ءبىرىنشى كىتاپ
سونداي دا ءبىر كۇن بولعان
يا نە چينيل ليۋديام زلا...
يا نە ۋبيۆال...
يا نە پرەگراجدال پۋت بەگۋششەي ۆودە..
"كنيگا مەرتۆىح"
وپراۆداتەلنايا رەچ ۋمەرشەگو
نا توم سۆەتە پەرەد بوگوم.
(يز دريەۆنەگو ەگيپەتسكوگو پاپيرۋسا.)
ءبىرىنشى ءبولىم
ۇزىن قارا كىسى سوڭىندا شۇبالاڭداپ جاتقان ىزىنە قاراپ تۇر: الگىندە كەلگەن جاعىنا كوز سالعالى ارتىنا بۇرىلعاندا، نازارى وسى ىزگە ءتۇستى دە، جانارىن الا الماي اربالىپ قالعانى. نەگە ءبۇيتتى؟ ونى ءوزى بىلگەن جوق؛ بار بىلگەنى – سوڭىنا سالعان مىنا ءسىلبۋ ءىزدىڭ قيمىلىنان سولەكەت بىردەڭە سەزە مە، قالاي؟ مىنا ءىش پىستىرعانداي سىلبىرلىق رەنىش شاقىرعانداي الدەنەگە ۇقساي ما؟ توقتا... سوندا نەگە ۇقساۋى مۇمكىن؟ باسە، وسى سىلبىرلىق ەمەس پە ەدى ون ءۇش جىل بويى باكيزاتتىڭ جۇيكەسىن قۇرتىپ بىتكەن؟ سونىڭ اياعى بۇل، مىنە، ايدالادا، اڭىراعان اشىق تەڭىز ۇستىندە تۇر. كىم ەدى وسى، اكەسى مە ەدى: "اياعى دۇنيەنىڭ ىرىڭ-جىرىڭ" دەگەن؟ ىرىڭ-جىرىڭ... كىم دە بولسا، سەنەن بۇرىن دا تالايلار بارماعىن شايناعاندا ايتقان ءسوزدى ەندى سەن قايتالاپ تۇرسىڭ؛ سىرتىڭا شىعارىپ ايتپاساڭ ايتپاعان شىعارسىڭ، ءبىراق ينستيتۋت بىتىرە سالا باس قوسقان جاس جۇبايلار تىرلىگىنىڭ اقىرى كۇندەردىڭ كۇنىندە باسقاشا ەمەس، ءدال وسىلاي "ىرىڭ-جىرىڭ" بوپ اياقتالارىن ءىشى قۇرعىر سەزەتىن. ءبىراق سەن جاقسى كۇندە كوڭىلىڭدى جاماندىققا بەردىڭ بە؟ ۇيلەنۋ تويى وتكەسىن بۇنى وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن جاس مامان دەپ جەلكىلدەتتى دە اكەتتى. قوشەمەت تە، قولپاش تا كوبەيىپ، تابانى جەرگە تيمەي بارا جاتتى. بۇل ءتۇس كورگەندەي اڭ-تاڭ؛ بۇنىڭ وزىنە سالعاندا بىتىرەرى شامالى؛ مايداننان ءبىر اياعىن جۇلدىرىپ كەلگەن بالىقشى اكەسى باياعىدا قايتىس بولدى؛ پەنسياعا شىققان بەس-ون تيىنىن الىپ وت باسىندا، وشاق بۇتىن كۇزەتىپ وتىرعان قارت اناسىنان باسقا قول ۇشىن بەرەتىن ەشكىم جوق؛ اعايىن-تۋعان ءسىرا دا جوق؛ راس، اكەسىنىڭ نەمەرە ءىنىسى – سارى شايا... ءبىراق ول قىرتتىڭ بارىنان جوعى...
ءيا، بۇنىڭ وزىنە قالعانداعى تىرلىكتىڭ اۋسەلەسى قانداي بولارىن كوردى دە: ول ءبىراق ۇيلەنگەنگە دەيىن بولعان-دى. ينستيتۋت ءبىتىرىپ، تىرلىكتە اڭساعان كىشكەنتاي ارمانى – ديپلوم قولعا تيگەندەگى قۋانعانىن كورسەڭ؛ تاڭ اتقانشا دىردۋعا باسقان ديپلومدى جىگىتتەر ۇيىقتاپ جاتقان كىسىلەردىڭ ۇستىنە باسا-كوكتەپ كىرمەدى دەمەسەڭ، سول ءتۇنى كوشەنى باسىنا كوتەرىپ-اق باقتى. ەرتەڭىنە مەڭ-زەڭ باسىن كراننان سارىلداعان مۇزداي سۋعا ءبىر شايىپ الدى دا، جولعا جينالدى؛ بەس جىل كوز مايىن تاۋىسقان ديپلومدى قويىنعا باسىپ الىپ، "ارالىم مەنىڭ، ارالىم" دەپ، تۋعان جەرگە تارتىپ وتىردى؛ اتەلەگە تىككىزىپ جاتقان كيىمدەرىنە قارايلاپ قالعان باكيزات كەيىن كەلەتىن بولدى. بۇل قالىڭدىعى كەلگەنشە ەلگە بارىپ، ماماندىعىنا سايكەس ءبىر جۇمىسقا تابان ىلىكتىرگەسىن توي جابدىعىنا ازىرلەنە بەرمەك بوپ ەرتە كەتكەن ەدى. باكيزات قۇربى قىزدارمەن پويىزعا شىعارىپ سالدى؛ ىعى-جىعى حالىق؛ دابىرلاعان داۋىس؛ قۇتىرعان قىزدار قاراپ تۇرماي، پويىز ءدال جۇرەر جەردە: "ءبىز كوزىمىزدى جۇمىپ تۇرايىق، سەندەر سۇيىسىڭدەر" دەپ جىرق-جىرق كۇلىپ، جاتتى دا جابىستى؛ سەن قارسى ەمەسسىڭ، ءىشىڭ جاقسى كورىپ تۇر. ءبىراق باكيزاتقا باتا الماي، جالتاقتاپ قاراي بەرگەنسىڭ-دى. باكيزات ءمىز باعار ەمەس؛ جاۋتاڭداعان ءتۇرىڭدى بايقاپ: "ءتايىرى، جاركەلەش قىزداردىڭ مازاعىن قايتەسىڭ"،– دەگەندەي، كوزىن قىسىپ قويدى؛ ءبىراق جەلىگىپ العان قىزدار جابىسۋدى بۇرىنعىدان بەتەر ۇدەتىپ: "سۇيىسىڭدەر"، – دەپ، بۇلاردى بىر-بىرىنە يتەرىپ، ىقتيار-ەركىنە قويماي بارا جاتتى.
باكيزات كوڭىلسىز. قاجىڭقى جۇزىنە كۇلكى ازەر تەپسىندى. قىزدار قويماعاسىن ەكى ساۋساعىن شيەدەي قىزىل ەرنىنە اپارا بەرە ءشوپ ەتكىزدى. پويىز ورنىنان قوزعالىپ، جىلجىپ بارا جاتتى. سەن اسىققان جوقسىڭ. بۇندايدا كوستەڭدەگەن سيراعىنا سەنەتىن ادەتى. قاتتى ءجۇرىپ كەتكەن پويىزعا جۇگىرىپ جەتىپ، سوڭعى گۋريەۆ ۆاگونىنىڭ باسقىشىنا ءبىر-اق ىرعىدى. سونان قاشان كوزدەن تاسا بولعانشا قايتا-قايتا مويىن سوزىپ، جالتاقتاپ قاراپ بارا جاتقان بۇعان قىزدارمەن بىرگە باكيزات تا قولىن بۇلعاي ءتۇستى دە، كەنەت اياق استىنان ويناقىلانىپ، وپ-وتىرىك كەمسەڭدەپ، سۇق ساۋساعىنىڭ ۇشىمەن كوزىنىڭ الدىن ءبىر-بىر ءىلىپ العانى. قىزدار قىران-توپان. كوك شولاق پويىز قۇنيىپ العان. رازەز، ستانسالاردان قيقۋلاپ ءوتىپ، سىلقىتىپ تارتىپ كەلەدى. بۇندايدا اسىرەسە زاۋلاپ كەلە جاتقان پويىزدىڭ سوڭىنداعى ۆاگون رەلستەن انە-مىنە ۇشىپ تۇسەتىندەي بۇلعاڭ-بۇلعاڭ.
