىلا شاشىپ، شىڭىندا اسپاندى سۇيەتىن، تۇتىنگە ورانعان وت سياقتى ولشەۋسىز ءارى كۇناھار جاندار ءۇشىن قول جەتپەس» دەپ سۋرەتتەيدى. |
||||
عالىمداردىڭ جوباسىنشا سين شي حۋاندي يمپەراتوردىڭ ءقازىر بەتىنە تال ەگىپ توپىراقپەن كومىپ تاستاعان پيراميداسى وسىنداي.
ەندى وسى مالىمەتتەردى قورىتىندىلاساق. ەگيپەت پەرعاۋىنى تۋتانحاموننىڭ دنك-سى-ول اتلانتتاردىڭ دنك-سى، كونە تارتەس مەملەكەتىنىڭ حالقىنىڭ قازىرگى ۇرپاقتارى-باسكلەردىڭ دنك-سىمەن، انگليا جەرىندەگى كونەدەن كەلە جاتقان حالىقتار شوتلاندتار مەن ۋەلستىڭ حالقىنىڭ، يرلانديالىقتاردىڭ جانە باتىس ەۋروپانىڭ اتلانت مۇحيتى جاعالاۋىنداعى كونەدەن كەلە جاتقان حالىقتاردىڭ دنك –لارىمەن بىردەي كەلۋى ولاردىڭ تەگى ءبىر ەكەنىن كورسەتىپ تۇر. ال ەۋروپاعا كەيىننەن كەلگەن قازىرگى ەۋروپانىڭ نەگىزگى حالقى ۇندىەۋروپالىقتارعا كەلمەيدى. بۇل دەرەكتى گەرمانيا جەرىندەگى ۇڭگىردەن ەۋروپانىڭ ەڭ العاشقى تۇرعىندارىنىڭ دنك-سىن انىقتاعان نەمىس عالىمدارى دا دالەلدەگەن. ول دنك قازىرگى ەۋروپالىقتارعا كەلمەيدى، كىشى ازيا حالىقتارىنىڭ (تۇرىكتەردىڭ) دنك –سىمەن بىردەي دەپ جاريالادى نەمىس عالىمدارى. ال باسكلەردىڭ ءتىلى دە، دنك-سى دا (تەگى) امەريكالىق تۇرىك تەكتى ءۇندىس حالىقتارىمەن جاقىن ەكەنى ءمالىم. ال امەريكالىق مايا، استەك، سيۋ، كەچۋا، تولتەك ت.ب. حالىقتاردىڭ التايدان شىققان تۇرىك تەكتى حالىق ەكەنى داۋسىز دالەلدەنگەن. ونىڭ ۇستىنە اتلانتتاردىڭ تىكەلەي وكىلى-تۋتانحاموننىڭ دنك-سى (تەگى) R1b1a2 قازىرگى تۇرىك حالىقتارىندا كوپتەپ كەزدەسەتىنى اتلانتتاردىڭ تەگى تۇرىك تەكتى حالىق بولعانىن ناقتى دالەلدەپ تۇر.
«جۇڭگو جەرىندەگى پيراميدالاردى سالعان كىم؟»-دەگەن سۇراققا، موناح، كونە جازبالاردا «وزدەرىن «تەمىر ايداھارعا ءمىنىپ اسپاننان كۇركىرەتىپ جەرگە تۇسكەن كوكتىڭ ۇلىنىڭ» ۇرپاقتارىمىز دەپ اتاعان يمپەراتورلار» دەپ جاۋاپ بەرگەن. پيراميدالاردى سالعان وسى كوكتەن كەلگەندەر دەلىنەدى.
تۇرىك بيلەۋشىلەرى وزدەرىن «كوكتىڭ ۇلىمىز» (قۇداي تەكتىمىز-كوك ءتاڭىرىنىڭ ۇرپاعىمىز) دەسە، ءتاڭىر ءدىنى بويىنشا كوك ءتاڭىرىنىڭ مەكەنى كوكتە-اسپاندا، سوندىقتان دا وزدەرىن كوكتەگى كوك ءتاڭىرىنىڭ ۇرپاعىمىز، اسپاننان تۇسكەنبىز دەگەن.
