مونعولدىڭ ۇلى يمپەرياسىنىڭ شاڭاراعى شايقالىپ، 1368 جىلى يۋان حاندىعى تۇسىندا كۇلدىرەۋىشى كۇيرەپ، تاريح ساحناسىنان ءبىر جولاتا جويىلۋى كىندىك ازيانى مەكەندەنگەن كوشپەلى كونە تۇرىك تەكتەس تايپا، رۋلاردىڭ جاڭا بىرلەستىگىنە جول اشتى. سودان بەرى مىنە التى جارىم عاسىردان استام ۋاقىت وزعان ەكەن. شىن مانىسىندە قازاق حاندىعىنا قاراستى تايپا، رۋلاردىڭ وداقتاسۋ تالپىنىسى سول كەزدەن باستالدى دەۋگە بولادى.تاريحي بۇل كەزەڭنەن سوڭ ءبىر عاسىر وتكەندە ۇلى يمپەريانىڭ ءبىر «وتاۋى» التىن وردا ىدىراپ، قازاق اتتى حاندىق الەمگە كەلدى. مىنە، بۇعان دا التى عاسىرعا جۋىق (بەس جارىم عاسىر) ۋاقىت بولدى. سول التى عاسىردىڭ بارلىعى ارپالىس، تالاس تارتىس، كۇرەسپەن ءوتتى. بابالارىمىز ەل بولىپ، ۇلىس قۇرۋ ءۇشىن ءبىر كۇن دە تىنىش ۇيىقتاعان جوق. بالا ۇيىقتاپ، بايتال جۋسايتىن مامىراجاي كۇندى جاقىنداتۋ ءۇشىن، بۇگىنگى ۇرپاقتارىنىڭ تىنىشتىق عۇمىرى ءۇشىن، ەلدىڭ ەلدىگى ءۇشىن جانسەبىل كۇرەس جۇرگىزدى. ۇلى كۇرەس بۇگىن دە جالعاسۋدا. كۇرەسسىز جەڭىس جوق. ءارى دە جالعاسا بەرمەك!... التى عاسىردىڭ ارقالاعان ارمانى-تەك تاۋەلسىزدىك ەدى. وعان دا قول جەتتى-اۋ، ايتەۋىر! ەل ازاماتى ءۇشىن ەلدىك دەگەن ۇلى مۇرات، اسا اۋىر جۇك. تاريحتىڭ وسىناۋ اۋىر جۇگىن ارقالااي الماعاندار بىرلىگىنەن، ەلدىگىنەن ايرىلىپ، ۇستاعاننىڭ قولىندا، تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. جۇمىر دۇنيە شىر اينالعالى الەمگە تالاي ۇلت ۇلىستار كەلىپ، تالاي حاندىقتار ءىسسىز-توزسىز قۇرىپ كەتكەنى تاريحتان امبەگە ايان. ونىڭ دالەلى رەتىندە ب.ز.ب. 3000 جىلدارعى مەسەپوتامي دالاسىنداعى ۆاۆيلوندار، ەرتە عاسىرداعى اسسيريا، ۆيزانتيا، ماكەدونيا، مەسوامەريك زامانىندا داۋىرلەگەن مايالىقتار، مىڭ جىل بۇرىن ءدۇيىم دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن مونعول يمپەرياسى، XX عاسىردا ءوز كوزىمىز كورگەن فاشيستىك گەرمانيا، كوممۋنيستىك كەڭەس سياقتى ايدارىنان جەل ەسكەن ەلدەردىڭ ىدىراپ، جويىلۋىن اتاۋعا بولادى. قازاق اتتى ۇلت، ۇلىس تاريحي ءار قيلى كەزەڭدەردىڭ تەپكىسىن كورىپ، تالقىسىن باسىنان كەشىپ، سىن ساعاتتاردا مىڭ جىعىلىپ، مىڭ تۇرسا دا ەلدىگىنەن ايرىلعان ەمەس. تەك سول ءۇشىن ۇلى بابالار الدىندا بۇگىنگى ۇرپاق-بىزدەر قارىزدارمىز. بابالار سالعان سارا جولدان اۋىتقۋعا، اداسۋعا ەركىمىز جوق!

