بۇعان قول جەتكىزۋدىڭ ەڭ سەنىمدى جولى – اللاھ تاعالا مەن پايعامبارىمىزعا (ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام) دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ارتتىرۋ، حاق ءدىن – يسلامنىڭ ۇكىمدەرىن بۇلجىتپاي ورىنداۋدى كۇندەلىكتى داعدىعا اينالدىرۋ، قۇلشىلىقتى شىن كوڭىلمەن جاساۋ، ساۋاپتى ىستەرمەن شۇعىلدانۋ. ءبىر جاعىنان، وسىلارعا كوڭىل ءبولىپ، ەكىنشى جاقتان جىن-شايتانداردىڭ كەسىر-كەسەپاتىنا مۇمكىندىك بەرمەۋگە، ياعني كۇنا جاساماۋعا تىرىسۋ كەرەك. سەبەبى رۋحاني دۇنيەمىزدەگى ءاربىر كەمشىلىك ولاردىڭ ءبىزدى يەكتەۋىنە جول اشادى.

ءا) قۇلشىلىق جاساپ، اللاھ تاعالادان دۇعالارمەن جاردەم تىلەۋ جىن-شايتانداردان قورعانۋدىڭ ەكىنشى ماڭىزدى شارتى – ۇزدىكسىز دۇعا ەتۋدى ادەتكە اينالدىرۋ، بۇنى قۇلشىلىق نيەتىمەن جاساۋ. دۇعا – مۇسىلماننىڭ باستى قارۋى، سوندىقتان ونى ءبىر ساتكە تاستاماۋ كەرەك. دەمەك، قورعانۋ ءۇشىن ءىشى-سىرتىمىزدىڭ، ءسوزىمىز بەن ءىسىمىزدىڭ ۇيلەسۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك.

دۇعانىڭ ەكى ءتۇرى بار: فيعلي (ىسپەن) جانە قاۋلي (سوزبەن) دۇعا جاساۋ. ديقاننىڭ ەگىس دالاسىن جىرتۋى، تىرمالاۋى، تۇقىم سەبۋى، سۋعارۋى – فيعلي دۇعاعا، سودان كەيىن قولىن جايىپ: «ءيا، جاراتقان يەم، بەرەكەلى ءونىم الۋدى ماعان ءناسىپ ەت، ريزىعىڭدى ارتتىر»، – دەپ جالبارىنۋى – قاۋلي دۇعاعا جاتادى. العاشقىسىن ىسكە اسىرماي تۇرىپ، ەكىنشىسىن جاساۋدىڭ ەشبىر پايداسى جوق. كەرىسىنشە، تەك فيعلي دۇعامەن شەكتەلىپ قالۋ دا بەرەكەگە، اسىرەسە، عيباداتقا نۇقسان كەلتىرىپ ەڭبەكتى ەش ەتەدى، ياعني ەشبىر ساۋاپ اكەلمەيدى.

مىسال رەتىندە، ءبىر يماندى كىسى: «ءيا، جاراتقان يەم، مۇسىلمانداردى جەڭىسكە جەتكىز»، – دەپ دۇعا ەتسە، بۇل – ىزگى ءىس، ءبىراق جەتكىلىكتى ەمەس. ويتكەنى قۇس ءبىر قاناتىمەن ۇشا المايدى. بۇل تۇرعىدا پايعامبارىمىزدىڭ (ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام) ءبادىر سوعىسىنا ءمىنسىز دايىندىق جاساپ الىپ، سوڭىنان بار ىقىلاسىمەن جالبارىنىپ اللاھ تاعالاعا دۇعا ەتۋى – بىزگە ۇلكەن عيبرات. دەمەك، الدىمەن ىسپەن (فيعلي) دۇعا جاساپ،  ياعني كەرەكتى شارتتاردى تۇگەل ورىنداۋ كەرەك. سودان كەيىن قاۋلي دۇعا جاساۋ ءۇشىن الاقاندى جايعان دۇرىس.

