اباي.
«قازاق داپتەرى» دەي مە؟ ول نە تاعى؟ ورىس، نەمىس، كارىس، ءشۇرشۇت داپتەرى بولۋشى ما ەدى؟
نەگە بولماسىن؟ ءاربىر ءميللاتتىڭ وزىندىك وي-تولعامى، ويلاۋ جۇيەسى، سوزدىك قورى، ءتىل ورامى، سويلەۋ ماقامى، قابىلداۋ قابىلەتى، دۇنيەتانىمى، تۇيسىك-تۇسىنىگى، سانا-سورەسى، تاعىسىن-تاعىلارى بولاتىنى حاق قوي. قازاق شىعارمالارىن ءتول نۇسقاسىنان وقىپ وتىرىپ، حالىق سوزىنە ءاردايىم قۇلاق ءتۇرىپ، قازاقپەن سو-و-و-ناۋ 1941 جىلدان بەرى كۇندەلىكتى ارالاسىپ ءجۇرىپ، ساناما ءبىراز توقىعانىم بار، سولاردى ءار كەزدەرى قويىن كىتاپشالارىما ءتۇرتىپ، سىزىپ، جازىپ وتىرۋ پالەن جىلدان بەرى ادەت، داعدى بولىپ كەتكەن. سول جازبالاردىڭ جيىنتىعىنان «قازاق داپتەرى» تۋعان.
ناقتىلاي ايتسام، جۇرەكتى، سانانى سەلت ەتكىزەر ولەڭ شۋماقتارى، يا جولدارى، قازاق مەنتاليتەتىنە قاتىستى ماعلۇمات دەرەكتەر، لەبىزدەر، اششى، قۇيتۇرقى، بەينەلى وي-ورنەكتەرى، ەستە ساقتاۋعا لايىق ءھام وڭتايلى دايەكتەمەلەر، استارلى، ويناقى ءسوز ورالىمدارى، دانالىق پىكىرلەر، قازاق تىلىنە، دىلىنە ءتان، باسقا تىلدەرگە ءتارجىمالاۋعا كونبەيتىن عاجايىپ تىركەستەر، ناقىل، ماقال، افوريزمدەر، قالجىڭدار، تىڭ ويلار – مىنە، «قازاق داپتەرىنىڭ» مازمۇنى وسى بولماق. بالكىم، «قازاق داپتەرى» ءۇش بولىمنەن قۇرالىپ، تۇبىندە جەكە كىتاپشا بولۋى دا مۇمكىن.
مەنىڭ ءومىر جولىم ءۇش توراپ، ءۇش سالا، ءۇش سوقپاق – نەمىس، قازاق، ورىس. ەنگەلس شاھارىنان باستاۋ العان نەمىس سۇرلەۋىم كوپ ۇزاماي ءۇش تارامدانىپ كەتتى. سودان بەرى ءۇش ورماندى كەزىپ جۇرگەندەيمىن. قورجىنىمدا ءۇش ۇلتتىڭ قاسيەتى ساقتالعان. «قازاق داپتەرى» - سول رۋحاني بايلىعىمنىڭ پۇشپاعى.
باس-اياعى جوق بۇل ەركىن جازبالار (نەمىسشە مۇنى Lose Blatter دەيدى) كىمگە كەرەك؟ البەتتە، ەڭ الدىمەن ماعان، قازاق اراسىندا بالا كۇنىمنەن وسكەن، قازاققا جاقىن، جۇرەگى قازاق دەپ سوعاتىن رەسەيلىك نەمىس ازاماتى بەلگەرگە كەرەك. ال سول كەزدەيسوق جازبالار تازا، شالا، الاسى ارالاس قازاقتى دا قىزىقتىرۋى ابدەن ىقتيمال ەمەس پە؟ وزگە ۇلت وكىلىنىڭ كورگەن-بىلگەنى، توقىعان-تۇيگەنى، بايقاعانى، كوڭىل اۋدارعانى ءتول ۇلتتىڭ پەرزەنتىن دە كەيدە ويلاندىرۋى مۇمكىن ەمەس پە؟ «اپىر-اي، مۇنى قالاي بايقاماعانبىز؟!» دەپ تاڭدانۋى دا عاجاپ ەمەس. ال ەندى مەنىڭ ءتۇرتىپ العاندارىم ءتىپتى قاجەت بولماي قالعاندا، اباي ايتپاقشى، ءوز ءسوزىم وزىمدىكى ەمەس پە؟ شىنتۋايتقاندا كەلگەندە، مىنا داپتەردەگى ءسوز دە وزىمدىكى ەمەس – قازاقتىكى عوي. دەمەك، قازاقتىڭ ءسوزىن وزىنە قايتارىپ وتىرمىن. بالكىم، قابىلدار، نازار اۋدارار، ويلانار، تاڭداي قاعار. سوزدەن ءسوز تۋادى ەمەس پە؟ ويدى وي قوزعاماۋشى ما ەدى؟...
قىسقاسى، «قازاق داپتەرى» كادەگە جاراماسا، وزىمدە قالسىن.
...
مىنا ءبىر دايەكتەرگە كوڭىل اۋدارىڭىزشى:
«شىنىندا، قازاقتىڭ بۇل كۇنگى قىزمەتىنە قاتىسىپ وتىرعان ازامات قازاق ەلىن قاي قىزمەتىمەن قاناعاتتاندىرادى؟ قانداي ەڭبەك، قانداي ونەر، قاي ىسىمەن ريزالايدى؟ «مەن مىنانى ىستەگەنىم جوق پا، مىناداي ۇلگى، پايدالى ءىستى ورتاڭا ورناتقام جوق پا؟» دەپ قاي قىزمەتىمەن ەلدىڭ اۋزىن بۋادى؟ مەن وسى ساۋالدارعا جاۋاپ تابا المايمىن...»