مىنە، ءتۇن ورتاسى اۋدى. تاڭ دا تاياۋ. ۆاگون ءىشى پىسىناپ تۇر. اس-سۋىن قىزىل ىڭىردەن ءىشىپ العان جولاۋشىلار قورىلعا باسىپ جاتىر. سونان تەك جازعى تاڭ سىز بەرىپ، تەرەزە اينەگىنە بوزامىق ساۋلە ەنە باستاعاندا جۇرت قيمىلداپ، بىرەۋلەر ەسىنەدى. بىرەۋلەر ۇيپا-تۇيپا شاشى دۋدىراعان باسىن جاستىقتان كوتەرىپ، بىقسىتىپ تەمەكى شەكتى. بۇل ءالى كوز ىلگەن جوق. "و جاساعان!– دەدى ەرنى دىرىلدەپ،– پاقىر پەندەڭدى جارىلقايىن دەگەندە، جاقسىلىعىڭدا شەك جوق-اۋ سەنىڭ. باكيزاتتى ايتام-اۋ... بۇل كورىپ جۇرگەن بۇرىنعى باكيزاتقا ۇقساي ما؟ ءازىم تۇرعاندا بۇنى كوزىنە ءىلۋشى مە ەدى؟ نە بولعانىن قايدام... ەكەۋى انە-مىنە ۇيلەنەدى دەپ جۇرگەندە.... اپىراي، ءا؟.. ازىمگە نە بولدى دەسەڭشى؟.. ۋادەسىندە تۇرماي، اياق استىنان اينىعانى... سونىسى قالاي؟ استانادا وقيتىن ارال بالالارى تۇككە تۇسىنبەي، اڭ-تاڭ. بىرىنەن ءبىرى سۇرايدى. ەشكىم ەشتەڭە بىلمەيدى. ءسۇيتىپ جۇرگەندە، ءبىر كۇنى تاعى دا توسىن وقيعا دۇڭك ەتتى، بۇل جولى: "جادىگەر مەن باكيزات ۇيلەنگەلى جاتىر ەكەن" دەپ جۇرت شۋ ەتتى. جۇرتتىڭ ەسى شىقتى. تەك جالعىز سەن... قۇرسىن، سەندە ەس جوق... شىنىندا دا، مىناۋ سەنىڭ ءوڭىڭ تۇگىل تۇسىڭە كىرمەپ ەدى-اۋ! ءوزىڭ دە نە بوپ، نە قويعانىن ءبىلىپ جاتقان جوقسىڭ-دى. ءوزىڭنىڭ كىم ەكەنىڭدى، نە ىستەپ جۇرگەنىڭدى بىلگەن جوقسىڭ. قۇيىن كوتەرگەن قاڭباقسىڭ با، قۇسسىڭ با، ايتەۋىر اسپانداسىڭ. ايتەۋىر ۇشىپ جۇرەسىڭ... تومەندە تاس كوشەدە توپىرلاپ، ءسۇرىنىپ-قابىنىپ جاتاتىن ابىر-سابىر ابىگەردىڭ ۇستىنە شىعىپ الىپ، سوناۋ اسپان مەن جەر اراسىنداعى كەڭىستىكتە، مايدا قوڭىر جەلگە بەتتى توسەپ سامعاپ جۇرگەنىڭ. تەك، سونان... ءبىر كەزدە باكيزاتقا كەزدەسكەندە ۇيقىدان ويانعانداي، قالا ءىشىنىڭ كۇندەلىكتى قۇبا ءدۇمبىل تىرشىلىگىنە قايتىپ ورالعانداي بولاتىنسىڭ. جان-جاعىڭ – قىسقى قاپىرىق اۋادان كىرلەپ شىققان سۇپ-سۇر ۇيلەر. سۇر كوشە. سۇر اسفالت. سۇرعىلت جۇزدەر. ەرسى-قارسى جوسىپ جۇرگەن سۇرعىلت شاڭ-شاڭ ماشينالار. باقسا، باكيزات تا سولاردان بولەكتەنگىسى كەلمەي، ۇستىنە قايدا ءبىر كوز تارتپايتىن سۇرعىلت بىردەڭەلەردى كيىپ، ءتۋفليدىڭ تۇمسىعىمەن جەر شۇقىپ، جابىڭقى سۇرعىلت ءجۇزى جۇدەپ تۇرعانى. سەن، ارينە... سەبەبىنە تۇسىنەتىنسىڭ دە، قۇلاعىڭ دۋ قىزارىپ، تۇك ايتا الماي، كەتۋدىڭ دە ەسەبىن تابا الماي، ءجىپسىز بايلانىپ قالاتىنسىڭ. تالقىداي اياعىڭداعى توزۋعا قاراعان كەنەپ بوتينكانىڭ جەر شۇقىلاپ كەتكەن اق جەم تۇمسىعىنان كوز الماي، دىمىڭ قۇرىپ تۇراتىنسىڭ-دى...
ەندى، مىنە... سالدىر-كۇلدىر شايقالاقتاپ كەلە جاتقان سوڭعى ۆاگوننىڭ جوعارعى پولكىسىندا جاتىر. استانادان شىققالى قىبىر ەتكەن جوق؛ شىعارىپ سالىپ تۇرعان قالىڭدىعىنىڭ ەركە مىنەزى ەسىنە تۇسكەندە، سوقىر شام سىعىرايعان ۆاگوندا قيمىلسىز كوزى شوقتانىپ جانا تۇسەدى.
– ءاي، جىگىت... ارالعا كەلدىك.
اتىپ تۇردى. اپالاق-قۇپالاق كيىندى. تىزە بۇگە سالا دەرەۋ جىلجىپ بارا جاتقان پويىزدان سەكىرىپ تۇسكەندە، جارىقتىق ارال ءوڭىرىنىڭ اسپانى ءار كەزدەگىدەي قايناپ تۇر ەكەن. سونان قاشان جاز ورتاسى اۋعانشا اڭىزاق اپتاپ باسىلمادى. اسىرەسە تۇسكە قاراي تاس توبەگە كەلگەن ورتتەي ىستىق كۇن قايناپ بەرگەندە كىشكەنتاي قالانىڭ توپىراق بوراپ جاتاتىن قيقى-جيقى كوشەسىندە شاڭعا مالىنعان جالعىز-جارىم اعاشتاردىڭ باۋرىندا دا جان سايالار كولەڭكە قالماي، كۇيگەن كەسەك پەن اششى سور ءيسى قولقا اتىپ تۇرعانى.
سەن جۇمىس ىزدەپ، ءبىر اپتا سالپاقتادىڭ. قايدا بارسا دا بۇعان "وي، اينالايىن، جاقسى كەلدىڭ" دەپ قۇشاق اشىپ تۇرعان جان بولمادى. ەرتەدەن كەشكە كەڭسە كەزگەن جىگىت سولبىرايىپ كىرىپ كەلە جاتقاندا، جۇرت بۇعان تەكە كوزدەنىپ ەجىرەيە قاراپ، ال ءجونىن ايتا باستاسا، قۇلاق اسپاي، الدىنداعى قاعازدى شۇقىلاپ كەتەتىندى شىعاردى. سوندايدا كىرگەن ەسىگىنەن قايتا شىعا الماي، قيپاقتاپ جەلكەسىنىڭ تەرىن ءسۇرتىپ تۇرعانى. قيقى-جيقى كوشەلەردى كەزە-كەزە كەنەپ بوتينكانىڭ تۇمسىعى اق جەم بولدى.
سونان، ءبىر كۇنى... كۇلەدى-اۋ. سول كۇنى باكيزات كەلەتىن-دى. بۇل سول كۇنى دە كۇندەگىدەي كەڭسە جاعالاپ ءجۇرىپ، بىرەۋدىڭ سىلتەۋىمەن كىشكەنتاي قالانىڭ شەت جاعىنا ورنالاسقان كىشكەنتاي مەكەمەدەن ءبىر-اق شىقتى. كىشكەنتاي مەكەمەنىڭ ءدال كىرەر اۋىزداعى كىپ-كىشكەنتاي كابينەتتە كۇج قارا كىسى وتىر ەكەن. جۇرەگى شايلىعىپ قالعان سورلى قورقاسوقتاپ كىرىپ ەدى؛ جوق، مىنا كۇج قارا بۇعان باسقالارداي تەكە كوزدەنىپ ەجىرەيە قارامادى. مايلى قاباق استىندا جىلتىلداعان توراي كوز "ءا" دەگەندە الدەنەگە تەسىرەيە قالسا دا، ءبىراق ىلە-شالا جانارىنا جىلىلىق تەپتى. كۇن تۇسكەن قاپىرىق تار كابينەتتە ىرسىلداعان سەمىز دەنەسىن قايدا قويارعا بىلمەي، قارا تەرگە ءتۇسىپ وتىرعاندا بىرەۋدىڭ ۇستىنە كەلگەنىنە قۋاندى ما، الدە، كىم ءبىلسىن، ەستيار كىسى دەگەنى بالا بوپ شىققانى قىزىق كورىندى مە، ايتەۋىر توراي كوزدىڭ قاراشىعىنا قۋاقى كۇلكى ۇشقىندادى.
– كip! كىر! – دەدى ول كۇن جەپ، بوياۋى وڭىپ كەتكەن ەسكى كەپكانى قوس قولداپ قىسىپ العان مىنا ءبىر قىسىلشاق بالا تابالدىرىقتان اتتاسا دا، ءبىراق اياعىن ىلگەرى باسپاي قالشيىپ تۇرىپ قالعاسىن. – ءيا، بالاقاي؟!. كەل! كەل!