سونداي-اق، سىرقاتتانعاندا دارىگەرگە قارالۋ، ءدارى ءىشۋ – فيعلي دۇعاعا، ال شيپا بەرەتىن اللاھ تاعالاعا قول جايىپ، شيپا سۇراۋ – قاۋلي دۇعاعا جاتادى. كەيدە تەك جالبارىنۋ ارقىلى، ياعني قاۋلي دۇعامەن دەرتتەن ايىعۋعا بولسا، كەيدە اللاھ تاعالانىڭ ماقساتى باسقا بولىپ، دارىگەرگە قارالۋدى قالاۋى مۇمكىن. پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام): «اللاھ تاعالا ءاربىر اۋرۋدىڭ شيپاسىن جاراتقان، ەمدەلىڭدەر»^[1]، – دەپ بۇيىرۋ ارقىلى وسى فيعلي دۇعاعا ءبىزدى ىنتالاندىرۋدا. تەك جوعارىدا ايتقانىمىزداي، شيپانىڭ اللاھ تاعالادان ەكەنىن ءبىلىپ، ونى ءبىر قۇلشىلىق مىندەتىمىز دەپ ءتۇسىنىپ، بارلىق جاعدايدا قاۋلي دۇعا جاساۋدى ەستەن شىعارماساق بولعانى.

كەيدە قاۋلي دۇعانىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ىسپەتتى، فيعلي دۇعانىڭ دا جەتكىلىكسىزدىك تانىتاتىن كەزدەرى بولادى. سوندىقتان اللاھ تاعالا شيپانى كەيدە ەكى دۇعاعا بىردەن بەرسە، كەيدە تەك بىرەۋى ءۇشىن ءناسىپ ەتەدى. بارلىق نارسە ءوزىنىڭ قولىندا. كۇندەلىكتى ومىردە دۇعا دەگەندى بىلمەيتىن قانشاما ادامداردىڭ دەنى-قارنى ساۋ، راحاتتانا ءومىر سۇرگەنىن كورىپ ءجۇرمىز. بۇعان كەرىسىنشە، دارى-دارمەك ىشسە دە، دۇعانى ءبىر ساتكە بولسا دا اۋزىنان تاستامايتىن اللاھ تاعالاعا شىن بەرىلگەن پەندەلەردىڭ اۋرۋ-سىرقاۋدان ءبىر باس الماي جۇرگەنىنە كۋا بولۋدامىز. وسىنداي جاعدايلاردا ءبىز دۇعامىز قابىل بولمادى-اۋ دەگەن ويعا بەرىلەمىز. الايدا قابىل ەتۋ باسقا، جاۋاپ بەرۋ باسقا. ءاربىر دۇعا قابىل بولادى، ءبىراق ونىڭ قايىرىمى سۇرالعان نارسەنىڭ ءدال ءوزى بەرىلگەنى سەكىلدى، كەيىنىرەك بەرىلۋى دە مۇمكىن، ءتىپتى بۇ دۇنيەدە ەمەس، اقىرەتتە بەرىلۋى مۇمكىن. بۇلار تولىعىمەن اللاھ تاعالانىڭ دانالىعىمەن جۇزەگە اساتىن ءىس. سىرقات كىسى دارىگەرگە: «ماعان مىنا دارىلەردى بەر»، – دەسە، دارىگەر  ءدال سونىڭ ايتقان دارىلەرىن بەرمەۋى مۇمكىن. قايسىسى كەرەك بولسا، سونى بەرەدى، ال پايداسىز دارىلەردى بەرمەيدى نەمەسە ودان دا ءتاۋىرىن، پايدالىسىن بەرەدى. ەندى وسىنى شارتتى تۇردە سالىستىرىپ كورسەك، اللاھ تاعالا دا قۇلدارىنىڭ دۇعالارىن ءارقاشان ەستيدى، ەستىگەنىن ولارعا سەزدىرەدى، كوڭىلىن جايلاندىرادى. ويتكەنى، اللاھ – پەندەسىنە كۇرە تامىردان دا جاقىن. ءبىراق، بەلگىلى ءبىر حيكمەتكە بايلانىستى، ق ۇلىنىڭ قالاعانىنىڭ ءبارىن بەرمەۋى مۇمكىن. سەبەبى، قۇلىنا نەنىڭ پايدالى ەكەندىگىن اللاھ جاقسى بىلەدى. ءبىز اللاھ تاعالانىڭ ىسىنە ارالاسا المايمىز، ويتكەنى ول – مۇلىكتىڭ يەسى، نە ىستەيمىن دەسە دە مۇلكىنە ءوزى ەگە. مەيىرىمىنە دە، قاھارىنا دا ريزامىز. ول ابەستىك جاسامايدى، ءار ىسىندە ءبىر ەمەس، مىڭداعان دانالىق بار.

