بۇگىنگى كۇنى ۋكرايناداعى جاعدايدىڭ ءوربۋى الەمدىك ساياساتتىڭ وزگەرۋىنە الىپ كەلۋ مۇمكىندىگىن ەشكىم جوققا شىعارىپ وتىرعان جوق. ۋكرايناداعى داعدارىستىڭ سەبەبى مەن سالدارى رەسەي مەن اقش اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ ناتيجەسى ەكەندىگىندە ەشقانداي ءشۇبا جوق. ارينە، داعدارىستىڭ پايدا بولۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە ۋكراينانىڭ ءوز ىشىندەگى فاكتورلار دا اسەر ەتتى. دەگەنمەن، ىشكى فاكتورلاردىڭ سىرتقى ويىنشىلارمەن تىعىز بايلانىسىندا ەشقانداي كۇمان جوق. باتىستىق يۋششەنكونى رەسەيلىك يانۋكوۆيچتىڭ اۋىستىرۋى. رەسەيلىك يانۋكوۆيچتىڭ ەۋرووداقپەن «جاڭا ارىپتەستىك» ورناتۋ نيەتى، مەملەكەتتىڭ ىشىندەگى جەمقورلىقتىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان جەمقورلىق پەن مەملەكەتتىك باسقارۋ مەحانيزمدەرىنىڭ تيىمدىلىگىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋى، باتىستىڭ ىشكى مەحانيزمدەردى پايدالانا وتىرىپ، انتيرەسەيلىك ءتيىمدى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋى، پۋتين امبيسيالارىنىڭ الەمنىڭ وزگە دە ايماقتارىنا تارالۋى، قىرىمدى قوسىپ الىپ، شىعىستىق سەپاراتيستەردى قولداۋ ساياساتى... مۇنىڭ بارلىعى ۇلكەن ءبىر گەوستراتەگيالىق ويىننىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەندىگىندە كۇمان جوق.

الەم ساياساتىندا مۇنداي داعدارىستار ادەتتە تەپە-تەڭدىك ورناتۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن مەحانيزمدەر. بۇگىنگى ۋكرايناداعى جاعدايعا تاريحي انالوگيا بەرەر بولساق، قازىرگى زامان تاريحىنان بىرنەشە ورىن العان قاقتىعىستاردىڭ نەمەن اياقتالعاندىعىن سارالاپ كورۋگە بولادى.