مۇنى كىم ايتتى؟ مۇحتار اۋەزوۆ. قاشان؟ 1921 جىلى. قايدا؟ «قازاق قىزمەتكەرلەرىنىڭ مىندەتى» دەگەن ماقالاسىندا. اراسىنا 86 جىل سالىپ (21.03.07)، بۇل سۇراقتارعا مەن دە جاۋاپ تابا الماي وتىرمىن. سول ماقالادان تاعى ءبىر ۇزىك وي: «ءارى نادان، ءارى ءالسىز، ايلاسىز، كومەكسىز ەلگە قىزمەت قىلۋ، باسشى بولۋ مىندەتى موينىڭا مىنگەن سوڭ ونىڭ بارلىق كەمتارىنا ەم ىزدەۋ، جەتپەگەنىنە جالعاسۋ – ازاماتتىڭ مىندەتى»
سول مىندەت – بۇگىنگى كۇننىڭ مىندەتى بولىپ قالعان جوق پا؟
...
قازاقتىڭ ءسوز تۇرلەرى كوپ. ول جاعىنان ەشبىر ەل، ەشبىر ۇلت تالاسا المايدى. ديقان ابىليەۆ 1985 جىلى بىلاي دەپ جازعان بولاتىن:
قىزىل-قىزىل، قىزىل ءسوز،
قۇس جولىنداي ۇزىن ءسوز،
جالاڭداعان جالاڭ ءسوز،
قاتپار-قاتپار قالىڭ ءسوز،
جالاقتاعان جالاڭ ءسوز،
بالدىر-باتپاق «بالاڭ» ءسوز،
مىنە شاپقان جايداق ءسوز،
تۇلكى قۇيرىق جايناق ءسوز،
تايراڭداعان تايلاق ءسوز،
ساعىم قۋعان سايعاق ءسوز،
بۋدا-بۋدا بۋداق ءسوز،
بۇلدىر-بۇلدىر جۇمباق ءسوز،
قۇلاش-قۇلاش «قۇلاش» ءسوز،
«شەشەندىككە» ميراس ءسوز،
جاۋىر بولعان كولىك ءسوز...
بەلسەندىلەر جەرىك ءسوز...
كىمگە قاجەت، دوستار-اۋ،
وسىلارداي ءدامسىز ءسوز،
قاۋىزى كوپ، ءدانسىز ءسوز،
شەتىنەن قۇرىپ ماسىل ءسوز،
شەرۋ تارتقان اسىل ءسوز.
تاۋىپ ايتقان مارقۇم ديقان بابامىز! مىنە ءوز باسىم «قىزىل سوزگە» ۋلانعان بولۋىم كەرەك. تاياۋدا ءبىر مارتەبەلى جينالىسقا بارىپ ەدىم، جارتى ساعاتتان سوڭ قۇلاعىم قىزارىپ، قانىم باسىما شاۋىپ، قان قىسىمىم اسپانداپ كەتتى. ديقان بابا ءتىزىپ شىققان سوزدەر تەك قازاق ەمەس، مەنىڭ دە تۇبىمە جەتەر. پرەزيدەنتىمىز اندا-ساندا بىرەر ايعا سوزگە تىيىم سالىپ، وزىنە دە، باسقالارعا دا موراتوريي جاريالاپ تۇرسا، اي، عانيبەت بولار ەدى-اۋ.
...
ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «يساتاي، ماحامبەت» اتتى ءۇش پەردەلى، التى سۋرەتتى تراگەدياسىن تاياۋدا عانا وقىپ شىقتىم (14.02.03). 1964 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن ءىلياس شىعارمالارىنىڭ 5-تومىندا باسىلىپتى. فاتيما عابيتوۆانىڭ بەتاشارىن بەرىپتى: «... بۇل پەسا ەكى ۆاريانتتا جازىلعان بولاتىن. ءبىرىنشىسى –درامتەاترعا ارنالىپ، قارا سوزبەن جازىلعان ەدى دە، ەكىنشىسى – ولەڭمەن، ليبرەتتور رەتىندە جازىلعان ەدى. ءبىرىنشى ۆاريانتى جوعالدى. تەاتردا دا ارحيۆتە دە جوق. 5-تومعا ەنگىزىپ وتىرعانىمىز ەكىنشى ۆاريانتى».
شىعارمانىڭ ابدەن زەرتتەلىپ، ۇزاق جازىلعانى كورىنىپ تۇر. كەسەك تۋىندى. ماحامبەت زامانىنىڭ تىنىسى انىق سەزىلەدى. تاريحى قۇجات، تۇعىرى مىقتى. ءبىراق... كەيىپكەرلەر سانى 60-قا جۋىق. ولەڭدەر وتە كوپ. كولەمى دە پەسا ءۇشىن تىم ۇلكەن. كىتاپتىڭ وزىندە 80 بەت. مۇنى قالاي ساحنالايسىڭ؟ رەجيسسەر امالسىزدان كوپ جەرىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولاتىنى انىق. مۇمكىن، تراگەديانى قىسقارتىپ، وڭدەپ، ىقشامداپ، سەنارييگە اينالدىرعان ءجون بولار؟ ماعان اسەر ەتكەن تۇستارى:
ماحامبەتتىڭ مونولوگى:
تىنىشتىق جوق تىم ماعان،
مەن ءبىر جەلمىن زۋلاعان.