دۇعانىڭ دا ناماز سەكىلدى قۇلشىلىقتىڭ ءتۇرى ەكەندىگىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ونى دا شىن ىقىلاس، تازا نيەتپەن جاساۋ كەرەك جانە بۇ دۇنيەلىك پايدانى كوزدەمەگەن ءجون. ادام شىنايى كوڭىلىمەن جاراتۋشىسىنا جالبارىنىپ، ونىڭ رازىلىعىنا ۇمتىلۋى كەرەك. الايدا، كەيدە ۇلى جاراتۋشى ءوزىنىڭ شەكسىز راقىمىمەن قۇلىنا مەيرىمىن توگىپ، قۋانتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ناتيجەسىن كورۋگە اسىعىپ، تەزىرەك ماقساتىما جەتسەم ەكەن دەگەن نيەتپەن جاسالعان دۇعالاردىڭ قابىل بولۋى نەعايبىل.

دۇعانى بىردەن ناتيجەسىن كورۋ ءۇشىن ەمەس، جاراتقان يەمىزدىڭ رازىلىعىنا كەنەلۋ ءۇشىن ۇزبەي جاساۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. تىلەۋ تىلەپ، جالبارىنۋدى توقتاتپاۋ كەرەك. ءاردايىم ءار نارسەنىڭ جاقسىلىعىن تىلەۋ، كۇنانى كەشىرۋشى، مارتەبەمىزدى كوتەرۋشى جاراتۋشىمىزعا ادال نيەتىمىزدى كورسەتۋ، سوعان كۇش سالۋ ءارى سىناق الەمىندە جۇرگەنىمىزدى ەستەن شىعارماي قۇلشىلىعىمىزدىڭ جەمىسىن اقىرەتتەن كۇتۋ – شىنايى عيباداتتىڭ باستى شارتى.

ب) اللاھ تاعالانىڭ ىزگى قۇلدارىنىڭ دۇعاسىن (باتاسىن) الۋ كەرەك ىزگى قۇلداردىڭ اق باتاسىن الۋ وتە ماڭىزدى ءارى پايدالى. ويتكەنى پايعامبارىمىزعا (ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام) دۇعا سۇراپ كەلەتىندەر كوپ بولعان. احماد يبن ءحانبالدىڭ كىتابىنداعى ءتابارانيدىڭ ريۋاياتىندا ۋممۋ حاني (ر.ا.) بىلاي دەيدى: «بىردە ءبىر كىسى اللاھ ەلشىسىنە جىندانعان بالانى قاراتتى. پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام) ونىڭ دەنەسىن ءتۇرتىپ: – ەي، اللاھتىڭ دۇشپانى، شىق! – دەدى. سوسىن بالانىڭ بەتىن شايىپ، دۇعا وقىدى. ارتىنشا بالا ايىعىپ كەتتى»^[2]. ءبىز دە ءوزىمىز اۋزى دۋالى دەپ سانايتىن تاقۋا جاندارعا ءوتىنىش جاساپ، ولاردىڭ ءبىز ءۇشىن دۇعا ەتۋىن سۇرايمىز. اللاھ قالاسا شيپاسىن بەرەر.