بۇل ۇسىنعان ديپلومدى كۇج قارا گازەتپەن بەت الدىن جەلپىپ وتىرىپ قارادى. بىردەڭەلەردى "دا"، "دا..."، "ىمىم..." دەپ ىڭىلداپ وقىپ وتىرعان سياقتى ەدى، كەنەت:
– اتىڭ قالاي، بالاقاي؟ – دەدى بۇعان.
"جولىم بولار" دەپ ويلادى. لۇپىلدەپ قاتتى سوعىپ كەتكەن جۇرەك كەنەت القىمعا تىعىلىپ، اتى اۋىزعا تۇسەم دەگەنشە قوبديداي ستولدىڭ ارجاعىندا وتىرعان كۇج قارا قويقاڭداپ قوزعالاقتاپ قالدى:
– اتىڭ... اتىڭ قالاي؟
– جادىگەر.
– جادى-گەر؟.. توقتا! توقتا، بالاقاي. ۇمىتپاسام، جاس كەزىمدە وقىعان ءبىر قيسسادا جادىگەر دەگەن... ءيا، جادىگەر دەگەن بىرەۋ بولعان سياقتى ەدى؟ ال بار-اۋ، ءداۋ دە بولسا سونىڭ ءوزى باتىر بولاتىن. ال، سەن... – دەپ كۇج قارا تاڭدانعانى، الدە تاڭىرقاعانى بەلگىسىز، بۇنىڭ باس-اياعىنا كوز جۇگىرتە ءتۇستى دە، كەنەت قۋانىپ كەتتى.– بالاقاي، سەن دە وسال ەمەسسىڭ، تۇلعاڭ باتىرعا كەلەدى. بوي بار. ال، اناۋ... وزىڭدە اناۋ دا ءبىراز بولار؟ حا-حا-حا!..
قارقىلداعان كۇيى كۇج قارا قۇيرىعى استىندا ءسال قيمىلداسا، زارلاپ قويا بەرەتىن جىلاۋىق ورىندىقتىڭ ارقالىعىنا شالقالاپ جىعىلا كەتتى. سونان ءبىر كەزدە كۇلكىسىن تىيىپ، شىلانعان كوزىن ءسۇرتتى. سەن مىنا كۇج قارانىڭ ءىشى پىسىپ، زەرىگىپ وتىرعانىن ءبىلدىڭ. ءجا، مەيلى! قولىنان كەلگەن جاقسىلىقتى وسىلاي كىسىنى ارى يتەرىپ، بەرى جىعىپ، قىلجاقتاپ وتىرىپ تا ىستەيتىن قويقاڭداعان كوڭىلدى بىرەۋلەر بولاتىن سياقتى ەدى.
– ءاي، سەن وسى ءامىرجاننىڭ بالاسىسىڭ با؟– دەدى كۇج قارا قاعازعا قايتا ءۇڭىلىپ.
– ءيا، اعا... ءامىرجاننىڭ بالاسىمىن.
– توقتا! سوندا... سەن ەزىمىزدىڭ كادىمگى بالىقشى...
– ءيا، اكەم بالىقشى بولعان.
– بالىقشى دەيسىڭ، ءا؟ توقتا!.. سوندا سەن تەڭىزدىڭ انا بەتى ەمەس، مىنا بەتىندەگى ءامىرجاننىڭ بالاسى بولدىڭ-اۋ؟
– ءيا، دالالىق بەتى...
– ە-ە، ەندى تۇسىنىكتى. سوندا سەن قۋ بالا جاقايىم ءامىرجان اقساقالدىڭ بالاسى بولدىڭ-اۋ، ءا؟
– ءيا، اعا...
– توقتا! توقتا، بالاقاي. سوندا سەندەر قاي جاقايىمعا جاتاسىڭدار؟ قىر جاقايىم با، سىر جاقايىم با؟
– ءبىز قىر جاقايىمبىز عوي.
– وي، ءوتىپ بارا جاتقان ءومىر-اي! ال مەن كورگەندە، سەن الدىڭداعى اسىن جىلاماي ىشپەيتىن جامان بوقمۇرىن ەدىڭ.
جۋان قارا كەۋدەسىن سەلكىلدەتە كەڭك-كەڭك كۇلىپ، باسىن شايقاپ-شايقاپ قويدى. سەن رەنجىگەن جوقسىڭ. قايتا مىنا جۋان قارانىڭ رۋلاس بولعانىن ىشىڭنەن جاقسى نىشانعا جورىپ تۇرسىڭ. جانە قىر جاقايىم بولعانىن ايت. ءجا، مۇرنىنا كۇلسە كۇلە بەرسىن. بالا كەزدە وسى كۇنى اتقا ءمىنىپ جۇرگەن قاي قازاقتىڭ مۇرنى وڭىپ تۇردى دەيسىڭ.
– كانە، سەن بالاقاي...
ەڭسەسىن تىكتەپ السا، قوبديداي ستولدا قونجيىپ وتىرعان جۋان قارانىڭ توراي كوزى بۇعان قاراپ تەسىرەيە قالعان ەكەن. سەن جانىڭ زارىعىپ كۇتكەن ءۇمىتتى مىنا وزىڭە تۋىس بوپ شىققان ءارى كىشىپەيىل، ءارى كوڭىلدى ازاماتتىڭ اۋزىنان ءدال ءقازىر ەسىتەتىنىڭە قۇتتاي دا كۇدىكتەنگەن جوقسىڭ.
اپىراي، بۇنداي ابىروي بولار ما! باكيزات كەلگەندە بۇ دا بۇل جاقتا مىقتى ءبىر شارۋانى ءبىتىرىپ، توي جابدىعىنا كىرىسىپ جاتادى. بۇگىن ايتەۋىر توسەكتەن تۇرىپ جاتقاندا وڭ كوزى تارتىپ ەدى-اۋ؛ سۇيتسە وسىعان كورىنگەن ەكەن عوي. قۋانعاننان جۇرەگى دۇرسىلدەپ الا جونەلدى. "ءوزىنىڭ قاراۋىنا الار ما ەكەن؟" دەپ ويلادى. سونى ەندى تۋىسىنىڭ ءوز اۋزىنان ەسىتكىسى كەلدى دە، قوبديداي ستولدىڭ ار جاعىندا وز-وزىنەن قورازدانىپ، قومپالاڭداپ وتىرعان جۋان قاراعا قاراپ ەدى، جۋان قارا جىرق ەتتى.
– سەن، بالاقاي... قىر جاقايىم بولساڭ بىلۋگە ءتيىسسىڭ...
جۋان قارانىڭ نەنى تۇسپالداپ تۇرعانى قاپەلىمدە ميىڭا كىرە قويمادى.
– ءيا، اعا...
– سەن بىلۋگە ءتيىسسىڭ. ماسەلەن، ايتالىق ەل ىشىندە:
"جاقايىم-اۋ جاقايىم،
تاتىمايدى باقايىڭ.
اششى كولدەن سۋ ءىشىپ،
سىرتىلدايدى تۇقايىڭ"،– دەگەن ولەڭدى بىلەسىڭ بە؟
– بىلەم عوي...
– بىلسەڭ، بۇعان قالاي قارايسىڭ؟..
– وي، اعا-اي... ول باياعىدا بازىناسى بىتپەيتىن قاتار قۇربىلاردىڭ ءبىرىن-بىرى كەمسىتپەك بولعاندا ايتقان ءازىلى عوي...
– جوق!.. جوق، بالاقاي، بۇل ءازىل ەمەس، بۇنىڭ ار جاعىندا ۇلكەن شىندىق جاتىر. قايسى دەسەڭ، اينالايىن بالاقاي، اششى سۋ ىشكەن كىسىنىڭ بۋىن-بۋىنىنا تۇز جينالادى. انە، سونان كەلەدى دە، باقاي سىرتىلدايدى. گەنا! تۇسىنەسىڭ بە، گەنا دەگەندى؟ كانە، سەن ءوزىڭ ولاي-بۇلاي ءجۇرىپ كورشى؟ جاقايىم ەكەنىڭ شىن بولسا، قۇداي بىلەدى، سەنىڭ دە جۇرگەندە باقايىڭ سىرت-سىرت... حا-حا-حا...
جۋان قارا شوشقا جون جاۋىرىنىن شيقىلداق ورىندىقتىڭ ارقاسىنا جىعا ساپ، شالقالاپ قارق-قارق كۇلدى. الدىنا وڭگەرگەن كوپشىكتەي قارىننىڭ كىندىكتەن تومەن تۇسى كۇلگەندە ىركىلدەپ، بۇلك-بۇلك ەتتى. القىمى تولعان بۇعاق تا بۇلك-بۇلك. ۇرتى سالبىراعان ەكى بەت تە بۇلك-بۇلك. بىتىك كوز ءتىپتى جۇمىلىپ كەتكەن. حا-حا-ا... پىسىناعان كىشكەنتاي كابينەتتى باسىنا كوتەرىپ بارا جاتقان قارقىلىن ول كەنەت كىلت تىيىپ، الدەقايدان ۇشىپ كىرگەن بارماقتاي قارا شىبىنعا قالت ەتىپ اربالدى دا قالدى. ءۇي ىشىندە ءبىر جوعارى كوتەرىلىپ، ءبىر تومەن ءتۇسىپ اينالا ىزىلداپ ءجۇرىپ العان شىبىننىڭ ءىزىن اڭدىپ، قولىندا جەلپۋىش قىپ وتىرعان گازەتتى شوقپارشا كوتەرىپ اپتى.