قازاق حالقى كونە بابالارىنىڭ كوشپەندىلىك وركەنيەتىن وتىرىقشىلدىق مادەنيەتىمەن ۇتىمدى ۇيلەستىرە بىلگەن، ءتاڭىر تەكتى، ۇلى حالىقتاردىڭ ءبىرى. سوناۋ ساق، ءحۇن (عۇن) سىندى ۇلىستاردىڭ ۇرپاعى، التىننىڭ سىنىعىنداي، قامقانىڭ قيىعىنداي ۇلاعاتتى ءىز باسارلارى. قازاق حاندىعى 40-تان استام تايپا، رۋلاردىڭ وداقتىق بىرلەستىگىنەن قۇرالىپ، ىنتىماق بىرلىكتى ار ۇجدانىنداي كورىپ، ەلدىگىن قورعاپ قالدى.

التى عاسىرعا جۋىق ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان حالقىمىزدىڭ باسىنان باز كەشىپ، ارقاسى جاۋىر بولعانشا كوتەرگەن جۇگى دە، قابىرعاسىن قايىستىرعان قايعى قاسىرەتى دە، جانىن جەگىدەي جەگەن مۇڭ مەن زارى دا از بولعان جوق. وعان اينالا كوشكەن التاي مەن الاتاۋى، اسپارالى كولى، اتا سۋى، ايدىندى وزەنى، ەرتىس پەن ەدىلدى جالعاعان بايتاق سايىن دالاسى، سارىارقاسى كۋا! بۇعان تومەندەگىدەي ءۋاجى ايتپاقپىز:

ءبىرىنشى: 1470 ج.ش. قازاقتار «ماسانشى» دەپ اتاعان ويراتتىڭ توگوون تايشىسىنىڭ مۇراگەرى ەسەن تايشىنىڭ (1416.ج.ش. تۋعان) شابۋىلىنان باستاپ 1755 جىلى داۆاچ نويان چين پاتشالىعىنا قولدى بولىپ، جوڭعار حاندىعى قۇلاعانعا دەيىنگى 284 جىل بويعى قالماق پەن جوڭعارلاردىڭ قانقۇيلى شابۋىلىنان قاندى قىرعىنعا ۇشىرادى. وسى جىلدارى قازاق حالقىنىڭ 800000 ادامى قىرىلعانى جونىندە مۇقتار ماعاۋين اعامىز بەلگىلەگەن كورىنەدى. بۇل ارينە، رەسمي ستاتيستيكالىق مالىمەت بولماسا دا ورىنسىز ەسەپ دەي المايمىز. 1919-1920 جىلدارداعى ازامات سوعىسى، 1930-شى جىلدارعى اشتىقتان 3،0 ميلليون قانداستارىمىز ءولىپ، ميلليونداعان قازاقتار قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، جات جۇرتقا قونىس اۋدارىپ، دۇنيە جۇزىلىك ەكىنشى قاندى قىرعىندا ميلليون قازاق ازاماتى قازا تاۋىپتى. ەلدەن ەل بولىنۋ-ەتتەن ەت كەسكەنمەن پارا پار. ەگەر وسىنداي ءولىم-جىتىم، قۋعىن-سۇرگىن بولماسا بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستانداعى قازاق ۇلتىنىڭ سانى وسىمىمەن ەسەپتەگەندە 30،0 ميلليونعا جەتەرلىكتەي دەگەن بولجام جاسالادى. ۇلتتىق ەڭ اۋىر قاسىرەت-ەلدەن ەل ءبولىنۋ، ۇلت ۇرپاقتارىنىڭ ازايىپ جويىلۋى بولماق.