ەگەر جىندار مازالاعان ساتتە دەرەۋ جىنداردى وقيتىندارعا جۇگىنەر بولساق، بۇل ءبىزدىڭ كۇدىگىمىزدى ارتتىرىپ، رۋحاني كۇشىمىزدى السىرەتەدى. ال مۇنى ءتىپتى اسىرەلەپ جىبەرەتىندەر بار. بىرەۋىنەن ءبىر تۇمار، ەكىنشىسىنەن تاعى ءبىر تۇمار الىپ، بەيشارا اۋرۋ ادام تۇمارلاردى ارقالايدى دا قالادى. الدا-جالدا بۇل تۇمارلاردىڭ ءبىرى جوعالسا، اۋرۋ ادام قورقىپ، ۇمىتسىزدىككە دۋشار بولادى. ياعني، شيپا تابادى دەپ جۇرگەندە، ءىس ناسىرعا شاۋىپ كەتەدى دە، اۋرۋىن ودان سايىن اسقىندىرىپ الادى. سوندىقتان مۇندايدا ەڭ دۇرىسى – دۇعا وقۋ. ابدۋللاھ يبن امر (ر.ا.) بالالارىنا دۇعا ۇيرەتەتىن، بىلمەيتىندەرىنىڭ ۇستىنە جازىپ ءىلىپ قوياتىن. بۇعان كوپ سەنىم ارتپاعان ءجون. ويتكەنى ساحيح حاديستەردە ايتىلعانداي، پايعامبارىمىز 70 مىڭ ادامنىڭ ەسەپ-قيساپسىز جۇماققا كىرەتىنىن سۇيىنشىلەگەن كەزدە ول ادامداردى «كيىمگە مونشاق تاقپاعان، بال اشۋ، جامان ىرىم مەن تۇمارعا سەنبەي، اللاھ تاعالاعا تاۋەكەل ەتكەندەر»^[3] دەپ تىزبەكتەيدى. سول سەبەپتى ءارى دۇعا وقۋ ءارى تاۋەكەلدى نىقتاۋ – ەڭ دۇرىس شەشىم.

ۆ) يماندى دارىگەرلەر مەن پسيحياترلارعا قارالۋ كەرەك مۇنداي جاعدايلاردا بويىندا يمانى بار ءارى رۋح پەن جىندارعا، ولاردىڭ اسەرىنە سەنەتىن پسيحياتر ماماندار مەن دارىگەرلەرگە كورىنۋ كەرەك. ەگەر وزگەنى ەمدەمەك تۇگىلى وزدەرى رۋحاني جۇدەۋ، يماندىلىقتان جۇرداي دارىگەرلەرگە باراتىن بولساق، وندا ونسىز دا جىنداردان كورەسەنى كورىپ، سەندەلىپ جۇرگەن اۋرۋلاردى ودان سايىن ەسەڭكىرەتىپ سالىپ، ماسەلەنى اسقىندىرىپ الامىز. ونداي دارىگەرلەر ناۋقاسقا: «قىدىر، ايەلدەرمەن كوڭىل كوتەر، ءسويتىپ، ىشىڭدەگى قايعى-مۇڭدى ۇمىتۋعا تىرىس»، – دەپ كەڭەس بەرىپ جاتادى. مۇنداي ۇسىنىستار ابدەن شولدەگەن ادامعا «تاعى ءبىراز شولدەي ءتۇس» دەپ، تەڭىزدىڭ تۇزدى سۋىن جۇتقىزعانمەن تەڭ. ونسىز دا اۋرۋ ادامدى وسى بەيشارا جاعدايعا دۋشار ەتكەن: رۋحانياتقا كوڭىل بولمەۋى، ءتاننىڭ قىزىقشىلىعىن كۇيتتەۋى جانە كۇنالى ىستەردى كوپ جاساۋى بولاتىن. ول ول ما، وسىنداي تۇسىنىكتەن ارىلا قويماعان مەديسينا دا، دارىگەر دە جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي، تولىعىمەن ماتەرياليستىك كوزقاراس نەگىزىندە دياگنوز قويىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا قازىرگى جەتىلگەن مەديسينالىق تەحنولوگيالار دىنگە كوڭىل بولگەن كەزدە بۇل ماسەلەلەر قالىپتى جاعدايعا تۇسەتىن بولادى.