سەن وسى ءساتتى پايدالانىپ، جۋان قارانىڭ كوزىن الا بەرە ديپلومىڭدى ءىلىپ الدىڭ دا، سىرتقا اتا جونەلدىڭ. سىرتقا شىققان بويدا ەسىكتى جىلدام جاۋىپ، ارقاڭمەن باسىپ تۇرا قالعانسىڭ-دى. كوكىرەگىن كۇلكى مەن جاس قىسىپ تۇر. قۇلاعى شىڭىلدادى؛ شەكە تامىرى سولقىلداتىپ اكەتىپ بارادى؛ شىڭىلداپ ميىن شاعىپ تۇرعان قۇلاق ەمەس، الگى جۋان جاقايىم قۋالاپ كەتكەن بارماقتاي قارا شىبىننىڭ ىزىڭى سياقتاندى. ەسىكتىڭ ارجاعىنان الدەنە سارت ەتتى. "قاتىردىم! قاتىردىم، بالەمدى!". سەن الدى-ارتىڭا قاراماي، جۇگىرە جونەلگەن ەدىڭ-اۋ. ءبىر جەرگە باس سۇقپاي، تۋرا ستانساعا تارتقانسىڭ-دى. سول كۇنى الماتىدان باكيزات كەلەتىن...
وعان، مىنە، ون ءۇش جىل. جۋان جاقايىمدى سونان قايتىپ كورگەن جوق-تى. جو-ق، ءبىر رەت كوردى. وندا دا كوپ جىل وتكەن سوڭ استانادا بولعان ءبىر جينالىستا سىرتىنان كورگەنى بار. ءبىراق تىلدەسكەن جوق. الايدا ونىڭ اۋزىنان ەسىتكەن سونداعى ءسوز ءالى قۇلاعىندا. ءالى كۇنگە بىرەۋ بولماسا بىرەۋ بۇعان "بوقمۇرىن قارا" دەپ كەمسىتەتىندەي وز-وزىنەن قۋىستانىپ تۇرعانى. ال، باكيزاتتىڭ اناسى... بۇنىڭ قايىن ەنەسى كۇيەۋ بالاسىنىڭ ءقازىر دە قىرىپ جۇرمەگەنىن كوزىنە ايتادى...
ءجا، قۇرسىنشى، قايىن ەنەدە تۇرعان نە بار. ول قاقسال دا بۇلاردىڭ و باستان-اق بۇلتالاقتاپ باستالعان بەرەكەسىز ءومىر جولىندا كەزدەسكەن كوپ يت-ىرقىلجىڭنىڭ ءبىرى عوي. بۇل ءقازىر سونىڭ ءبىرىن ويلاعىسى كەلمەدى. ءبىراق ويلامايىن دەسە دە جاپان تۇزدە جالعىز تۇرعان كىسىگە قايداعى-جايداعى ءۇيىر. اسىرەسە كارى قاقسال ەسىنە ءجيى ءتۇسىپ، رەنىشتى كوڭىلدى ىلايلاپ تۇر؛ قايىن ەنەسى بۇنى بۇرىن دا ادام قۇرلى سانامايتىن. تەك، ايتەۋىر قىزىنىڭ قوينى قۇر جاتپاسىن دەپ، جوقتان ءتاۋىر، ەر-قارا كورەتىن. ونى كارى قاقسال قۇدايدان دا، ادامنان دا جاسىرعان ەمەس. بۇعان جىنى كەلگەندە: "سەنى ادام قىلعان ءبىز" دەپ بەتىنە ايتادى.
وبالىنا نە كەرەك، قالادا دا، دالادا دا تامىر-تانىسى مول قايىن جۇرتى بۇنى "ءا" دەگەندە-اق اعىنى قاتتى سۋداي الا جونەلىپ ەدى؛ ءبىراق سورلاتقاندا بۇل سەرىككە جارامادى؛ تا لاي رەت بۇنى جوعارىلاتىپ، قالاعا كوشىرىپ الماق بولعاندا، تالاپسىز ىنجىق نەمە كوپىر اۋزىندا اياعىن باسپاي تابانداپ تۇرىپ الاتىن تارتىنشاق تۇيەدەي، جەمە-جەمگە كەلگەندە جەتەككە ەرمەي سورلاتتى. بۇنىڭ وزىنە قالعاندا، بولاشاق تاعدىرى بەلگىلى: ارال-ارال بولعالى قازاقتان تۇڭعىش شىققان ديپلومدى بالىقشى دەپ بۇنى كورمەگە قوياتىن تۇيەدەي، بويىن سورايتىپ ءبىر جينالىستان سوڭ ءبىر جينالىسقا سۇيرەلەپ جۇرەر مە ەدى؟ بولسا دا، بۇنى قايىن ەنەسى "ديپلومدى بالىقشى" دەيدى. سونى ايتقاندا جانى ءلاززات العانداي، راحاتتانا تۇسەتىنىن قايتەرسىڭ! قولدان كەلمەيتىن قيىن شارۋانىڭ باسى كورىنسە، جىمىڭ ەتىپ دەرەۋ قىزىنا بۇنى ىمداپ: "ونى انا ديپلومدى بالىقشىڭا ايت. وسى كۇنى مالشى، ەگىنشى، بالىقشى دەگەندەردىڭ قۇدايى بەرىپ تۇرعان جوق پا. جوعارىعا سولاردىڭ ءسوزى ءوتىمدى دەيدى عوي"، – دەپ سيقىرىن ويناتىپ سىلق-سىلق كۇلەتىن.
كۇلسىن! ەندى ءتىپتى قۇماردان شىعار!
* * *
ۇزىن قارا كىسى ىزىنەن ءالى كوز العان جوق؛ نازارىن تىكتەپ، ىزىنە قاراعان سايىن ءوزىن-وزى تانىماي قالىپ تۇر. ءيا، بۇل بۇرىن بۇنداي ەمەس ەدى؛ ءىزى دە باسقا ەدى؛ اياعىن سۇيرەتىپ باساتىن جىگىتتىڭ سىلبىر ءىزى سوڭىندا شۇبالاڭداپ جاتۋشى ەدى؛ ال بۇگىن بۇعان بىردەڭە كورىندى؛ اسىرەسە انە ءبىر تۇستا اياعىن ارپاڭ-تارپاڭ باسقان ادۋىن قيمىلدا قانداي دا ءبىر جانىن ورتەگەن الاپات ىزا بار ما؟ ءبىراق ول نەنىڭ ىزاسى؟ قۇداي بىلەدى، سول كەزدە ءتۇرى دە كەلىسىپ تۇرماعان شىعار-اۋ! قىراۋىتىپ بۇيە اياقتانىپ العان قالىڭ قاس ءۇرپى-تۇرپى. اعى باسىم الا كوز ۇياسىنان شىعا ەجىرەيىپ كەتكەن بولار. بەت الابى ءورت سەندىرگەندەي تۇتىگىپ، ءتىسى شىقىرلاپ، شويىن قارا جۇدىرىق جەڭنەن زارلەنە شىعىپ، تۇيىلە قالمادى دەيسىڭ بە؟
بۇنىڭدى باكيزات كورمەدى. باكيزات كورگەندە اششى مىسقىل شاپقان ادەمى بەتىن ساعان بۇرماي، تەك قارا كوزدىڭ قيىعىن قاداي تاستار ەدى؛ بەتىندەگى مىسقىل قارا كوزدىڭ جانارىنا كوشكەنشە سازارا قاراپ تۇرار ەدى دە، سوسىن: "اي، سەنىڭ وسى يت مىنەزىڭ-اي!" دەپ، سونان ارتىق تۇك ايتپاي، بۇرىلىپ جۇرە بەرەر ەدى.
ءيا، يت مىنەز! قايتا، دەر كەزدە ۇيدەن كەتىپ قالىپ ابىروي بولدى. ايتپەگەندە، كىم ءبىلسىن، الاڭعاسار نەمە اشۋ ۇستىندە نە ىستەپ سالارىن.