كوشەرىمدى جەل بىلگەن،
قونارىمدى ساي بىلگەن.
مەن ەبەلەك تىنباعان،
كۇيزەلىپ جاتقان ەل ءۇنى،
كۇڭىرەنىپ جاتقان شەر ءۇنى،
جانىما مازا بەرمەيدى،
حانمەن تابىسا المايمىن،
بيمەن بەلدەسە المايمىن،
ولاردى ءتىلىم جەرلەيدى.
ماحامبەت پوەزياسىنىڭ ىرعاعى، ماقامى، ءسوز ورالىمى، ەكپىنى سەزىلىپ تۇرعان جوق پا؟ تاعى ءبىر جەردە:
- كۇن بار ما ءبىزدىڭ ەلدىڭ باعى اشىلار؟! – دەگەن شەرلى، زارلى سۇراق قويىلادى. سوندا حور:
- حاي، حاي، دۇنيە-اي، حاي دۇنيە-اي،
كەتتىك ءتۇسىپ نە كۇيگە-اي! – دەپ كۇڭىرەنەدى.
بۇل كونە گرەكيا تراگەديالارىنا ءتان ءتاسىل. حورعا جۇگىنگەن اۆتور مۇنى جاقسى بىلگەن بولدى عوي.
قالدىباي ايتادى:
- ەي، يساتاي، يساتاي!
ەل بولۋدان ءبىز كەتتىك،
ەڭىرەپ مىناۋ حالقىڭ تۇر.
سوندا قالىڭ ءنوپىر:
- قان ارالاس كوزدەن جاس
حالقىڭىزدان اقتى عوي، يساتاي! – دەيدى.
ماحامبەت ەكپىندەتىپ، يساتايعا بىلاي دەپ سويلەيدى:
- ەي، يساتاي، يساتاي،
الا جالاۋ تۋ العان،
اتاڭ سەنىڭ اعاتاي!
سەن – سۇڭقار قۇستىڭ سويى ەدىڭ،
مەن –جانىڭدا جاعالتاي.
ەندى تراگەديانىڭ ءبىر جەرىندە ماحامبەت ناليدى:
- زامانىم مەنىڭ تار بولار،
تۋرا بيدە بيلىك جوق.
ءبارىن ايت تا، ءبىرىن ايت،
قاۋمالاعان قارىنداس
قازاقتا بار دا، مەندە جوق.
ءىلياس ءتىل قۋاتىمەن كەيىپكەرلەرىن مىنەزدەيدى. مىسالى، جاڭگىر حاننىڭ ءسوز قولدانىسى، ءتىل ساپتاۋى مۇلدەم باسقا. ول كوبىنەسە اراب، پارسى سوزدەرىن ارالاستىرا سويلەيدى: عاريزا، مۇشاۋارا، يحتيلالشى، ءباد فيعىل، ھۋجۋم، فيرمان.
- بۇل مۋافيق داگىل!
مەن ىستەي المايمىن ھەش ءبىرىن.
نەمەسە:
- مۇندا جوق نە ءلازىز، نە لاياقاپ!
حان فيرمانىنا حالىق ەتسىن يماعات!
نەمەسە:
- يساتاي، سەن اتا ۇعلى، اسىل زات،
نا ماعقۇلدى تارك ويلا، نە حاجاپ؟
عافيل سوزگە ساتىلما سەن تۇزىك بول،
ارامىزدا بولسىن سۇلىح ءۋا سۇحبات.
البەتتە، مىنا سوزدەر مەن تىركەستەردىڭ ءبىرازى مەن تۇگىلى، قازاققا دا تۇسىنىكسىز، يا كومەسكىلەۋ.
رەسەيلىك گەنسپەن سويلەسكەندە، جاڭگىر حان وزىنە ءتان ءسوز ورالىمدارىن پايدالانادى:
- رۋحسات ايلا، ۇعلۋع دارەجە يەسى،
ۋا حۋرمەتلۋ، حان-سۇلتاننىڭ تورەسى،
عاريزا ءھام ۋا عايرى عايباتلار
ءعايىپالىنىڭ قالدىعىنىڭ پالەسى.
جاڭگىر:
- يتجازات السىن،حاۋاجاعا.
| مىناداي وي كەلدى: وسى تراگەديانى ورىسشالاۋدى ماعان جۇكتەسىن دەلىك. ماحامبەت پەن يساتايدى، باسقا دا كەيىپكەرلەردى بىردەمە عىپ سويلەتەرمىن-اۋ، ال جاڭگىر حاننىڭ لەكسيكالىق ەرەكشەلىگىن قايتىپ جەتكىزەمىن؟ اراب، پارسى، شاعاتاي سوزدەرىن كونە سلاۆيان تىلىنە اۋدارامىن با، الدە وسى كۇنگى ورىس ورالىمىمەن شەكتەلۋىم ءجون بە؟ ەكەۋى دە جاساندى، نانىمسىز بولماي ما؟ جاڭگىر حاننىڭ تىلدىك وزگەشەلىگىن باسقا تىلدە قالايشا كورسەتە الماقپىن؟ بۇل تۇيىقتان قالاي شىقپاقپىن؟ |
الدە وسى كۇنگى ورىس ورالىمىمەن شەكتەلۋىم ءجون بە؟ ەكەۋى دە جاساندى، نانىمسىز بولماي ما؟ جاڭگىر حاننىڭ تىلدىك وزگەشەلىگىن باسقا تىلدە قالايشا كورسەتە الماقپىن؟ بۇل تۇيىقتان قالاي شىقپاقپىن؟ حال-احۋال ءدال وسىنداي ەلدەگى.