گ) اياتۋل-كۋرسي مەن «ءفالاق»، «ناس» سۇرەلەرىن، ت.ب. دۇعالاردى وقۋ كەرەك اۋەلى، اللاھ تاعالاعا سىيىنۋ، كومەگىنە سەنۋ وتە ماڭىزدى. اللاھ تاعالا قۇراندا قۇلدارىنا: «سەنى شايتاننان ءبىر تۇلەن تۇرتسە، بىردەن اللاھقا سىيىن»^[4] دەپ، ياعني «اعۋزۋ ءبيللاھي ءميناش-شايتانير-راجيم» دەپ ايت! - دەيدى. وسى تۇستا «ءمۇمينۋن» سۇرەسىنىڭ 97-98-اياتتارىن جاتقا وقۋ كەرەكتىگىن دە ەسكە سالا كەتەيىك.

پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام) اياتۋل-كۋرسيدى وقۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. ساحابا زەكەتتەن تۇسكەن دۇنيەگە قول سۇققىسى كەلگەن ادام بەينەسىندەگى شايتاندى ۇستاپ العان-دى. ول بوساپ شىعۋ ءۇشىن: «مەنى جىبەر، ساعان بىزدەن قورعاناتىن دۇعا ۇيرەتەيىن. ول – اياتۋل-كۋرسي»، – دەيدى. پايعامبارىمىز بۇل وقيعانى ەستىگەندە: «ول وتىرىكشى، دەگەنمەن بۇل جولى شىندىعىن ايتىپتى»، – دەگەن ەدى.^[5] پايعامبارىمىزدى (ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام) ياھۋديلەر دۋالاعان كەزدە، مۋاۋۋيززاتاين، ياعني «ءفالاق» پەن «ناس» سۇرەلەرى وقىلىپ، دۋانىڭ اسەرى جويىلعان.^[6]سونداي-اق ايشا انامىزدىڭ (ر.ا.) ايتۋىنشا، پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام) تاڭەرتەڭ جانە كەشكە ءۇش مارتە «ءفالاق» پەن «ناس» سۇرەلەرىن وقىپ، الاقاندارىنا ۇرلەپ، ارتىنشا قولى جەتكەن جەرىنە دەيىن دەنەسىن تۇگەل سيپايتىن»^[7].

سونىمەن بىرگە، پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام) تاڭەرتەڭ جانە كەشكە ءۇش مارتە «ءبيسميللاھيل-لازي ءلا ءيادۋررۋ مااسميھي ءشايۋن فيل-اردي ءۋا ءلا ءفيس-ساماي ءۋا ءھۋۋاس-ساميۋل-اليم» (اسپانداعى جانە جەردەگى بارلىق جاماندىق اتاۋلىدان قورعايتىن اللاھتىڭ اتىمەن. جانە ول بارلىق نارسەنى ەستيدى ءارى بارلىق نارسەنى بىلەدى)، – دەيتىن. بۇل سال بولىپ قالماۋ ءۇشىن جاسالادى^[8]. جانە «اعۋزۋ بيكاليماتيل-لاھيت-تامماتي مين كۋللي شايتانين ءۋا ءھامماتين ءۋا مين كۋللي اينين ءلامماتين» (بارلىق شايتاندار مەن ۋلى جاندىكتەردەن كەلەتىن بۇكىل جاماندىقتان جانە سۇق كوزدەن اللاھتىڭ ۇلى سوزدەرىنە سيىنامىن)^[9] دۇعاسىن وقۋ كەرەكتىگى دە ايتىلعان.

يمام عازالي 1 رەت «بيسميللاھير-راحمانير-راحيم»، 10 رەت «اللاھۋ اكبار»، 19 رەت «ءلا يۋفليحۋس-ساحيرۋ حايسۋ ءاتا»^[10] جانە «مين ءشاررين-ناففاساتي فيل-ۋقاد»^[11] دۇعاسىن وقۋدى ۇسىنادى. جانە ءبىر ءقادىرلى كىسىنىڭ كەڭەسى بويىنشا، جوعارىدا ايتىلعان ەكى اياتتى ءاربىرىن وقىردا ءبىر جۇتىم سۋ، شاي نەمەسە سورپا ءىشىپ وقۋ جانە مۇنى 19 مارتە قايتالاۋ كەرەك.