قانشا كۇننەن بەرى جانىن جەگەن ىزا مەن كۇيىكتى بۇل سىرتىنا شىعارماي، ىشىنەن تىنىپ ءوز قاسىرەتىنە ءوزى ۋلانىپ جۇرگەندە... قاپ، نە قىلاسىڭ، سارى شايانىڭ... سول پالەنىڭ جەر استىنان شىققانداي ساپ ەتە قالعانىن قايتەرسىڭ. بىلايعى ۋاقىتتا دا قارا اسپاندى قاپىلتىپ جۇرەتىن نەمە، اسىرەسە وسى جولى ءۇيى ورتەنىپ بارا جاتقانداي ۇستىنە ەمپەلەڭدەپ كىرسىن. باسىنان بوركىن جۇلىپ الماعاندا الدە قايتەر ەدى؟ انت سوققىر نەمە، كەلە سالا: "ويباي-اۋ، نە قىپ تۇرسىڭ؟ بۇل تۇرىسىڭ قاي تۇرىس؟ انالار ءبىزدى كوپ بيداي ىشىندەگى جالعىز ارپاداي تۇنشىقتىرىپ ولتىرگەلى جاتىر عوي؟ ويباي-اۋ، ەر نامىسى قايدا؟ جارايدى، سەن ەر نامىسىن، ەركەك نامىسىن اياققا باسساڭ باس، ال رۋ نامىسى بار ەمەس پە؟ رۋ نامىسى ءۇشىن باياعى اتا-بابا باستى وققا بايلاپ شىقپاۋشى ما ەدى؟ سەن شىقپاساڭ، مەن ءوزىم شىعام. وسى جولى قان شىعارام. يا، ولەمىز. يا ولتىرەمىز. قان شىعارامىز!" – دەپ، ءدىر-دىر ەتىپ، باسىنان بوركىن جۇلىپ الىپ ەدى؛ ءار جەر-ار جەردە سىلتىگە جيدىگەن مەس قىلشىعىنداي بوزعىلت شاش اراسىندا سىركەدەي-سىركەدەي تەر شۇپىرلەپ تۇر ەكەن. ونسىز دا سىركەسى سۋ كوتەرمەي تۇرعاندا، مىنا جەكسۇرىننىڭ بورىك استى بۋلانىپ تۇراتىن اق شاناش باسى جىنىنا تيمەسى بار ما.
ءجا، ءجا، جىنىڭا تيگەن سول ما ەدى؟ باسقا ەدى عوي. ءيا، باسقا ەدى. سارى سايتاننىڭ، سول ارادا: "ەركەك نامىسىن اياققا باسىپ تۇرسىڭ" – دەپ، ادەيى ارىڭا ءتيىپ، تۇششى ءتانىڭدى اششى تىلمەن شايانداي شاققانى جانىڭا قاتتى باتقان-دى. جۇيكەسى قۇرعىر ونسىز دا ۇزىلەتىن جىپتەي شيرىعىپ تۇرعاندا، ناسىرىن شۇقىپ "ولمەسەڭ تۇرما" دەپ وتقا يتەرە بەرگەسىن، قانشا شىدامدى بولسا دا، سول ارادا ءوزىن ۇستاي الماي قالعان-دى. سونداعى ءوز قىلىعىن ەسكە السا، بۇل ءقازىر دە وسىناۋ اڭىراعان اشىق تەڭىزدە اق قار، كوك مۇزدا تۇرىپ تا ۇياتتان ءولىپ كەتە جازدايدى... يت مىنەز!.. وتىرىك پە؟ يت مىنەز ەمەس پە بۇنىڭ بۇگىنگى كۇنى ۇيگە، تۇزگە سيعىزباي شىعىنىپ تەڭىز ۇستىنە شىعىپ كەتكەنى؟
* * *
كەشەگى قارا سۋىقتا بالىقشىلار اۋىلىنىڭ بەت الدىنداعى قولتىق ۇستاسقان-دى. سونان ارتىنا بىرەر كۇن سالعاسىن سىپىرا جاعالاۋ ەڭىرەپ قاتىپ، كوكشە مۇز كوز ۇشىنا اسىپ كەتتى. بۇگىن ۇيدەن ازاندا جىن ۇرعانداي اتىپ شىققان ۇزىن قارا كىسى جاڭا قاتقان جاس مۇزدىڭ كىسى كوتەرەتىن جەرىنە دەيىن بارعان ەدى دە، توقتاعان ەدى. ءقازىر، مىنە، ءتۇس اۋدى. قىسقى كۇن كەشكە تاقادى؛ ۇزىن قارا كىسى ازاندا كەپ توقتاعان جەردەن ءالى تاپجىلعان جوق؛ سول باياعى ءبىر ورىندا تۇرا-تۇرا تابانىنان ىزعار ءوتتى؛ توڭازىعان دەنە وقتىن-وقتىن تىتىركەپ قالادى؛ بۇل ءبارىبىر تىرپ ەتكەن جوق؛ كەلگەن ىزبەن كەرى قايتۋعا بەتىنەن باسادى؛ ال نە دە بولسا بۇگىن ەرتەڭگىسىن بەت الىپ شىققان جاققا ماڭداي تۇزەپ تارتا بەرەيىن دەسە، وعان... الدى ءبىر اتتاسا – قارا سۋ. ونىڭ ارعى جاعى بۋلانىپ جاتىر. ۇلى تەڭىز اشۋلى. اسىرەسە وسى جولى وز-وزىنەن دولدانىپ، وكپەكتەپ وكىرەدى. قالعان دۇنيە جىم-جىرت.
تاڭ الدىندا جاۋعان قاردان كەيىن وسىناۋ بۋالدىر مۇنار ىشىندە ءتۇسى سۋىق تۇكسيگەن دۇنيە – مۇز دا، جەر دە – تۇگەل اپپاق. اينالا توڭىرەكتە كوزگە ىلىنەر قارايعان جوق. تەك سوڭىندا شۇبالاڭداعان ءسىلبۋ ءىز انە ءبىر تۇستا الدەنەگە شيرىعىپ، ارى-بەرى ادىراڭداسا دا، اقىرىندا و دا سۇلدەرى قۇرىپ، السىرەپ، اياعىنىڭ استىنا جىعىلىپتى. ۇزىن قارا كىسى ءسال قوزعالسا دا تابان استىندا جاتقان سىلبىر نەمە ءقازىر-اق سۇلدەرىن كوتەرە تۇرەگەپ، بۇرالقى يتتەي بەتى اۋعان جاققا لاعىپ، سۇمپەڭ-سۇمپەڭ شوقىتا جونەلەتىندەي.
ۇزىن قارا كىسى مىرس ەتتى. نەگە كۇلدى؟ ىزگە مە؟ وزىنە مە؟ سونىڭ قايسىسى بولسا دا، قۇداي بىلەدى، بەتىنە شاپقان تاعى ءبىر رەنىش جۇرەگىن دە ورتەپ كەتتى. ءىشى دە يت تالاعانداي الاۋ-دالاۋ بولار-اۋ؟ كىم ءبىلسىن، باكيزاتتىڭ جۇيكەسىن قۇرتىپ بىتكەن مىنا سىلبىر ءىز بۇگىن بۇنىڭ دا شامىنا ءتيىپ، ءوشىن كىمنەن الارىن بىلمەي تۇر ما؟ كىمنەن؟ ادام شىركىننىڭ كىنالى ءوزى بولسا دا، كىنانى باسقادان ىزدەيتىنى نە؟ مىنە، بۇ دا باسىنداعى بار پالەنى وزىنەن، ءوزىنىڭ بولىپ بولعان بولمىسىنان كورمەي، الدەبىر ىزدەن كورەتىنى نە؟ ايتسا دا، بۇگىن جەرگە سىيماي، جانى شيرىققاندا بۇنى الدى ارتىنا قاراتپاي، اڭىراعان اشىق تەڭىزگە قۋىپ اكەلگەن ءىز ەمەس ەدى عوي؟ قايتا وسى ءىزدى وسى اراعا سۇيرەتىپ اكەلگەن بۇنىڭ ءوزى ەمەس پە ەدى؟ ءيا، ەزى ەدى. ەسى دۇرىس كىسى، ءسىرا، ءىزدى وزىنەن، ءوزىن ىزدەن ايىرا ما؟ مىنە، تۇندە جاۋعان ۇلپىلدەك اق قار بەتىندە ۇيىرىنەن اداسقان ساياق اتتاي جاپان تۇزگە شىعىنىپ كەتكەن جالعىز كىسىنىڭ سوڭىندا سۇيرەتىلىپ جاتقان ىزگە وي مەڭدەتكەن جانارى قايتا-قايتا ءسۇرىنىپ تۇر. ومىردەن شارشاعان ادامنىڭ سۇيرەتىپ باسقان ءسىلبۋ ءىزى باسقا ەمەس، بۇنىكى... جانە بۇنىڭ ءوزىن پاش ەتىپ تۇر. ءىزى – وزىنەن، ءوزى – ىزىنەن اۋمايدى. سونى بىلە تۇرا وزىنە ەگىزدىڭ سىڭارىنداي ۇقسايتىن ىزدەن بۇل نەگە ات تونىن الىپ قاشادى؟ جازعان-اۋ، جەر باسقان پەندەنىڭ سوڭىنداعى ءىز بەن قاسىنداعى كولەڭكەسىنەن قاشىپ قۇتىلا الماسىن شىنىمەنەن بىلمەي ءتۇر ما؟ باسىنان كەشكەن بەرەكەسىز تىرلىك پەن ءتاڭىرى بەرگەن يت مىنەزدى ايدالاعا الىپ شىعىپ، تابان استىنداعى تۇڭعيىقتىڭ تۇبىنە باتىرىپ كەتە الماعاسىن، قارا ەتىكتىڭ تابانىنا سالىپ مىجعىلاپ تۇرا بەرمەك پە؟ ۇناتپاعاننىڭ ءبارىن بويىڭنان الاستاپ ارىلماق بولساڭ، بۇرىن قايدا قالدىڭ؟ بۇرىن سونداي وي باسىڭا نەگە كەلمەدى؟ بۇرىن سەن باسقا ەدىڭ-اۋ؟ بۇرىن تەڭىز ءوڭىرىنىڭ سۇرگىنى تاۋسىلمايتىن سارتىلمەن جۇرگەندە ۇزاقتى كۇن سارسىلىپ ىزىنە قاراماق تۇگىل، الدە قالاي مويىن بۇرۋعا دا ۋاقىت تاپپايتىن. ءيا، كۇنى كەشە وسى دۇنيە باسقا ەدى. سەن دە باسقا ەدىڭ. سونان بەرى اي ورنىندا. كۇن ورنىندا. ەل امان، جۇرت تىنىش. ءبىراق سەن باسقاسىڭ. ساعان بىردەڭە كورىندى. ەندەشە بۇل ءوڭىردىڭ حالقىنا دا ءبىر پالە كورىندى. ايتپەسە... باياعى زامان بوپ بۇگىنگىدەي اۋىل الدىنداعى قولتىق ۇستاسقاندا، ءقازىر عوي بۇل ەلدىڭ ەر-ازاماتى كوتەرىلە مۇزعا شىعار ەدى.