ەكىنشى: قازاق حاندىعى شاڭاراعىن كوتەرگەن كۇننەن باستاپ ونى جورگەكتە ءۇنىن ءوشىرۋ ءۇشىن كوزى قان تالاپ ۇمتىلعان ەل جوڭعار عانا ەمەس. ەدىلدىڭ قالماعى، ورالدىڭ باتىسىنداعى ورىستاردىڭ كوزىنىڭ قۇرتى قازاق دالاسىنا باعزىدان بەرى ءتۇسىپ، قاراپايىم حالىقتى قاندى بالاق ەتتى. ورتا ءجۇزدىڭ كەرەي، ۋاقتارىن، ارعىن، نايماننىڭ، كىشى ءجۇز بەن تاتار، باشقۇرت، قاراقالپاقتاردىڭ كەيبىر رۋلارىن باتىس سىبىردەن تىقسىرىپ، 300 جىلداي تىنىشتىق كورسەتپەي، اقىرى زەڭبىرەكتىڭ وعىمەن ۇركىتىپ، ەدىل، ورىنبور، ومبى، توبىل، قورعان ماڭىنداعى ەجەلگى مەكەنىنەن قۋىپ شىقتى. شىعىستان مانج چين پاتشالىعى قىسىق كوزىنىڭ قيىعىن قازاق ساحاراسىنان ءبىر ءسات تە اۋدارعان ەمەس. قازاقستان جەرىنىڭ تاعى ءبىر بولىگىن «ماقتا ءوسىرۋ» جەلەۋىمەن كەڭەستىك جۇيە وزبەكتەرگە اۋدارىپ بەردى. جەردەن جەردى جىرىمداۋ-جۇرەكتى قانجارمەن تىلىمدەۋمەن بىردەي. ەگەر وسى جىرىمداۋ، باسقىنشىلىق، وتارلاۋ ساياساتى بولماسا بۇگىنگى قازاقستاننىڭ جەر كولەمى 3،0 ميلليون كۆ.كم-دەن الدە قايدا اسىپ تۇسەرى داۋسىز عوي. مەنىڭ جوعارداعى ەكى ۋاجىمنەن قايسى بىرەۋلەر «تەرىستىككە» جالتاقتاي قاراپ جۇرەگى شايلىعار، الدە «وتكەندى قازبالاپ نەسى بار» دەپ جايىپ شۋاتىن شىعار. نەعىلسا دا مۇندا تاريحي شىندىقتىڭ ءىزى جاتقانى قۇپيا ەمەس. تەك بۇگىنگى ۋكراينانىڭ كيگەن كەبىن قازاقتىڭ تاعدىرىنا جازباسىن دەپ جالبارىنايىق. ۇلى يمپەريالاردىڭ ءبىر تىرناعى قاشاندا ىشىندە بولاتىنىن ۇمىتپايىق...

ءۇشىنشى: 1920-1930 جىلدارعى قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى ەل باستايتىن كوسەمسىز، ءسوز باستايتىن شەشەنسىز، قول باستايتىن باتىرسىز قالۋعا جاقىن ەدى. ا.بايتۇرسىنوۆ، ءا.بوكەيحانوۆ، ج.ايماۋىتوۆ، م.دۋلاتوۆ، م.جۇمابايەۆ سىندى ارىستار ستاليندىك ءناۋباتتىڭ اجال وعىنا ۇشىرادى. باتىسقا باس ساۋعالاعان م.شوقاي سىندى كوسەمدى گيتلەر جەندەتتەرى كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى قويدى. ونىڭ ۇشىعى قازاقتارعا دا وڭاي ءتيسىن بە؟...الدىڭعى توپ-ارىستاردىڭ سوڭىنان س.سەيفۋللين، ءى.جانسۇگىروۆ، ب.مايلين سىندى ادەبيەت، ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ كوزىن جويدى. ۇرىق جۇراعاتىن قۋدالادى. ۇلت زيالىلارىنىڭ تىكەلەي جالعاسى م.اۋەزوۆ، ق.ساتپايەۆ، ب.مومىش ۇلى سىندى ارداگەر ۇلدار قۋدالاندى. قازاق حالقى تاعى ءسۇرىندى، جىعىلدى، ءبىراق، قارا بورانعا قارسى تۇرىپ قايتا ۇمتىلدى. مىڭ ءولىپ، مىڭ ءتىرىلدى! ۇلى بابالارىمىز «ەل بولىپ ەر تۋعىزباي تۇرالمايدى»، «ەرىنە قاراپ ەلىن تانى» دەگەن قاعيدانى بىزگە ەسكەرتكەن-دى. ەلى ءۇشىن ەڭىرەگەن ۇل مەن قىزدار 1986-شى جىلعى جەلتوقساندا دا ەلدىكتىڭ تۋىن قۇلاتپاي كوتەرىلدى. ءتاڭىرىم قازاق حالقىنان ار نامىسى بيىك ۇل مەن قىزدى اياعان جوق. وعان دا شۇكىرشىلىك،ءتاۋبا-تاۋبا!!!. قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەن قاسىرەتتىڭ قايسى ءبىرىن ايتىپ تۇگەسەمىز. ايتەۋىر تاۋەلسىزدىك تاڭى اتىپ، ارايلاپ كۇنى شىقتى. قازاقستان الەمدەگى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ، حالىقارالىق ارەنادان لايىقتى ورنىن الدى.