بۇعان قاتىستى باسقا دا كوپتەگەن دۇعالار بار. ولار جايلى حاديس كىتاپتارىنا قاراپ نەمەسە مامانداردان سۇراعان ابزال. سونداي-اق ءبادىر ساحابالارى، ءجاۋشان جانە «ءبۋرا» قاسيداسىن وقۋدىڭ دا پايداسى مول^[12].

ع) دۇعا وقۋ ارقىلى جىن-شايتانداردان قۇتىلعان جاندار تۋرالى مىسالدار

1) جاقىن تۋىستارىمنىڭ بىرەۋى سال بولىپ قالعاندا، وعان ءبىر اپتا بويى «ءبۋرا» قاسيداسى وقىلدى. اللاھ تاعالا ءوزىنىڭ شيپاسىن بەرىپ، ءبىر اپتادان سوڭ سىرقاتىنان ايىعىپ كەتتى.

2) ەندى ءبىر جولداسىمنىڭ ءوز كوزىمەن كورگەن بىرنەشە وقيعاسىن ءوز اۋزىنان تىڭداپ كورەلىك: «يزميردەگى بولچوۆا مەشىتىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەنىمدە، 18 جاس شاماسىنداعى اۋقاتتى جانۇيادان شىققان ەكى جىگىت جانىما كەلدى. ءبىز مەشىتتەن شىققان ەدىك. ولار سىرتتا كۇتىپ تۇر ەكەن. جۇزدەرىنەن ۇرەيلەنىپ تۇرعاندارىن بايقادىم. ەكەۋى ءبىر نارسەدەن ۇرپەكتەپ قاسىما كەلدى دە، «ءبىز پالەن دەگەن ىقشام اۋداندا قىز-جىگىت ارالاس «ءارۋاق، جىن شاقىرۋ» سەانستارىن ۇيىمداستىراتىن ەدىك. ولار كەلىپ، ستاكاندارىمىزدى قوزعالتىپ، ارىپتەر ارقىلى ءسوز جازىپ سويلەسەتىن. ءبىز ءماز بولىپ كوڭىل كوتەرەتىنبىز (ءارۋاق شاقىرۋ ماسەلەسى باي ادامداردىڭ ەڭ كوپ كوڭىل بولەتىن ءىسى دەسەك، قاتەلەسپەس ەدىك). كەيىننەن دوعاردىق. ءبىراق، سول كەزدەن باستاپ، ولار كۇندىز-تۇنى ءبىزدى مازالايتىندى شىعاردى. اسىرەسە، تۇندە قاتتى مازالايدى. توسەكتەرىمىزدى قوزعاپ، شكافتىڭ ەسىكتەرىمەن وينايدى. ابدەن باسىمىز قاتتى. نە ىستەرىمىزدى بىلمەگەندىكتەن، مەشىتكە كەلدىك»، – دەدى. (اھ، تۋعاندا، ۇيلەنگەندە، ولگەندە جانە قينالعاندا عانا ەسكە تۇسەتىن مەشىتتەر، قايران ۇرپاعىمىز!) تاعى دا بىلاي دەپ ءسوزىن جالعادى: «بىلەسىز بە، ءقازىر دە اناۋ اعاشتىڭ قاسىنداعى ورىندىقتا وتىر». مەن: «جۇرىڭدەر، مەشىتكە كىرەيىك»، – دەپ، ىشكە الىپ ءجۇردىم، – «اللاھتىڭ ءۇيى – ەڭ سەنىمدى جەر».