ونداي كادەلى كۇنى، ادەتتە، سەن ەلدەن بۇرىن تۇرار ەدىڭ-اۋ! اپىل-عۇپىل كيىنە سالا ات قوراعا بارار ەدىڭ. كەشە كەشكىسىن قاۋسىرا سالعان ەسىكتى قايىرا اشقاندا، ار جاعىنان كوك قۇراق ءيسى بۇرق ەتە قالار ەدى؛ ات قورانىڭ ارىرەك تۇبىندە باسىن اقىرعا سۇيەپ تۇرعان تورى توبەل ءبىراق بىلق ەتپەس ەدى؛ باسىنا جۇگەن كيگىز، قارىسقان ءتىستىڭ اراسىنا تەمىر اۋىزدىقتى سىلدىراتا كۇشتەپ سال؛ سوسىن ەرتتە؛ سوسىن جەر سىزعان قارنىن جوعارى كوتەرىپ قوس تارتپانى قاتار تارتىپ جاتساڭ دا، جانۋار بىلق ەتپەي مۇلگىپ تۇرا بەرەر ەدى؛ سونان تەك وڭكيگەن ۇزىن قارا كىسى ۇزەڭگىگە اياعى تيەر-تيمەستە لىپ ەتىپ ۇستىنە ءبىر-اق ىرعىعاندا، قارا بىلەك مىقتى ات بەلى قايقايا ءبىر ىڭىرانار ەدى دە، دەنەسىن تەز جيىپ الا قويار ەدى. وسىعان دەيىن مۇلگىگەن كوز كەنەت شوق جايناپ، جان-جاعىنا جانارى جايناڭداي قارار ەدى دە، تىزگىنىن سوزىپ، ءوزىنىڭ جاز بويى جايىلعان اۋىل سىرتىنداعى قارا وتى مول داعدىلى ورىسىنە قاراي بەزەكتەپ اياق باسا جونەلەر ەدى؛ سەن ءبىراق ونى باس ەركىنە جىبەرمەي، قارۋلى قولدىڭ قاتتى ءبىر قيمىلىمەن تەڭىزگە قاراي بۇرىپ الار ەدىڭ. ءوز دەگەنى بولماعان ات "ءا" دەگەندە باسى بۇلتالاقتاپ ولاي ءبىر، بۇلاي ءبىر بۇرىلار ەدى؛ ءتورت اياق قۇددى تۇساۋعا كۇرمەلگەندەي تىپىرلاپ باسار ەدى؛ سەن دە ات مىنەزىن ۇناتپاي، قوس تىزگىندى قولىڭا دەرەۋ جيىپ الىپ، تىرپ ەتكىزبەي تۇقىرتىپ ۇستار ەدىڭ. قوس بۇيىرگە تەمىردەي قادالعان تاقىم قابىرعالاردى قاۋساتىپ جىبەرەردەي قاتتى سىعىممەن قىسىپ-قىسىپ جىبەرگەندە، جانۋاردىڭ ەرتەدەن بەرگى قۇرىسى تارقاپ، باۋىرىن كەرە سىدىرا جونەلەر ەدى-اۋ!
سىقىرلاعان سارى اياز. كۇن شىراداي تىمىق. ءبىراق سوقتىرا جونەلگەن ات ەكپىنىنەن بەت الدى قاپەلىمدە جەلدەنىپ، كوڭىل شىركىن ۇشاتىن قۇستاي قاناتتانىپ جۇرە بەرەتىن. جاقىندا جاۋعان قاردى سارى اياز سىعا-سىعا، ءقازىر ءتىپتى سىعىمدالىپ سىڭىرلەنىپ قالعان. الا-بەلە بوراسىن ۇرگەن تۇستا قار بەل الىپ، قۇددى قاناتىن جايعان كەرەگەدەي ءبورىجالدانىپ كۇدىرەيىپ جاتقان كۇرتىكتى، بۇل كەزدە تاقىمى استىندا ءتورت اياعى دەنەسىن اۋىرلاماي قۇپ-قۋناق باسقان تور توبەلدىڭ تاعالى تۇياعى كۇتىر-كۇتىر ويىپ، قايسى ءبىر ومبىلاعان-ومبىلاعان جەردە تىزەسى دىرىلدەپ تۇرىپ قالماي، قايتا ورشەلەنىپ، الدىنا قاراي ومىراۋلاي ۇمتىلىپ، تاعى ءبىر بەلەڭگە الىپ شىعار ەدى دە، بالىقشىلار اۋىلىنىڭ بەت الدىنداعى قارا جاردىڭ قۇلاۋىنا قالاي ىلىككەنىن بىلمەي قالار ەدى-اۋ!
شىركىن، سول كۇندەر-اي! بۇل قارا جارعا قالاي ىلىكتى، سولاي دەرەۋ ات باسىن تارتار ەدى. ەر ۇستىندە بويىن تىكتەپ كوتەرىلىپ وتىرار ەدى. سوندا قىران ۇشار بيىكتەن ەتەككە كوز جىبەرگەندە وسىناۋ جارىق دۇنيەنى الىپ جاتقان تەڭىزدى القاپ اسپان استىنا سيماي داليىپ كەتەر ەدى عوي! جاعالاۋدان باستاپ ۇستاسقان مۇز كوز ۇشىنا بارىپ قالعان. سونى كورگەندە سەن دە جىمىڭ ەتىپ، كەزىڭ كۇلىمدەپ قويا بەرەتىنسىڭ. ءجۇزىڭ ساتتە نۇرلانىپ، كوكىرەگى قۇرعىر كەۋدەگە سيماي، ءقازىر-اق قۇس بوپ ۇشاتىنداي، ات اياعى باسىپ تۇرعان قارا جەر تاپ ءقازىر تابان استىندا بار ما، جوق پا، سەزبەۋشى ەدى-اۋ! و، دۇنيە! وپاسىز سۇم جالعان! اسىلى، اينالايىن، اتا-بابا مال سوڭىندا قوڭىن كۇن تەسىپ ءجۇرىپ تە كوكىرەگى كوپ نارسەنى سەزگەن عوي. سولار ەدى عوي "وتكەن كۇندە بەلگى جوق" دەگەن. بەلگى بولسا، ال، كانە، تىرلىك قازىرگىدەي تۇيىققا تىرەلىپ، تارىعىپ تا تورىعىپ تۇرعاندا باياعى كۇندەردىڭ ءبىرى بولماسا، ءبىرى كوزگە كورىنىپ، تىم قۇرىسا، كوڭىل دەلبەۋگە جاراماس پا ەدى؟
اسىلى، ءپاتۋاسىز ءومىر جۇمىر باستى پەندەنىڭ باسىنان وتپەگەي... ال باستان داۋرەن وتكەسىن-اق ءپاني دۇنيەنىڭ ايى دا، كۇنى دە، جىلى دا ءتۇز قاشاعانى تۇلكىگە اينالىپ، بۇلتالاققا ساپ ىزىنەن اداستىرىپ باعادى. مىنە، بۇ دا وسى ءوڭىردىڭ تەڭىزى مەن دالاسىندا ءوزى شارلاپ تاستاعان سونشا ءىزدىڭ ءبىرى بولماسا بىرىنەن قولعا ىلىگەر تياناق تابا الماي، تورىعىپ تۇر.