ءبىرىنشى كەزەكتە، كۋباداعى ريەۆوليۋسيانىڭ ناتيجەسىندەگى «كۋبا داعدارىسىنا» ءۇڭىلىپ قارالىق. كۋبا داعدارىسىنا بىرنەشە ىشكى فاكتورلار - ۇكىمەتتىڭ جەمقورلىعى، اۆتوريتارلىق جۇيە، حالىق جاعدايىنىڭ كۇرت ناشارلاۋى، كۋبا ۇكىمەتىنىڭ ءوز ساياساتىنداعى تيىمسىزدىكتى ەسكەرمەگەندە، بۇل ويىندا حالىق ءتيىمسىز ۇكىمەتتىڭ اقش قۋىرشاعى رەتىندە قاراستىرىلعاندىعى ىقپال ەتتى. ەگەمەندىككە دەگەن نيەت، اقش-تىڭ ىشكى ساياساتقا بەلسەندى ارالاسۋ ىنتاسىن شەكتەۋگە باعىتتالعان حالىق قاھارى بيلىككە فيدەل كاسترونى اكەلدى. فيدەل كاسترو ءوزىن ءبىرىنشى كەزەكتە كسرو مەملەكەتىنىڭ وكىلى رەتىندە قاراستىرىپ، ەل ەكونوميكاسىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋگە مۇددەلى بولدى. ءبىراق بۇل جانجالدىڭ باسىندا اقش-تىڭ ناتو-داعى وداقتاسى تۇركياعا اقش يادرولىق قارۋلارىنىڭ ەنگىزىلۋى سەبەپ بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. كورشى مەملەكەتكە گەوساياسي باقتالاستىڭ يادرولىق قارۋىنىڭ كىرۋى كسرو-نى بەي-جاي قالدىرمادى. كسرو ءوزى قولداعان «ۇمىتكەر كاسترودان» تەز ناتيجەلەردى تالاپ ەتتى. ناتيجەسىندە كۋبا ريەۆوليۋسياسى جەڭىسكە جەتتى. ارينە اقش ۇكىمەتى كۋبا ريەۆوليۋسياسىن اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن ەلدەن قاشقان ميگرانتتاردان جاساق قۇراپ ينتەرۆەنسيا جاساۋعا تىرىستى. دەگەنمەن كسرو-دا شىعارىلعان جاقسى قارۋمەن قارۋلانعان ريەۆوليۋسيونەرلەر اقش اسكەرلەرىنە تەك قانا توتەپ بەرىپ قويماي، كسرو-دان گەوستراتەگيالىق كومەك رەتىندە يادرولىق قارۋ سۇراۋعا نەگىز تابا الدى. كسرو بۇل باستامانى رەسمي تۇردە قولداماعانىمەن، ءوزىنىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن باعىتتاۋعا شەشىم قابىلدادى. بۇل داعدارىستىڭ يادرولىق سوعىسقا الىپ كەلۋى مۇمكىن ەكەندىگىن تۇسىنگەن كەننەدي مەن حرۋششيەۆ، داعدارىسقا جول بەرمەۋ ءۇشىن ءبىرى تۇركيادان، ەكىنشىسى كۋبادان ءوز يادرولىق قارۋلارىن الىپ كەتۋگە كەپىلدىك بەردى.

ارينە، كەز-كەلگەن ساراپشى بۇل داعدارىستىڭ انالوگياسىن بۇگىنگى ۋكراينادان دا كورە الادى. كسرو ىدىراعاننان كەيىن ەسىن جيناپ، ۇلىدەرجاۆالىق امبيسيالارى بار ەكەندىگىن جاسىرمايتىن رەسەي مەن الەمدىك گەگەمون اقش اراسىنداعى العاشقى كۇش سىناۋ ۋكراينادا جۇزەگە اسىپ وتىرعاندىعىندا ەشقانداي كۇمان جوق. بۇعان دەيىنگى سيريا، مىسىر، ليۆيا نەمەسە ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسەتيادا ورىن العان داۋلاردىڭ ەشقايسىسى ۋكرايناداعى قاقتىعىسقا جەتپەيدى. ۋكرايناداعى داعدارىس ءبىرنشى كەزەكتە ەكى ۇلى دەرجاۆانىڭ مۇددەلەر تالاسىنا اينالىپ كەلە جاتقاندىعى بەلگىلى. و باستا يۋششەنكونىڭ بيلىككە كەلۋىنەن باستالعان ويىن بۇگىنگى كۇنى اشىق قاقتىعىسقا اينالعاندىعىندا ەشقانداي كۇمان جوق.

دەگەنمەن كۋبا داعدارىسى مەن ۋكراينا داعدارىسىنىڭ اراسىندا ايىرماشىلىقتار دا جوق ەمەس. ءبىرىنشى كەزەكتە كۋبا داعدارىسى تەڭ دارەجەلى قارسىلاستاردىڭ كۇش سىناسۋى بولاتىن. قازىرگى رەسەي مەن اقش-تىڭ گەوستراتەگيالىق سالماعىن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. جوسپارلى ەكونوميكا مەن نارىقتىق ەكونوميكا اراسىنداعى داعدارىس نەمەسە ءار ءتۇرلى رەجيمدەر اراسىنداعى يدەولوگيالىق تايتالاستىق تۋرالى دا ايتۋعا كەلمەيدى. رەسەي ءوزىن نارىقتىق ەكونوميكاسى بار مەملەكەت رەتىندە جاريالاعالى بەرى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالعاندىعىنا ەشقانداي كۇمان جوق. رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ اقش ەكونوميكاسىمەن تالاسۋعا دا، ەكونوميكالىق ىقپال ەتۋ ايماعىن كەڭەيتۋگە دە ەش مۇمكىندىگى جوق. مينەرالدى رەسۋرستارعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانىڭ ەڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى ونىڭ الەم نارىعىنا تاۋەلدىلىگى ەكەندىگى بەلگىلى. ولاي بولسا سول تابيعي رەسۋرستاردى تۇتىنۋشى مەن ساتۋشىنىڭ اراسىنداعى داۋ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇتىنۋشى پايداسىنا شەشىلەتىندىگىنە ەشقانداي كۇمان جوق. بۇعان دالەل رەتىندە مۇناي مەن گاز باعاسىنىڭ تومەندەۋىن ايتۋعا بولادى.