(«قازاق ادەبيەتى»، 21.11.95).
ال بۇل پىكىرگە كىمنىڭ تالاسى بار؟ وسى ءتورت جولدى تاراتىپ ايتار بولساق، ۇلكەن پۋبليسيستيكالىق ماقالا شىقپاي ما؟ اناۋ-مىناۋ ساياساتتانۋ ديسسەرتاسياسىنىڭ سۇلباسى كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟
مۇحتار ءقۇرماناليننىڭ مىنا شۋماعىنا ءبىر مەزگىل نازار اۋدارىڭىز:
ات-ارباعا دوڭعالاق، قامىت قىمبات،
جالاڭ-اياق قالدىڭ با، شارىق قىمبات!
ءولۋ قيىن ەمەس قوي، كومۋ قيىن،
وزىڭنەن دە، ويتكەنى، تابىت قىمبات!
بۇل دا ءومىر شىندىعى، داۋ بار ما؟ اقىندار قازىرگى زامان اعىسىن قابىلداي بەرمەيدى، ناليدى، اشكەرەلەيدى، پالەنىڭ بارلىعىن تەك بيلىككە جاپپاي، ساياساتتان كورمەي، تۋعان حالقىنا وكپە-رەنىشىن اشىق، اششى ايتادى.
كوبىك سوزگە ءقايسىبىر قوسىلا المان،
زۇلىمدىقتىڭ ىزعارى ءوسىپ الدان،
ابايدى دا ساباعان ءوزىمىزبىز،
ماحامبەتتىڭ باسىن دا كەسىپ العان...
الساڭ ەندى بىزدەردى قىسپاققا العىن،
مەن دە جاۋدى كەلەدى تۇستەپ قالعىم.
ساكەن مەنەن ءىلياس، بەيىمبەتتى
ءوز حالقىنىڭ جاۋى دەپ ۇستاتقان كىم؟
(ءداۋىتالى ستامبەكوۆ)
بۇل، ارينە، ريتوريكالىق سۇراق. جاۋاپتى كۇتپەيدى. ويتكەنى جاۋابى بەلگىلى. مۇنداي سۇراقتاردى كەزىندە اباي كوپتەپ قويعان. قازىرگى قازاق اقىندارىنىڭ ءبىرازى ابايدىڭ ىزگى ءداستۇرىن جالعاستىرىپ كەلەدى. ارينە، از سوزبەن كوپ نارسەنى ايتا بىلگەنگە نە جەتسىن؟ پوەزيانىڭ قۇدىرەتتىلىگى دە وسىندا ەمەس پە؟
ويلاپ قاراڭىز:
ءوشىپ بارامىز،
ابدەن اجىراپ
كەتكەن ارامىز...
بىتەۋ جارامىز!
(ءقادىر مىرزا ءالى)
يران-عايىپتى تىڭداپ كورەلىك:
تاۋەلسىزدىك تەڭدىكتىڭ
تۇگەل الدىق بارلىعىن
... ەسىم كىردى، ەندى ۇقتىم –
زارلى ەمەسپىن، جارلىمىن.
...قوعامىما جاقپادىم،
ب ا ق قونبادى باسىما.
كەۋدەم اياققاپتايىن
تولدى كوزدىڭ جاسىنا.
...مايلىعى ءھام شايلىعى
شىرەگەن زور ورنىندا –
مەملەكەت بايلىعى
وڭكەي ءدويدىڭ قولىندا
...بۇرالقى يتتەي قاڭعىرىپ،
اينالدىق-اۋ مازاققا:
ءمارتۋ باسىپ،
ماڭگىرىپ –
نە بولعان بۇل قازاققا؟!
تولىمبەك الىمبەك ۇلى:
نارىق دەگەن قىسىپ كەتتى،
باعا دەگەن ۇشىپ كەتتى،
سوعان جانى شىداماستان
ءبىراز قازاق ءىشىپ كەتتى.
وبال،وبال!
يسرايل ساپارباي:
بۇل زامان كىمنىڭ سورى، كىمنىڭ باعى؟
جاڭىلدى جۇرىسىنەن ءدۇلدۇل-داعى.
قايعى ءىشىپ، مۇز جۇتقان سوڭ ءقايتىپ وڭسىن،
بارادى ۋعا اينالىپ ءتىلدىڭ بالى.
اۋباكىر سمايىل:
جاقسىنى داتتاپ جوق قىلدىق،
جاماندى ماقتاپ كوپىردىك،
قاندەنگە قاسقىر العىزىپ،
قۇمايعا تىشقان سوقتىردىق،
جالعاننىڭ جالعان ەكەنىن،
قوس مۇشەل جاسقا كەلىپ بىلدىك.
ءادىلعازى قايىربەك:
اۋىلدان كوشىپ جاتىر، كەتىپ جاتىر،
اسپان استى اڭىزاق جەل ەسەدى.
«وتپەلى» دەيتىن كەزەڭ ءوتىپ جاتىر،
قازاقتىڭ سورى قالىڭ، نە كەسەلى.
سەرىك اڭسۇڭقار ۇلى اينالاسىنا قاتاڭ قارايدى:
مىناۋ – دوكەي مىرقىمبايەۆ (بيزنەسمەن)،
اناۋ – دوكتور مىرقىمبايەۆ قىرتىمباي.
جاندوس بادەل ۇلى «اۋىل-ازا» ولەڭىن بىلاي باستايدى:
تۇگەسىپ ءتۇيتىڭ، دەمالىس بولدى،
قارسى الدى مەنى كۇرسىنىپ اۋىل.