كىسى شىركىن قاجىعاندا ءتان عانا توزا ما دەسە، جادى دا يت جىرتقان قارا تەرىدەي ىرىم-جىرىم بولا ما، قالاي؟ بۇل جاڭا ار جاعىنان سوقتىرتىپ كەپ، قارا جاردىڭ ۇشار باسىنا ىلىگە بەرە ات باسىن تارتىپ ەدى-اۋ... سونان كەيىن... باسە، سونان كەيىن نە بوپ ەدى؟ ءيا، ەسىنە ءتۇستى. قارا جاردىڭ قۇلاۋىنان قيالاپ تۇسكەسىن بۇل تورى توبەلدى جاعالاۋدىڭ سەلدىر قامىسىنىڭ شەت جاعىنا تۇساپ قالدىرار ەدى دە، ارعى جاعىنا جاياۋ كەتەر ەدى؛ بىردە باياۋلاپ جاي ءجۇرىپ، بىردە اياعىن شاپشاڭداپ جەدەل باسىپ كەلە جاتىپ، كۇدىك تۋعان جەرگە كىلت توقتاي قاپ، كىلەگەي كوك مۇزدى سىرەۋ ۇلتان قارا ەتىكتىڭ تاقاسىمەن سولقىلداتىپ قاتتى-قاتتى تەبەر ەدى؛ سونان ارى ءبىر ءجۇرىپ، ءبىر توقتاپ جاڭا قاتقان جاس مۇزدىڭ كىسى كوتەرەر جەرىنە دەيىن بارار ەدى؛ ەرتەڭ مۇز ۇستىنە شىققالى وتىرعان بالىقشى اۋىلدىڭ ەر-ازاماتىنا قاراقشى تىگەر ەدى؛ قولتىعىنا قىسا كەلگەن ءبىر باۋ قامىستى كوك مۇزعا قۇددى بەلىن بۋعان بالاداي قۇنتيتىپ قاداپ، جىلدا ءدال وسى كەزدە قايتالاپ وتىراتىن كادەلى ءبىر شارۋانى تىندىرعاسىن كوڭىلىن پىرلەپ قايتاتىن. ءبىراق، ونىڭ ءبارى بۇنىڭ باسىنان باياعىدا وتكەن. ال بۇگىن؟.. باسە، بۇگىن شە؟
ۇزىن قارا كىسى ەڭسەسىن تىكتەدى. بۇگىنگى كۇننىڭ بۇنان بۇرىنعى كۇندەردەن ايىرماسى قانداي ەكەنىن بىلگىسى كەلگەندەي، اۋەلى اينالا توڭىرەككە كوز سالدى. سوسىن سوڭىنداعى شۇبالاڭ ىزگە نازار اۋداردى. كەزى قايتا تۇسكەندە، جۇرەگى ءدىر ەتىپ شوشىپ قالدى. مىنا ءىز نە دەيدى، ءاي؟ مىناۋ قۇددى جارىم جولعا جەتكەندە تاقىم استىندا تيتىقتاپ زورىققان كولىكتەي سۇلدەرىن سۇيرەتىپ كەپ، اياعىنداعى قارا ەتىككە باسىن سۇيەي جىعىلعان با، قالاي؟ ءجۇرىمى ءبىتىپ، جولى تاۋسىلىپ تيتىقتاپ توقتاعان جەرى وسى بولعانى ما؟ جادىگەر: "جوق! جوق!"–دەپ، جانى ىشقىنا ايقايلاپ جىبەرە جازداپ، ەرنى دىرىلدەپ، ءوزىن ازەر ۇستاپ قالدى.
ءجا، كىسىدەن كورەتىن نە بار. بۇنىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەن باقىتسىزدىققا كىنالى بىرەۋ بولسا، ول باسقا ەمەس، بۇنىڭ ءوزى ەدى عوي. ءوزى كىنالى ەدى عوي! باكيزات؟.. جوق، وندا كىنا جوق. قايتا ول ءبىر پالەنىڭ بولارىن سەزگەندەي، بۇعان: "دەمالىسقا بىرگە بارايىق!" دەدى؛ "ەرلى-زايىپتى بوپ، تىم قۇرىسا بيىلعى دەمالىستى بىرگە وتكىزەيىك. استاناعا بارالىق. باياعىدا بىرگە وقىعان قىزدار مەن جىگىتتەرگە كەزدەسەيىك"، – دەپ، الدىنان وتپەدى مە؟ استاناعا جالعىز بارسا، ازىمگە كەزدەسەتىنىن ول ءبىلدى. ونى سەن دە ءبىلدىڭ. كورىنگەن ەركەكتەن قاراداي قىزعانىپ، كۇيىپ-پىسىپ ءجۇرىپ، سول ارادا نە قارا باسقانىن قايدام. "ءوزىڭ بارا بەر، دەم الىپ قايت. مەن كەتسەم بالىق اۋلانباي قالادى. ونسىز دا ۇكىمەتكە تاپسىراتىن جوسپارلى بالىق بۇل ايدا تاعى دا ورىندالماي، باستىقتار جانىمدى الىپ جاتىر"– دەپ... و، سورلى!
سورلى-اۋ، بىلە بىلسەڭ، ءازىمنىڭ قوينىنا ءوزىڭ اپارىپ سالىپ بەرگەن جوقسىڭ با؟ سۇيتە تۇرا، بيشارا ايەلدى كىنالاپ... كىنالاپ قانا قويماي، كوك الا تورعايداي عىپ ساباپ، ولتىرە جازداعانىڭا جول بولسىن. ون ءۇش جىل ءبىر تۇندىك استىندا بىرگە تۇرعاندا ءتىرى جان بەتىنە جەل بوپ تيمەگەن ەركە ايەل سەنىڭ سونداعى سوراقى، ماسقارا قىلىعىڭدى كەشپەس ەدى عوي؛ تەك، ءقايتسىن، ارالارىڭداعى ەكى جاپىراق بالا قولىن بايلاپ... ۇزىلگەن ءجىپتى جالعاعانداي، لاجسىز كونسە كونگەن شىعار، تەك كەشتى دەيسىڭ بە... ول ءوزى سۇيەككە باسىلعان تاڭباداي ولە-ولگەنشە بىتەۋ جارا بوپ قالاتىن ورەسكەل وقيعا ەدى. ەسى بار كىسى، تىم قۇرىسا، سونان كەيىن باكيزاتتى رەنجىتپەي، ايتقانىن ىستەپ، ايداۋىنا جۇرەر ەدى.
ال، بۇل... اپىراي!.. اپىراي، بۇرىنعى كىناسىنەن ارىلا الماي، قارا بەت بوپ ءجۇرىپ... بيشارا ايەل سىرداريا ساعاسىندا قوستانىپ بالىق اۋلاپ جاتقان كىسىلەرگە بارعانىنا قارسى بوپ: "بارمايسىڭ! جىبەرمەيمىن! "دەپ قاسارىسىپ العاندا... نەگە كونە قويمادى؟ سول ارادا ايتقانىن ىستەپ، كونە قويعاندا... وندا، كىم بىلەدى، بۇل جاعداي بولار ما ەدى، بولماس پا ەدى؟ سەن دە "بارماسام بولمايدى" دەپ بەزەكتەدىڭ. ايتقانىن ىستەتىپ ۇيرەنگەن ايەل كونە قويماعانىڭا قيتىقتى ما، ايتەۋىر، و دا: "سەن جازعان كوك تەڭىزدىڭ قاشاعانىن قۋىپ اۋلايمىن دەپ، قاتىن-بالاڭدى دا ۇمىتتىڭ. تەڭىز اسىپ وسى تەنتىرەگەنىڭ دە جەتەر. ەندى ەشقايدا جىبەرمەيمىن. بارمايسىڭ!" دەپ ەدى؛ بۇل قالاي دا ءجۇرۋ كەرەك ەكەنىن ايتقالى وقتالا بەرگەندە، ەسىك الدىنا كەپ توقتاعان كولحوزدىڭ ەسكى ماشيناسى ءجۇرۋ كەرەك ەكەنىن ەسكە سالعانداي، باقىرىپ-باقىرىپ قالدى. جولعا شىعاردا ءجۇز گرامدى قاعىپ الاتىن شوفەر ىلە-شالا تاعى دا باقىرتتى.
– ءقازىر!– دەدىڭ سەن. جىپىرايعان ماي-ماي كەپكانى كوزىنە باسىپ كيىپ، ءبىر ەزۋىندە تەمەكى بىقسىتىپ، بەزەۋ بەتى تەرشيتىن دە جۇرەتىن وسى نەمەگە جىنى كەلىپ تۇر. ءيتتىڭ ءوزى سياقتى القام-سالقام ماشيناسى دا باقىراۋىق تۇيەدەي باق-باق ەتە مە، قالاي؟
– ءباتىش اينالايىن...