ەگيپەت پەرعاۋىندارى دا وزدەرىن «قۇدايدىڭ ۇرپاعىمىز» دەپ اتاعان. ەسكەندىر زۇلقارنايىن مىسىردى باعىندىرعاندا، مىسىرلىق ابىزدار ونى پەرعاۋىننىڭ تاعىنا وتىرعىزىپ، «را قۇدايدىڭ ۇلى» دەپ جاريالايدى. مىسىردىڭ سول كەزدەگى ەڭ قۇرمەتتى قۇدايى رانى مىسىرلىقتاردىڭ تۇسىنىگى بويىنشا قوشقار بەينەلى دەپ ەسەپتەگەن. سوندىقتان دا ەسكەندىردىڭ باسىنا را قۇدايدىڭ بەلگىسى قوس ءمۇيىزى بار دۋلىعا كيگىزەدى. ەسكەندىردىڭ «ءقوسمۇيىز» اتالۋى سوندىقتان.
«كوكتىڭ ۇلدارىنىڭ» تەمىر ايداھارعا مىنگەنىن بىلاي تۇسىندىرۋگە بولادى: تەمىردى العاش رەت يگەرىپ، پايدالانعان تۇرىكتەر ەكەنى ءقازىر دالەلدەنگەن. ونى قازىرگى زامانعى ارحەولوگيا عىلىمى دا دالەلدەدى. ورتالىق ازيا ايماعىنان كونە زامانعى تەمىر قورىتاتىن پەشتەردىڭ ارحەولوگتار تالايىن تاپتى. ال ەۋروپانىڭ ەڭ كونە وركەنيەتى دەلىنەتىن گرەكتەر ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ زامانىندا دا (ب.د.د. IV ع.) تەمىردى يگەرمەگەن. قىتايلار بولسا، ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ باسىنا دەيىن تەمىردى تۇرىكتەردەن ساتىپ الىپ كەلگەن.
تۇرىكتەردە، ولاردىڭ مۇراگەرلەرى قازاقتاردا دا جاقىن كەزدەرگە دەيىن «جىلان قايىس» دەگەن ىرىم، سالت-جورالعى بولعان. بۇل جورالعى ەر بالا «قويان مۇشەل»-4 جاسقا تولعان كەزدە جاسالادى. بەلگىلەنگەن كۇنى بالانىڭ تۋىستارى ۇستاحاناعا كەلەدى. تەمىر ۇستاسى كورىكتى قوسىپ، اتا-اناسىنىڭ كوزىنشە بالاعا قارۋ، ساۋىت سوعادى. وسىدان سوڭ، ۇستانىڭ ءوزى ۇستىنە ساۋىت كيىپ تۇرىپ، بالانى اياعىنىڭ استىنان وتكىزەدى. ءبىرىنشى وتكىزگەندە بالاعا ساۋىت كيگىزەدى. ەكىنشى وتكىزگەندە قارۋ-جاراق اسىندىرادى. ساۋىت كيىنگەن ۇستا مەن بالا ساۋىتتارى ءبىر قاراعاندا جىلان قابىعىنا ۇقسايدى. سوندىقتان بۇل جورالعى "جىلان تەرىسىمەن كيىندىرۋ»-«جىلان قايىس» دەپ اتالعان. اسكەري دەموكراتيا كەزەڭىندە تەمىردەن قارۋ سوعاتىن ۇستا قۇرمەتتى ونەر-بىلىم يەسى دەپ قاتتى قۇرمەتتەلەتىن بولعان.
ال تەمىردى جەردەن قازىپ الىپ وندىرەتىن بولعاندىقتان، جەر بەتىندە دە ،جەر استىندا دا ءومىر سۇرە بەرەتىن جىلان جەر استى عىلىمىن مەڭگەرگەن دانىشپاندىقتىڭ سيمۆولى ەسەبىندە كيەلى سانالعان. تۇرىكتەردىڭ «جىلان» تايپاسى، ورىستاردىڭ «زمەي گورۋنيچى» وسىدان شىققان سياقتى.
كونەدەن كەلە جاتقان مىنانداي اڭىز بار: «تاسقا باستىرىلىپ قالعان جىلاندى قۇتقارعان جىگىتتى جىلان جەر استى پاتشالىعىنا الىپ كىرەدى. قىزىن قۇتقارعان جىگىتكە جىلان پاتشاسى-باپى حان سىي جاسايدى. جىلان جىگىتتى ءبىر جۇتىپ، قايتا قۇسقاندا جىگىت ساۋىتپەن كيىنىپ شىعادى. ەكىنشى رەت جۇتىپ قايتا قۇسقاندا بولات قارۋ-جاراقتى بولىپ شىعادى. جىگىت «ءۇشىنشى رەت جۇتپايسىز با؟»-دەپ سۇراعاندا، جىلان پاتشاسى، «ءۇشىنشى رەت جۇتسام بۇتكىل دەنەڭ، جاڭىڭ تەمىرگە اينالادى. ادامدىق قاسيەتىڭنەن ايرىلاسىڭ» دەپ جاۋاپ بەرىپ، جۇتپاي قويادى.»