قازاقستاننىڭ بولاشاعى زور، ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بەلگىلەگەنىندەي «ماڭگىلىك ەل» ەكەنىندىگىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ ۇلاعاتتى ءىس بولۋعا ءتيىستى. قازاقستان ساياسي دەموكراتيالىق جۇيەنى مۇرات تۇتقان، جاڭاشا مەملەكەتتىك قۇرىلىمى بار، بۇۇ سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تەڭ قۇقىقتى مۇشەسى، دۇنيە جۇزىلىك ارەنادا ءوز ورنىن ورتاسىنان ويىپ وتىرىپ يەلەنگەن، ەۆرازيانى جالعاعان الەمگە ايگىلى ۇلىس. ونىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى، جەر استى مەن ۇستىندەگى بايلىعى، تابيعي ارتىقشىلىعى، كوپ ۇلتتىق ىنتىماقتاس حالقى، قايتالانباس مادەنيەتى مەن سالت ءداستۇر، ۇلتتىق ەرەكشە ونەرى، زيالى ۇرپاعى سول ماڭگىلىكتىڭ كۋاسى بولماق. ۇلت، ۇلىستى الەمگە ءماشھۇر بولدىرعان كەرەي مەن جانىبەكتەي حانداردى، ءاز تاۋكە مەن ابىلايداي العىر قولباسشىنى تۋدىرعان، ابايداي ويشىل اقىن، قۇرمانعازىداي جالىندى كۇرەسكەر كۇيشى، مۇقتارداي كەمەڭگەر جازۋشى، قانىشتاي عۇلاما عالىم، قاجىمۇقانداي كۇش اتاسى-الىپ، باۋىرجانداي ۇلت جاندى باتىر، شارا جيەنقۇلوۆاداي بۋىنى جوق ءبيشى، كۇلاش پەن روزا باعلانوۆاداي كۇمىس كومەي، جەز تاڭداي بۇلبۇل ءانشى، نۇرسۇلتانداي كورەگەن كوسەم... تاعى تاعىلاردى دۇنيەگە اكەلگەن، الەمدىك وركەنيەت جەتىستىگىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقان ەلدى «ماڭگىلىك» دەۋگە نەگە بولماس؟! «ەرىنە قاراپ ەلىن تانى» دەگەن وسى!

باتىرى بار ەل-جاۋدان قورىقپايدى،

شەشەنى بار ەل-داۋدان قورىقپايدى،

تورەسى بار ەل-حاننان قورىقپايدى،

توبەسى بار ەل-تاۋدان قورىقپايدى

دەگەن ۇلى بابالارىمىزدىڭ ۇلاعاتتى عاحلياسى بار. «تورە» مەن «توبە» دەپ وتىرعانى ەل باستايتىن كورەگەن كوسەمدى مەڭزەگەنى بولار. قازاق حالقى باتىر مەن باسشى-باعلاننان، شەشەن مەن كوسەمنەن كەندە قالعان جۇرت ەمەس. سول ۇلىلاردىڭ زاڭدى ءىز باسارلارى، بۇگىنگى كۇندەرى لوندون، حاربارد، توكيو، پاريج ۋنيۆەرسيتەتتەرىن ۇزدىك ءبىتىرىپ، ەلىنە ەلەۋلى، حالقىنا قالاۋلى بولا باستاعان، ەلىن كەلەشەككە جەتەلەيتىن جەتتىك ماماندارى ءوسىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ كەلەشەگى زور، مارتەبەسى بيىك بولارىنا كۇمان كەلتىرۋدىڭ ءوزى كۇنا دەپ ويلايمىن. اۋباكىر مەن تالعات ۇشقان عارىش ۇشاعىنىڭ جىلدامدىعىمەن قازاق ەلى عارىشتاي بەرسىن؟! قانداس اعايىنداعا «تورقالى توي قۇتتى بولسىندى» ايتۋمەن قاتار، مەرەيلەرىڭىز ۇستەم بولۋىن تىلەيمىن؟!

سۇلتان تاۋكەي ۇلى (مونعوليا. ۋلاانبااتار.)