ەكىنشىدەن، كۋبا داعدارىسىندا اقش ءتيىمسىز ۇكىمەتتى قولداسا، كسرو زۇلىمدىققا قارسى كۇرەسۋشى تاراپ رەتىندە كورىندى، ياعني ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلت مۇددەسىن قورعاۋشى رەتىندە كورىندى. بۇل جولى رولدەر باسقاشا ءبولىندى. رەسەي قىرىمدى ءار ءتۇرلى ساياسي ادىستەردى قولدانا وتىرىپ باسىپ الدى. حالىقتىق رەفەرەندۋم نىسانىندا كورىنىس تاپقان بۇل ارەكەت ۋكرايناداعى تۇراقسىزدىققا الىپ كەلدى. شىعىس ۋكرايناداعى ورىس ەتنوسىنىڭ وكىلدەرى ءوزىن ۋكراين ازاماتتارى ەمەس، ءبىرىنشى كەزەكتە رەسەي يمپەرياسىنىڭ وكىلدەرى ەكەندىگىن جاسىرمادى. ءبىر قىزىعى رەسمي كرەمل بۇعان شەكتەۋ قويۋدىڭ ورنىنا، «ۋكراينا ايماعىندا ەشقاشان مەملەكەت بولعان ەمەس» نەمەسە «بۇرىنعى كسرو-نىڭ قۇرامىنداعى ەۋروپالىق بولىگىندە رەسەي يمپەرياسىنان باسقا مەملەكەت بولعان ەمەس»، «قازاقستان اۋماعىندا بۇرىن مەملەكەت بولعان ەمەس» سەكىلدى مالىمدەمەلەرمەن قوزدىردىپ وتىردى. بۇل رەسەيدىڭ ءتىپتى جاقىن وداقتاستارىنىڭ اراسىندا رەسەيگە دەگەن كوزقاراستى وزگەرتتى. اقش ەشقاشان كۋبانىڭ تەرريتوريالىق ەگەمەندىگىنە قول سۇققان ەمەس. ونىڭ مەملەكەتتىگىنە كۇمان كەلتىرگەن ەمەس.

ۇشىنشىدەن، كۋبا داعدارىسىنىڭ بارىسىندا تاراپتار ءتيىستى ناتيجەگە قول جەتكىزدى. الايدا ۋكراين داعدارىسىنداعى ۇسىنىلىپ وتىرعان كەلىسسوزدىڭ بارلىق فورماتتارى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوز تيىمسىزدىگىن كورسەتىپ كەلە جاتىر. مەيلى گەرمانيا، فرانسيا، رەسەي فورماتى بولسىن، مەيلى رەسەي، جۇڭگو، ءۇندىستان فورماتى بولسىن، مەيلى مينسك، مەيلى استانا فورماتى بولسىن ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتپەي وتىر. ياعني، ءداستۇرلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى سەكىلدى شەشىم قابىلداۋ مەحانيزمدەرى ءوزىنىڭ تيىمسىزدىگىن كورسەتىپ وتىر. ءجاي عانا تيىمسىزدىگىن كورسەتىپ وتىرعان جوق، جاڭا الەمدەگى كەز-كەلگەن داعدارىستا جاڭا تەتىكتەردى قاراستىرۋ مۇمكىندىگىن دە ازايتىپ وتىر. ىمىراسىز رەسەيدى توقتاتۋ ءۇشىن ەۋروپا قاۋىپسىزدىگى مەن ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ مەحانيزمدەرى دە، ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى دا قاۋقارسىزدىق تانىتىپ وتىر.