ساعىنىش سورعان سىنانى سورلى،
دودالاپ دولى داڭعازا داۋىل.
(سوڭعى جولدى مەن ءۇش كۇن كۇبىرلەدىم: «دودالاپ دولى داڭعازا داۋىل». قانشا ماعىنا بار جانە قالايشا ادەمىلەپ قيىستىرعان دەسەڭىزشى).
سەرىكباي قوسان:
وسى دوسىم، تىرلىك پە؟
تۇسىنبەي ءجۇرمىن تۇگىن دە.
دۇنيەنىڭ ءبارى دۇرلىكپە.
ءدۇبىر بوپ كەتتى بۇگىندە.
دۇبىرگە قوسار ات قايدا؟
تاقىمىن قىسقان كىسى كوپ.
يلەندىك ابدەن قاقپايعا –
ءيتتىڭ دە بىزبەن ءىسى جوق.
مەن ءبىراز جىلدان بەرى نازار اۋدارىپ جۇرگەن ءورشىل اقىن سابىر اداي قازاقتىڭ نامىسىن قايرايدى:
ماڭداي تەرمەن اتار الدا اق تاڭ بار،
ادام با ەكەن، ار-ۇياتىن ساتقاندار؟!
ويلان، قازاق!
ارلان، قازاق!
ءور قازاق!
ارسىز بولساڭ
تىرلىك تە ازاپ، كور دە ازاپ.
قالاي بولعاندا دا، قازاق اقىندارىنىڭ ۇلكەن توبى ءوزىنىڭ زامانىنا، قازىرگى حال-جاعدايعا، ۇلتىنىڭ تاعدىرىنا ريزا ەمەس.
نۇرلان ماۋكەن ۇلى:
...جۇرتىم ءحالى – مۇشكىلدەۋ،
تاتقان ءبىر دەمى – قىشقىلداۋ،
كەدەيدىڭ ءتىلى – ۇشكىلدەۋ،
بايشىكەش ءسوزى – مىسقىلداۋ.
«داۋ»، «دەۋ» دەپ نۇرلان سىپايى ايتقان. جاعدايدىڭ ءوزى، شىنىن ايتساق، الدەقايدا سوراقى ەمەس پە؟ الدە مەن دە «سوراقىلاۋ» دەسەم بە ەكەن؟
وسىنداي سارىندا جازىلعان ولەڭدەر بارشىلىق. ولار، ءسوز جوق، قوعامي كوزقاراستى قالىپتاستىرۋدا ەرەكشە ماڭىزعا يە. ءۇش اقىنعا ايرىقشا توقتالعاندى ءجون كوردىم.
ەسەنباي دۇيسەنبايۇلىن مەن وسى كەزگە دەيىن ءجوندى بىلمەيدى ەكەنمىن. ۇياتتىمىن. مەنىڭ اۋىلىم قازاق پوەزياسىنان شالعاي جاتىر عوي. وتكەن جىلى (2006) ەسەنبايدىڭ «جاس الاش» گازەتىندە ولەڭدەر توپتاماسى شىقتى. وقىپ ەدىم – تاڭ قالدىم، ءسۇيسىندىم، ەكى-ۇش رەتتەن داۋىستاپ وقىدىم. اقىن ەكەن! «ماعجانشا» دەلىنگەن ولەڭىن «قازاق داپتەرىمە» كوشىرىپ الدىم. جاستارمەن، ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسكەندە ءاردايىم وسى ولەڭدى وقيمىن. تىڭدارمان دا ءسۇيسىنىپ قالادى. ون پروزاشىنىڭ ايتاتىنىن ەسەنباي ون جەتى جول ولەڭگە سىيعىزىپتى:
تۇمان، تۇمان، تۇمان.
تۇر نە كۇتىپ ارىدە؟
ءبارى دە كۇمان،
كۇمان، كۇمان، كۇمان.
تۇمان، تۇمان، تۇمان.
جامانشىلىق تۇس پا
جاھاندانعان مىناۋ؟ –
قاناتتى قۇس تا
ۇشسا – مەرت قۇلاۋ.
قۇلاۋ، قۇلاۋ، قۇلاۋ.
تۇماۋ، تۇماۋ، تۇماۋ.
اداسىپ قىز، ۇل ءجۇر،
نە كۇتىپ تۇر ورىندە؟
ءبارى دە بۇلدىر،
بۇلدىر، بۇلدىر، بۇلدىر،
قۇرعىر، قۇرعىر، قۇرعىر.
تۇمان. كۇمان. بۇلدىر...
عاجاپ ەمەس پە؟ سيقىرعا تولى پوەزيا! جالعىز ماعجان ەمەس، تيۋچيەۆ، فەت، بلوكتى ەسكە تۇسىرەدى. قىزىقتىرادى. تامساندىرادى. اربايدى. كوركەم. بەينەلى. اسەرلى. شىنايى زامان كەلبەتى. ىشىڭنەن قايتا-قايتا كۇبىرلەيسىڭ: «تۇمان. تۇمان.تۇمان... كۇمان، كۇمان، كۇمان... بۇلدىر، بۇلدىر، بۇلدىر». كوز الدىڭا نەشە ءتۇرلى كورىنىستەر كەلەدى. كوڭىلدە الاڭ، الاڭ، الاڭ...