ىشكە كىرىپ جايعاسقان سوڭ ۇزاق سويلەستىك. بىلگەنىمشە مۇنىڭ ءقاۋىپتى ءىس ەكەنىن، يماندىلىققا بەت بۇرىپ، ءدىني-عىلىمي ماسەلەلەرمەن شۇعىلدانعاندا عانا وسى قاۋىپ-قاتەردەن قۇتىلۋعا بولاتىنىن ايتىپ، بىرنەشە دۇعالار جازىپ بەردىم. كەشكىسىن ۇيدەگى بولمەمە كىرىپ، كىتاپ وقىپ وتىر ەدىم. ءبىر كەزدە زالدا ويناپ جۇرگەن بالالارىم بولمەمە جۇگىرىپ كەلىپ: «اكە، بولمەدە سۆەت جاندى، قابىرعادا بىرەۋلەر ءجۇر»، – دەدى. ونىڭ ءمانىسىن بىردەن ءتۇسىندىم. كۇندىزگىنىڭ كەگىن الۋعا كەلگەن بولۋ كەرەك. وزدەرىنشە مەنى قورقىتپاقشى. ۇستەلدىڭ ۇستىندە تۇرعان دۇعالار جيناعىن الىپ، ءبادىر ساحابالارىنىڭ ەسىمدەرىن وقۋعا كىرىستىم. وقىپ بولماي جاتىپ جارىق ءسونىپ، قابىرعاداعى دىبىستار تىنىشتالدى.

3) «يزميردەگى «التىنداع» ىقشاماۋدانىنداعى مەشىتتە يمام بولعان ءبىر كىسى بىلاي دەگەن ەدى: «مەن مۇناراعا شىققان سايىن ارتىمنان تارسىلداعان دىبىس-تار ەستيتىنمىن. بۇل اسىرەسە، كەشكىسىن ءجيى بولاتىن. نامازشام مەن قۇپتان نامازدارىنان كەيىن جاماعات ۇيلەرىنە تاراپ، مەشىتتە ەشكىم قالماعان كەزدە جارىقتى ءسوندىرىپ، ەسىكتى جاباتىنمىن. ءبىراق، كوبىنە مەن ءالى جارىق تۇيمەسىن باسپاي تۇرىپ، جارىق ءسونىپ قالاتىن. بۇنىڭ كوپ ۋاقىت جالعاسقانى سونشا – شىداي الماي باسقا مەشىتكە اۋىسىپ كەتتىم».

4) حاۆرانداعى چاكىردەرە اۋىلىنىڭ ءبىر تۇرعىنى باسىنان وتكەن مىنا ءبىر وقيعا جايلى بىلاي دەگەن ەدى: «جازدىگۇنى تۇندە ەگىس دالاسىن دوڭىزداردان قورعاۋ ءۇشىن اۋىلداعى ادەت بويىنشا، ەگىستىكتەگى لاشىقتا تۇنەپ قالدىم. جالعىز بولاتىنمىن. جاقىن جەردە جان بالاسى جوق ەدى. قولىما مىلتىعىمدى ۇستاپ، توسەكتە جاتقانمىن. ءبىر كەزدە ەسىك قاعىلدى. ءتۇن ورتاسىندا كىم كەلدى ەكەن دەپ تاڭدانىپ، ەسىكتەن ىشكە كىرگەن ادامعا قاراسام، سىزگە وتىرىك، ماعان شىن، قولىندا ماي شامى  بار ءوزىمنىڭ ايەلىم كىرىپ كەلە جاتىر. سونداي ۇزاق جەردەن جانە مۇنداي كەش ۋاقىتتا ايەلىمنىڭ كەلۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ەسىمدى جيىپ، بىلەتىن دۇعالارىمدى وقي باستادىم. كەلگەن بەينە كەرى بۇرىلىپ كەتىپ قالدى. شىعار كەزدە ەسىكتى جابۋدى دا ۇمىتپادى».

5) «نە ىستەسەم دە، دەرتتەن قۇتىلا المادىم، – دەپ باستادى بىرەۋى، – بارلىق ەم-دومدى قولداندىم. بارماعان دارىگەرىم قالمادى. ءبىراق، شيپا بولمادى. قولىما سۇيەل قاپتاپ كەتتى. ءقازىر ەسىمدە جوق، بىرەۋدىڭ ايتۋى بويىنشا، ءبىر دۇعانى وقىدىم. ەرتەسىنە قولىمدا سۇيەلدەن ءىز قالمادى. ءتىپتى سول كەزدە ءدال سونداي دەرتتەن قۇتىلا الماي جۇرگەن ءبىر جىگىتكە دە سول دۇعانى وقۋعا كەڭەس بەردىم. بىرنەشە كۇننەن كەيىن جولىققانىمدا، قولدارىن كورسەتىپ جازىلىپ كەتكەنىن ايتتى».