«جىلان قايىس» جوراسى وسى اڭىزعا نەگىزدەلگەن بولسا كەرەك.
«ءاربىر ەر ازامات اسكەر» دەپ سانالاتىن كونە تۇركى سالتى بويىنشا بۇل جورا ەر بالانىڭ ەرلىك ومىرگە قابىلدانۋى سەكىلدى ماڭىزدى ءداستۇردىڭ ءبىرى بولعان. ءوزى دە، استىنداعى اتى دا بولات ساۋىت قۇرسانىپ، بولات قارۋمەن قۇرۋلانعان تۇرىكتەر مىڭداعان جىلدار بويى الەمگە ۇستەمدىك ەتىپ كەلگەنى وسى ونەرى-تەمىردى يگەرگەنىنىڭ ارقاسى.
كونە زاماندا قازىرگى جۇڭگو جەرىن جاۋلاپ الىپ، پيراميدالاردى سالدىرعان تۇرىك پاتشالارى وزدەرىن «تەمىر ايداھارعا ءمىنىپ، اسپاننان تۇسكەن كوكتىڭ ۇلىنىڭ ۇرپاقتارىمىز» -دەۋى وسىدان شىققان بولسا كەرەك.
كەيبىرەۋلەردىڭ «پيراميدالاردى سالعان كوكتەن تۇسكەن جات پلانەتالىقتار» دەگەنى وسىدان شىعۋى دا مۇمكىن.
ەندى وسى دەرەكتەردىڭ بارلىعىن قورىتىندىلاساق:
- ەگيپەتتى مىڭداعان جىلدار بويى بيلەگەن اتلانتتاردىڭ دنك-سى (گاپلوگرۋپپا R1b1a2) باتىس ەۋروپانىڭ اتلانت مۇحيتى جاعالاۋىنداعى كونەدەن كەلە جاتقان حالىقتاردا (مىسالى باسك حالقىندا) وتە جوعارى (90%-كە دەيىن). بۇل دنك قازىرگى تۇركى حالىقتارىندا دا كوپتەپ كەزدەسەدى.
- اتلانتتارمەن تۋىس باسك حالقى امەريكالىق تۇرىك تەكتى حالىقتارمەن ءتىلى دە، تەگى دە جاقىن.
- وسى اتلانتتاردىڭ (R1b1a2) ارعى ءتۇبى (R1b) عالىمداردىڭ ەسەبى بويىنشا بۇدان 16000 جىل بۇرىن ورتالىق ازيادا پايدا بولعان.
- جۇڭگو جەرىندەگى پيراميدالاردى دا سالعان تۇرىك تەكتى حالىقتار. گەنەتيك عالىمداردىڭ دەرەگى بويىنشا سولتۇستىك قىتايدىڭ حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى تۇرىك تەكتى.
- امەريكا قۇرلىعىنداعى پيراميدالاردى دا سالعان تۇرىك تەكتى ءۇندىس حالىقتارى جانە ولاردىڭ ورتالىق ازيا تۇرىكتەرىمەن تۋىستىعى دالەلدەنگەن.
- عالىمداردىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا العاشقى R1b1a2 گاپلوگرۋپپاسىنا يە بولعان ەركەك بۇدان 9500 جىل بۇرىن قارا تەڭىز جاعالاۋىندا پايدا بولعان. قىرىم مەن «بوسنياداعى پيراميدالار القابى» قارا تەڭىز ايماعىندا.
- كونە گرەك اڭىزدارى بويىنشا قۇدايدىڭ ۇستاحاناسىنان وت ۇرلاپ، ادامزاتقا تەحنيكالىق پروگرەستى سيلاعان پرومەتەيدىڭ مەكەنى سكيفتەر مەكەندەيتىن كاۆكاز تاۋى ماڭايى.
- كونە گرەك اڭىزدارى بويىنشا، شاۋىپ كەلە جاتىپ ساداقتان وق جاۋدىراتىن، دەنەسى جىلقى باسى ادام (اتقا جابىسىپ قالعان ادام)-كەنتاۆرلار پرومەتەيگە جاقىندىق تانىتىپ، پرومەتەي كاۆكاز تاۋىنا بۇعاۋلانعاندا جاناشىرلىق تانىتادى. ال كەنتاۆرلاردىڭ كىم ەكەنىن ايتپاسا دا تۇسىنىكتى شىعار. جىلقىنى العاش رەت قولعا ۇيرەتىپ، م