بولات شاراحىمباي دەگەن ادەبيەتشىنى وقىعانىم بولماسا، ومىرىمدە كەزدەستىرگەن ەمەسپىن، قول الىسقان ەمەسپىن. ونىڭ بىلتىر (2006) «ادەبيەت ايدىنىندا» 42 شۋماق تولعاۋى باسىلدى. كوزىمە ولتتاي باسىلدى. «زار-زامان» پوەزياسىنا سۇڭگىگەندەي بولدىم.
تۋعان ءتىلىن تۋعان ۇلتى كوكپار قىلعان بۇل زامان،
شولاق نامىس شولجاڭ ۇلدى شوقپار قىلعان بۇل زامان،
مايماق اياق مايمىلداردى ماقتان قىلعان بۇل زامان،
شارتىك قارىن بۇرالقىنى باتپان قىلعان بۇل زامان.
قالاي؟ ماعان بۇل زامان ابدەن تانىس، ال مايماق اياق مايمىلداردى، شارتىك قارىن بۇرالقىنى مەن كۇن سايىن كوشەدە دە، جينالىستاردا دا، تەلەديداردان دا كوپتەپ كەزدەستىرەمىن.
وسى سارىندا ءبىزدىڭ زامانىمىزدى سيپاتتاي كەلىپ، بولات شاراحىمباي تولعاۋىن بىلايشا اياقتايدى:
جالا جاپقان، كۇيە جاققان قاتىر-قۇتىر بۇل زامان،
كەسەك-كەسەك وسەكتەردەن كۇبىر-كۇبىر بۇل زامان،
سىرتى – سىلدىر، ءىشى – قالتىر كەدىر-بۇدىر بۇل زامان،
قىبىر-قىبىر، جىبىر-جىبىر، سىبىر-سىبىر بۇل زامان.
ءيا، بۇل جاي تولعاۋ ەمەس – شەرتولعاۋ. دياگنوز ءدال قويىلعان. ارتىق-كەمى جوق. ويلاندىرادى. يلاندىرادى. جانىڭدى تۇرشىكتىرەدى. 168 كەڭ تىنىستى ولەڭ جولدارىن ءبىر اۋەنمەن تولعانىپ وقىپ شىعىڭىزشى - ابدەن تيتىقتاپ،شارشاعان كەرۋەنمەن شەتسىز-شەكسىز شولەيت دالامەن كەلە جاتقانداي اسەردە قالاسىز.
ارينە، بۇل – قازىرگى زاماننىڭ كورىنىسى. ءبىراق تامىرى تىم-تىم تەرەڭدە جاتىر. سونى ۇققان اقىن ءوزىنىڭ شەر تولعاۋىن ەپيگراف ەسەبىندە كونە جىراۋ، بي، اقىننىڭ سوزدەرىمەن ورنەكتەيدى، دالەلدەيدى، نىعىزدايدى، بۇلتارتپاستاي قىلىپ نىعىرلايدى.
موڭكە ءبيدىڭ ءسوزىن ەسكە سالادى:
- زاماناقىر بولعاندا،
ءسوزدىڭ ماڭىزى كەتىپ، سامالى قالادى.
ايەلدىڭ ۇياتى كەتىپ، اجارى قالادى.
اۋليەنىڭ ارۋاعى كەتىپ، مازارى قالادى.
جىگىتتىڭ قايراتى كەتىپ، بازارى قالادى.
جاقسىنىڭ اتاعى كەتىپ، ازابى قالادى،
ادامنىڭ جاقسىسى كەتىپ، جامانى قالادى.
ەكىنشى ەپيگراف بۇقار جىراۋدان:
اي، زامان-اي، زامان-اي،
ءىستىڭ ءبارى كۇمان-اي...
(باسقا كەلگەن وي: بۇقار جىراۋدىڭ «كۇمانى» مەن ەسەنبايدىڭ «كۇمانى» قابىسىپ تۇرعان جوق پا؟)
ءۇشىنشى ەپيگراف ابايدان:
زامانعا جامان كۇيلەمەك،
زامانى ونى يلەمەك.
شاراحىمبايدىڭ شەرتولعاۋى كەرەمەت تۋىندى. كۇندەلىگىمە ورىسشالاپ: «شاراحىمباي شاراحنۋل» دەپ جازىپ قويدىم. شىنىندا دا نايزاعايداي ءتىلىپ ءتۇسىردى.
تەمىرحان مەدەتبەكتى كوپ جىلداردان بەرى قاداعالاپ وقيمىن. پوەزياسىن دا، پۋبليسيستيكاسىن دا. ەرەكشە تالانت. داۋسىز. ەشكىمگە ۇقسامايدى. ۇقساسا – ماحامبەتكە ۇقساۋى مۇمكىن. ولەڭدەرىندە ازاماتتىق اۋەن، ءورشىل ەكپىن، تەگەۋرىندى ماقام بار. اشىق جازادى. جاعىمپازدانۋ، جارامساقتانۋ، مايمەڭكولەۋ، سىلاپ-سيپاۋ، جالپاق-شەشەيلىك، كولگىرسۋ (اتتەڭ، قازاق اقىندارىنىڭ ءبىرازىندا بار اۋرۋ ادەت) تەمىرحاندا كەزدەسپەيدى. مۇنداي ۇنامسىز قاسيەتتەردەن ول ادا. اقىندىقتى «قۇدايدىڭ سيرەك سىيى» دەگەندى، وكىنىشكە قاراي، كوبى تۇسىنبەيدى، تۇسىنسە دە ىسىراپ قىلادى، ەرمەك ەتەدى، داراقىلىققا سالىنادى.