وسىعان ۇقساس جۇزدەگەن وقيعا بار. ولاردىڭ ەشبىرىن ماتەريالىق زاڭدىلىقتارمەن ءتۇسىندىرۋ مۇمكىن ەمەس. وسى تۇرعىدا عالىمداردىڭ مۇنداي ەمدەۋ تاسىلدەرىنىڭ دە ءوز الدىنا عىلىم ەكەنىن مويىنداعانى ابزال. مۇنداي ماسەلەلەردى كورمەگەنسىپ جۇرە بەرۋدىڭ پايدا اكەلمەيتىندىگى بۇگىندە بارشاعا ءمالىم. سەبەبى، عىلىمي ورتالاردىڭ بۇل ماسەلەگە دەگەن قاساقانا سەلقوستىعى شىنايى عىلىممەن ءۇش قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايدى.

[1] تيرميزي، تىبب 2؛ يبن ءماجا، تىبب 1؛ ءابۋ داۋۋد، تىبب 1، 11؛ احماد يبن ءحانبال، ءال-مۇسناد، 2/278. [2] احماد يبن ءحانبال، ءال-مۇسناد، 4/171-172؛ ءات-تاباراني، ال-ماجماۋل-كابير، 5/275. [3] بۇحاري، ريققا 21، 50؛ تىبب 17، 42؛ ءمۇسلىم، يمان 371، 372، 374. [4] فۋسسيلات سۇرەسى، 41/36. [5] بۇحاري، ۋاكالات 10؛ تيرميزي، ءساۋابۋل-قۇران، 3؛ احماد يبن ءحانبال، ءال-مۇسناد، 5/423، 6/52. [6] بۇحاري، تىبب 47، 49، 50؛ ءبادۋل-حالق 11؛ جيزيا 14؛ ءاداب 56؛ داعاۋات 58؛ ءمۇسلىم، ءسالام 43؛ يبن ءماجا، تىبب 45؛ احماد يبن ءحانبال، ءال-مۇسناد، 6/57، 63-64، 96، 367. [7] بۇحاري، تىبب 39؛ داعاۋات 12؛ ءمۇسلىم، ءسالام 50؛ ءابۋ داۋۋد، ءاداب 98. [8] ءابۋ داۋۋد، ءاداب 101؛ يبن ءماجا، دۇعا 14؛ احماد يبن ءحانبال، ءال-مۇسناد، 1/62، 66، 72. [9] بۇحاري، ءانبيا 10؛ ءابۋ داۋۋد، ءسۋننا 20؛ تيرميزي، تىبب 18. [10] تاھا سۇرەسى، 20/69؛ ناس سۇرەسى، 114/4. [11] ءفالاق سۇرەسى، 113/4 [12]  «اسحابى ءبادىر » – پۇتقا تابىنۋشىلارمەن بولعان ءبادىر اتتى جەردەگى العاشقى سوعىسقا قاتىسقان ساحابالاردىڭ ەسىمدەرى جازىلعان قاسيەتتى دۇعا. «ءجاۋشان» – پايعامبارىمىزعا جابىرەيل پەرىشتەنىڭ ۋحۋد سوعىسىنىڭ الدىندا ۇيرەتكەن  اللاھتىڭ ەسىمدەرىنەن تۇراتىن قاسيەتتى دۇعا. «ءبۋرا قاسيداسى» -  كااب يبن ءزۋحاير اتتى اقىننىڭ پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س.) قۇرمەتىنە ارناپ شىعارعان قاسيداسى. پايعامبارىمىز وعان شاپانىن («ءبۋرا») سىيعا تارتىپ ءىلتيپات كورسەتكەن.