– بارمايسىڭ!
– ءباتىش... اقىلىڭ بار ەدى عوي... ءتۇسىنشى، بارماۋعا بولمايدى.
– تۇسىنبەيمىن. تۇسىنگىم دە كەلمەيدى. بالىق دەسە، بالىقشىلار دەسە، قاتىن-بالانى دا ۇمىتىپ...
– ءتۇھ، اينالايىن-اي... ساعان نە بولعان... تىڭداشى!
– تىڭدامايمىن. ەشقانداي ءسوزىڭنىڭ كەرەگى جوق.
– وسى جولى بارماسام، ولاردىڭ بەتىن ەرتەڭ قالاي كورەم؟ ول پاقىرلار انا جاقتا الا جازداي ءۇي كورمەي، سىرداريانىڭ سارى ماساسىنا تالانىپ جاتىر. ءوزىڭ ايتشى، ولاردىڭ جاعدايىن مەن بارىپ بىلمەگەندە، كىم بىلەدى؟ قارا سيراق بالىقشى كىمگە كەرەك؟
باكيزات ۇندەمەدى. قيىلىپ ايتقان الگى سوزدەرىڭ جەتەسىنە جەتكەن سياقتى ەدى؛ سەن ءتۇسىن بەرمەي، سىرت اينالىپ تۇرعان تىك مىنەز، تاكاپپار ايەلگە قاتارلاسا بەرە باۋىرىڭا تارتىپ قۇشاقتاماق بولىپ ەدىڭ، باكيزات قولىڭدى قاعىپ تاستادى.
– بارمايسىڭ!
– ءباتىش، اينالايىن... وسى جولى تاعى ءبىر سىناپ كورشى. وللاھي، بارام دا قايتام.
باكيزات ءلام-ميم دەمەستەن شيراق باسىپ سىرتقا بەتتەدى. سەن ۇمتىلىپ، ەرە ءتۇستىڭ. ءبىراق قاتتى جاپقان ەسىك قوس بوساعانى سولق ەتكىزە سارت ەتكەندە، سەلك ەتىپ ىلگەرى سوزعان قولىڭدى جيا الماي قالشيىپ تۇرىپ قالعانسىڭ-دى...
* * *
شوفەر ءۇنسىز كەپ، قاسىنا وتىرىپ جاتقان بۇعان كوز قيىعىن ماي-ماي كەپكانىڭ كۇن قاعارى استىنان تاستاعان ەدى؛ انشەيىندە جولعا شىعار الدىندا ءجۇز گرامدى تاستاپ الاتىن ىرجاقاي جىگىت باستىعىمەن قۇربىسىنداي قىلجاقتاسۋشى ەدى؛ وسى جولى باستىعىنىڭ ىشتەن الدەنەگە ءتۇسى قاشىپ، ساسقالاقتاپ شىققان ءتۇرىن كوردى دە، جىم بولدى. شىناشاعىنا قالايى ساقينا سالعان قولىن رولگە اسىپ تاستاپ، ءۇنسىز ءامىر توسىپ وتىر.
– كەتتىك!
– مامەنت.
قۇنجىڭداپ، ەكى الاقانىنا كەزەك تۇكىرىپ الدى. گاز باسار الدىندا دا قۇنجىڭ-قۇنجىڭ ەتىپ اۋەلى اياعىنىڭ استىندا، سوسىن الدىندا ءىلىنىپ-سالىنىپ تۇرعان بىردەڭەلەرگە ءۇڭىلدى. سونان سوڭ عانا گاز باستى. گازدى باسقاندا ەرتەدەن بەرى كاپوت استىندا بىردەڭەسى شاقىلداپ، بىردەڭەسى تاقىلداپ ءدۇرس-دۇرس ۇرىپ تۇرعان ەسكى موتور دەگەنىنە كونبەي قىر-ر ەتتى. شوفەر كۇيىپ-پىسىپ، "شەشەڭنىڭ شەستەرناسىن ە...." دەپ بوقتاپ بىردەڭەنى تەۋىپ-تەۋىپ قالعاندا، ارجاعىنان تاعى بىردەڭەسى دىر-دىر ەتىپ، تۇلا بويى سەلكىلدەپ الا جونەلگەن القام-سالقام ماشينا ىڭىراندى دا، ءتورت اياقتاپ تۇرعان جەردەن ارەڭ-ارەڭ جىلجىدى-اۋ، ايتەۋىر.
ءار كەزدەگىسى وسى. وعان بۇل سىر مىنەز. وعان وسى اۋىلدىڭ حالقى دا ۇيرەنىپ، ەتى ءولىپ كەتكەن. ىزا بولعاندا شوفەردىڭ وسىلاي قارا تەمىردى شەشەسىنىڭ شەستەرناسىنان باستاپ بوقتايتىنى، ونان بىردەڭەلەردى تەپكىلەيتىنى، ونان كاپوتتى سارت-سۇرت اشىپ جاباتىنى، تاقا بولماسا شاقىلداعان بىردەڭەلەردى شوپپەن شۇقىلاپ تۇكىرىكتەپ-تۇكىرىكتەپ الاتىنىنا دەيىن بۇل ءوڭىردىڭ كىسىلەرىنە تانىس. قىرىلداسا قىرىلداسىن. دىرىلداسا، دىرىلداسىن. قالاي دەسە دە، ايتەۋىر بالىقشى اۋىلدىڭ ىلاجداپ اياق ارتىپ وتىرعان جالعىز كولىگى. قالاي دەسە دە، الگىلەردەن كەيىن بىردەڭە قىپ قوزعالارىن بىلەدى. قوزعالعاسىن دالادا قالدىرماي، باراتىن جەرگە بىردەڭە عىپ جەتكىزەرىن بىلەدى.
ال ەندى بار-اۋ... توسىننان كورگەن كىسى بۇنى ادام كادەسىنە جارايدى دەپ، ءسىرا دا دامە قىلمايتىن. تۇلا بويىنداعى تەمىر اتاۋلىلار توت باسقان. اعاش اتاۋلىلار الدەقاشان بوياۋى وڭىپ، سىرى كەتىپ، قيۋى قاشقان. شەگەلەر بوساپ، بولەك-سالاق بىردەڭەلەر بىلقىلداپ-سىلقىلداپ ازەر-ازەر ءىلىنىپ تۇرعان اتام زامانعى ەسكى ماشينا الدىنان بۇراعاندا بولماسا، وت المايتىن. ءبىر سونسە، وت الا قويۋى قيىن بولعاسىن شوفەر جىگىت ادەتتە قونعان، تۇستەنگەن جەردە بولماسا، قالعان ۋاقىتتا اناۋ-مىناۋ توقتاعاندا ەسكى موتوردىڭ وتىن وشىرمەي ەنتىكتىرىپ قوياتىن-دى. سوعان قاراماي جۇرگەندە جەلدەي ەسەدى. جولعا ءتۇسىپ زاۋلاپ ءجۇرىپ كەتكەسىن، ول قاشان مايى، سۋى تاۋسىلعانشا توقتاپ كورگەن ەمەس-تى. ءتورت دوڭعالاعى امان بولسا، وسى جولى دا باس اينالىپ باراتىن بەز ءجۇز شاقىرىم جولعا ەل جاتا اپارارىن ءبىلدى.
ماشينادا ايتا قالعانداي جۇك جوق؛ تەك اۋىلداعى قاتىن-بالانىڭ انا جاقتا قوستانىپ بالىق اۋلاپ جاتقان ەر-ازاماتتارعا بەرىپ جىبەرگەن ازىن-اۋلاق شاي-سۋ، جىلى كيىم-كەشەكتەر بار.
سالدىرلاق ماشينا كوزدى اشىپ-جۇمعانشا بالىقشىلار اۋلىنىڭ جەل جاعىندا جوتاسى كۇدىرەيىپ جاتقان مىجىرىق ەسكى تاۋ – بەل-اراننىڭ كەزەڭىنەن اسىپ ءتۇستى. تۇلا بويى كۇج-كۇج قارا تاس باسقان مىجىرىق تاۋدى ارتقا تاستاعاسىن-اق ۇزاق جولدىڭ الدى اشىلىپ سالا بەردى. ءبىر جاعى – كوك تەڭىز. ەكىنشى جاعى – جاز باسىنان ءشوبى قۋراپ، سارى لاي تەڭىزدەي سارعىلتىم تارتىپ جاتقان شەتسىز-شەكسىز دالا. تەڭىز بەن دالانىڭ اراسىنان ءارقاشان يرەلەڭدەپ، ۇنەمى ىلگەرى قاراي جەتەلەپ وتىراتىن ايداۋ جولعا ءبىر ءتۇسىپ العان القام-سالقام ماشينا الگى سارى لاي دالانىڭ شاڭداعىن بۇرقىلداتىپ سالدىرلاپ-كۇلدىرلەپ جوستىرتىپ كەلەدى.
قاتىستى ماقالالار