«جاس الاش» (№ 15.07) ءبىر بەتىن تۇگەل تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ ولەڭدەرىنە ارناپتى. «سىرتىم – ءبۇتىم، ءىشىم - ءتۇتىن». قالاي؟ جارالى جۇرەكتىڭ، قاپالى سانانىڭ جانايقايى ەمەس پە؟ توپتامانىڭ اتى ادامدى ەلەڭ ەتكىزەدى. ىشىمنەن وقىدىم، داۋىستاپ وقىدىم. كەيبىر شۋماقتارىن «قازاق داپتەرىنە» كوشىردىم.
... اۋرۋ قازاقستان
اندا-ساندا
قازاقشا بىردەمە دەپ،
ورىسشا ساندىراقتاپ جاتىر.
... مىنا ۋاقىتتىڭ،
اپىر-اي،
لاسىن-اي!
اجداھانىڭ اۋزىنداي
ۇڭىرەيگەن
الاڭى مەن ۇراسىن-اي.
... قاپتاعان
قاراقۇرت پەن ورمەكشىلەر
قاپ-قارا تورلارىن
قۇرىپ العان.
دۇنيەنى قاپ-قارا
ءجۇن-جۇن اياقتارىمەن
ءبۇرىپ العان.
انە بىرەۋلەر
وتىرىكتى سۋداي ساپىرىپ،
سوعىپ جاتىر.
وتىرىكتى سوعىپ،
قارا حالىقتى
قىپ-قىزىل قانىن
كەنەدەي جابىسىپ،
سورىپ جاتىر.
تەمىرحاننىڭ ءاربىر ءسوزى – ءزىل پاتپان، اتىلعان وقتاي. وي سالادى. جۇرەگىڭدى تۋلاتادى. بەتحوۆەننىڭ «№9 سيمفونياسىن» تىڭداعانداي.
بىلۋىمشە، قالىڭ وقىرمان بۇگىنگى ادەبيەتشىلەردىڭ كوبىنە ريزا ەمەس. قورقاق دەيدى. جاسىق، ىنجىق، ءوزىنىڭ قاراقان باسىن كۇتتەيدى. سىبىرلايدى. كۇڭكىلدەيدى. ساسىقكۇزەندەي ىنىنەن سىعالايدى. حالىقتان قول ۇزگەن. بيلىكتىڭ كوڭىلىن اۋلاپ، ءمۇساپىردىڭ كۇنىن كەشىپ ءجۇر. ءوز كولەڭكەسىنەن سەسكەنەدى. جوق نارسەنى اسپەتتەپ، كەرەقارىس رومان جازادى، ءسوزدى قور قىلادى. موينىنا ءوز ەركىمەن بايشىكەشتەردىڭ قارعىباۋىن تاعادى. ءتۇبى شيكى جالعان ءسوزدى سۋداي ساپىرادى. ءىسىنىڭ بارلىعى – ۋفيت-سۋفيت، احالاي-ماحالاي. رەتى كەلسە – بىردەمەنى اساپ، قارپىپ قالعىسى كەلەدى. ءسۇيتىپ ءجۇرىپ، ءوزىن كلاسسيك دەپ ەسەپتەپ، شىرەنەدى، جۇرت الدىندا مىقتى بولىپ كورىنۋگە تىرىسادى. ادەبيەتشى ەمەس – ءمۇساپىر، بەيشارا، سورلى، توعىشار. ونداي اقىن-جازۋشىدا قانداي بەدەل بولسىن؟ باس ەركىندىگى بولماسا، تالانتقا ساي اساۋ مىنەز كورسەتە الماسا، حالىق ءسوزىن سويلەمەسە، زامان اعىمىن بايقاماسا، اۋزىن بۋعان وگىزگە ۇقساسا، تەك ءجۇرىپ، توق بولعىسى كەلسە، الدىنداعى ارىستاردىڭ ءۇردىس-اماناتىن اياققا باسسا، كۇماندى سۇرلەۋ-سوقپاقپەن وسەك اياڭمەن جۇرسە، - اي، ول اقىننىڭ نەسى اقىن؟! بۇلاردى كورگەندە، تىڭداعاندا، وقىعاندا قانىڭ قاينايدى، جەر بولىپ باسىلىپ قالاسىڭ، قاراپتاپ قاراپ ومىردەن تۇڭىلەسىڭ. قارنىڭ اشادى. مۇندايدا بۇرىنعىلاردىڭ سوزدەرىن وقىپ، مەدەۋ ىزدەيسىڭ. مىسالى:
اي، حان، مەن ايتپاسام، بىلمەيسىڭ،
ايتقانىما كونبەيسىڭ.
شابىلىپ جاتقان حالقىڭ بار،
ايماعىن كوزدەپ كورمەيسىڭ.
قىمىز ءىشىپ قىزارىپ،
ماستانىپ، قىزىپ تەرلەيسىڭ،
وزىڭنەن باسقا جان جوقتاي،
ەلەۋرەپ نەگە سويلەيسىڭ؟!
قورعان سالدىڭ بەينەت قىپ،
قىزمەتشىڭ جاتىر ىشىپ-جەپ،
ونى نەگە بىلمەيسىڭ؟
(اسان قايعى)
شەن-شەكپەنگە ساتىلىپ،
باتپاققا ەلىن باتىرىپ،
دۇشپانىنا وق سالىپ،
ەلىنە قاراي اتىلىپ،
ءبىزدىڭ ەستىمىن دەگەن جاقسىلار –
اقىل-ويعا تاپشىلار
زاڭىن بىلمەي الداتتى.