تورتىنشىدەن، ۋكراين داعدارىسى مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنىڭ سوڭعى قاتارعا كەتكەندىگىن ايقىنداپ بەرگەندەي. ۇلت ءوز تاڭداۋىن جاسادى. يانۋكوۆيچ ۋكراينادان كەتتى. ءبىراق مەملەكەتتىڭ ءوز تاڭداۋىن جۇزەگە اسىرۋ قۇقىعى وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇلاي تاپتالعان ەمەس. ۇلتتىڭ ءوز ۇكىمەتىن تاڭداۋى كورشى ۇلى دەرجاۆا تاراپىنان قولداۋ تاپپاسا، توڭكەرىس ۇيىمداستىرىلۋ مۇمكىندىگى بۇگىنگى كۇنگى الەمدىك ساياسات اكسيوماسىنا اينالىپ كەتكەندەي. بۇعان تاۋلى كاراباح، پرەدنەستروۆە، وڭتۇستىك وسەتيا، ابحازيا ەلدەرىندەگى جاعداي مىسال بولا تۇرا، ەشقاشان رەسەي ءوز ەلىنە قوسىمشا تەرريتوريا قوسپاعان ەدى. بۇگىنگى كۇنى رەسەي قىرىمدى ءوز قۇرامىنا قوسۋ ارقىلى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ باستالعاندىعىن كورسەتىپ بەردى.

بەسىنشىدەن، ۋكرايناداعى داعدارىس يتجىعىس ناتيجەگە اكەلۋى ەكى تالاي. سەبەبى، اقش-تىڭ ءوز شارتتارىنان باس تارتۋى ءوز وداقتاسىنىڭ ەگەمەندىگىن ساتۋمەن بىردەي باعالانادى. ياعني اقش تاتۋلىققا تەك قانا قىرىم مەن شىعىس ۋكراينا ۋكراينا قۇرامىنا قايتا ەنىپ، دەموكراتيالىق رەجيم بيلىكتە قالعان جاعدايدا ءوز ميسسياسىن ورىندالدى دەپ ەسەپتەۋىنە بولادى. مۇنداي بولماسا بىرىنشىدەن، اقش الەمدىك ءتارتىپتى بەلگىلەۋشى مەملەكەت مارتەبەسىنەن ايرىلادى. ەكىنشىدەن، رەسەي سەكىلدى امبيسياسى كۇشتى مەملەكەتتەر الەمدىك ىقپال ەتۋدىڭ جاڭا ورتالىقتارىنا اينالىپ، اقش-پەن كەڭەسپەستەن ءوز سىرتقى ساياساتىنا ساي ارەكەت جاساي الادى. بۇل اقش-تىڭ ۇلى دەرجاۆا رەتىندەگى ءرولىن شەكتەيدى. الايدا رەسەي اقش ءۇشىن قاجەتتى قورىتىندىعا مويىن سۇعا المايدى. سەبەبى، بۇگىنگى قىرىمدى باسىپ الۋ مەن شىعىس ۋكراينانى قولداۋعا بايلانىستى ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە شەككەن زارداپتارىن حالىققا قالاي تۇسىندىرەدى؟ بۇگىنگى ينفلياسيا، حالىق جاعدايىنىڭ كۇرت ناشارلاۋى، تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ شەكتەلۋى، التىن قورىنىڭ كۇرت ازايۋىن اقتاۋ ءۇشىن پۋتيندىك رەسەي قىرىمدى دا ءوز قۇرامىندا قالدىرۋعا ىنتالى، شىعىس ۋكرايناداعى سەپاراتيستتەردى قولداۋعا دا ءماجبۇر.

التىنشىدان، ۋكرايناداعى داعدارىس ەۋروپانىڭ بولاشاعىن ايقىندايدى. ەۋروپا بۇل جەڭىستەن ءوزىنىڭ قاي وداقتاسقا ارقا سۇيەۋگە بولاتىندىعىن باعالايدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەۋرووداق اقش-تى قولداپ كەلدى. رەسەيگە بايلانىستى ءتۇرلى سانكسيالار جاريالاپ، ەكونوميكاسىن السىرەتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. دەگەنمەن رەسمي كرەمل ەۋروپانى اقش ىقپالىنان ءوز ىقپالىنا اۋدارۋعا مۇددەلى ەكەندىگىن جاسىرمادى. گەرمانيا، فرانسيا، رەسەي فورماتىنداعى كەزدەسۋلەردىڭ جيىلەۋى - ەۋروپانىڭ بۇل داعدارىستى جىلدام شەشۋگە مۇددەلى ەكەندىگىنىڭ كورسەتكىشى. رەسەي گازىن، مۇنايىن تۇتىنۋشى ەۋروپاعا الەمدىك ارەناداعى داعدارىستاردىڭ كەرەگى جوق. ونىڭ ۇستىنە ۋكراينا - ەۋروپالىق مەملەكەت. رەسەي دە ەۋروپانىڭ ءبىر بولىگى. بۇل ەكى ەل اراسىنداعى قاقتىعىس جالپىەۋروپالىق قاۋىپسىزدىككە كەرى ىقپال ەتەتىندىگى ءسوزسىز. مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى وداقتاستىڭ قولداۋى ماڭىزدى بولعانمەن، كورشىلەرمەن دە تاتۋ تۇرۋ ماڭىزدى. رەسەيدىڭ الەمدىك ساياساتتا بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى ەۋروپاعا ءتيىمسىز. سەبەبى، ۋكراينادان باستالعان ىقپال ەتۋ ايماقتارىن قايتا قاراۋ تۇتاس ەۋروپانىڭ ماسەلەسىنە اينالۋى مۇمكىن. ءبىراق بۇل داعدارىستا ەۋروپاعا «ءوزىنىڭ كانديداتى» رەتىندە كورىنگەن پوروشەنكو مىرزا بەتىن اقش-قا بۇرعالى بەرى ەۋروپا «كانديداتسىز» قالدى. ياعني بۇل گەوستراتەگيالىق ويىندا ەۋروپا نە اقش، نە رەسەي قۇرامىندا «ويناۋعا» ءماجبۇر. ياعني ەۋرووداقتىڭ دەربەس ەۋروپالىق ساياسات جۇرگىزۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سوندىقتان بولار سوڭعى ۋاقىتتا ەۋروپا ءوزىن ارپالىسۋشى كۇشتەردىڭ ءبىرى ەمەس، ءوز دەربەستىگىنەن ايرىلعان ايماق سەكىلدى كورىنەدى. بۇل جاعدايدا ەۋروپا داعدارىستىڭ تەز جانە ۋكراينانىڭ پايداسىنا شەشىلۋىنە مۇددەلى.

جەتىنشىدەن، بۇل داعدارىستان ۇتىپ وتىرعان ەلدەردىڭ ءبىرى - جۇڭگو. سەبەبى مۇناي قۇنىنىڭ ارزانداۋى جۇڭگو ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنىن جوعارىلاتسا، رەسەيدىڭ قىتايعا گاز ساتۋ نيەتى ەكونوميكانىڭ بۇدان ءارى قاراي ارزان ەنەرگيا كوزدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋىنە ىقپال ەتەدى. جۇڭگو ازىرگە ەكى جاقتى دا اشىق قولداپ وتىرعان جوق. دەگنمەن، ءوز ەكونوميكالىق الەۋەتىن اسكەري قۋاتپەن ۇشتاستىرا الاتىن قىتايدىڭ جاڭا الەمدەگى گەوستراتەگيالىق باسىمدىققا يە بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە كۇمان تۋدىرمايدى.

شىڭعىس ەرگوبەك