سىرعالىڭدى كۇڭ قىلىپ،
سولقىلداقتى ءجۇن قىلىپ،
كۇنىڭدى تۇمان ءتۇن قىلىپ،
قىل مويىنعا تاقالتىپ،
شاباقتاي جەلگە قاقالتىپ،
كومەيىنە سالار قارماقتى...
(دۋلات)
ەسى كەتكەن ەل بايعۇس،
جۇرت اكىمگە قاراسار،
وزگەگە ب ا ق جوق جاراسار،
ەسى كەتكەن ەل بايعۇس
اقىلىنان اداسار.
اداسقانى ەمەس پە،
ءبىرىن-بىرى شاعىسىپ،
تەپكىلەسىپ، قاعىسىپ،
وكىمەتكە تالاسار.
(مايلىقوجا)
جەر ءجۇزى جابىلعاندا عىلىم جاققا،
قازاق ءجۇر قۇمارلانىپ قۇر اتاققا.
اناۋ – قۋ، مىناۋ – پىسىق، مەن – باتىر دەپ،
اينالدى ءبىرىن-بىرى قۇرتپاققا.
(شاكارىم)
وسىعان ۇقساس، استارلاس، ۇندەس بەلگىلى ەكى-ۇش دايەكتەمەنى وسى ورايدا وقىرماننىڭ ەسىنە سالا كەتەيىن.
قازاعىم، ەلىم،
قايقايتىپ بەلىن،
سىنۋعا تۇر تايانىپ.
تالاۋدا مالىڭ،
قاماۋدا جانىڭ،
اش كوزىڭدى ويانىپ.
ۇيىقتايتىن بار نە سيقىڭ؟
قانعان جوق پا ءالى ۇيقىڭ؟
(احمەت بايتۇرسىنوۆ)
كوزىڭدى اش، ويان، قازاق، كوتەر باستى،
وتكىزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى.
جەر كەتتى، ءدىن ناشارلاپ، حال حاتاب بوپ،
قازاعىم، ەندى جاتۋ جاراماستى
(ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ)
بىرەۋى – «سەن ءتاڭىرىمسىڭ» دەپ سىنايدى،
بىرەۋى – «مەن قۇلىڭمىن» دەپ باعىنادى،
بىرەۋى – «ساداقا بەر» دەپ جالىنادى،
بىرەۋى – «قۇيرىق» بولىپ تاعىلادى.
(ماعجان جۇمابايەۆ)
مەنىڭشە، حالىقتىڭ رۋحاني كوتەرەتىن، باسىلىپ قالعان نامىسىن قايرايتىن اشكەرەلەۋ اۋەندەرى بۇگىنگى قازاق پوەزياسىنا ءالى دە جەتىسپەيتىن سياقتى. ءداستۇر بار، ءۇردىس بار، ەندى ونى جالعاستىرۋ كەرەك. جالاڭ ۇرانداردان، قۇر ماقتان، بوسپەباي ودالاردان وقىرمان مەزى بولعالى قاشان!
ويىما مارقۇم دوسىمنىڭ (اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ) ءسوزى ءتۇسىپ وتىر. اسەكەڭ بىلاي دەگەن ەدى: «ەلدىڭ، جۇرتتىڭ، ۇلتتىڭ قۇرۋى الدىمەن، ينتەلليگەنسيانىڭ يتتىگىنەن، ساتىمپازدىعىنان باستالادى».
وسىدان ءبىراز جىلدار بۇرىن، ۇمىتپاسام، «جاس الاشتا» اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «ءومىر وسىلاي ءوتىپ جاتىر» دەگەن تۋىندىسى جارىق كورىپ ەدى. كىشكەنتاي عانا دۇنيە – ەسسە مە، تولعاۋ ما، سۋرەتتە مە، قارا سوزبەن جازىلعان ولەڭدە مە، ايتەۋىر سول كەزدەگى ءومىردى جان-جاقتى قامتىعان. ءاربىر ءسوزى ءبىر قويدىڭ نارقىنا پارا-پار. ەستەرىڭىزگە سالايىن:
« - ۋا، باباي!
ەل-جۇرتتىڭ ءحالى قالاي؟!
- ە-ە، بالام-اي!
ەل – امان، جۇرت – تىنىش دەمەسە:
ايەل – ەرگە قارادى، ەر – جەرگە قارادى؛
قارتىمىز – قاقباس، قاتىنىمىز – قاقپىش؛
شەشەنىمىز – شەرمەندە، باتىرىمىز – قورقاق؛
دانامىز – بالا، بالامىز – شالا؛
ايەل – ارىدى، كەلىن – جەرىدى؛
بوزبالا – سايتان، بويجەتكەن – سايقال؛
ازامات – ەلسىز، ارعىماق – جالسىز؛
سەرى – سەلتەڭ، سال – مەلتەڭ؛
كورشىمىز – كاپىر، تۋىسىمىز – ءمۇساپىر؛
جاۋىمىز – اتارمان، دوسىمىز – ساتارمان؛
تۇلپارىمىز – جابى، سۇڭقارىمىز – جاپالاق؛
ونەرىمىز – مولاق، ونەرپازىمىز –ولاق؛
ءدىنىمىز – شالا، ءتىلىمىز – شۇبار؛
ەلىمىز – ازدى؛ جەرىمىز – توزدى؛
بۇگىنىمىز – تۇمان، ەرتەڭىمىز – مۇنار،
سەنەرىمىز – جوق، سەكەمىمىز –كوپ؛
جان شىققان جوق، ءۇمىت ولگەن جوق –
ءومىر وسىلاي ءوتىپ جاتىر!»
ارينە، ءومىر وزگەرمەي تۇرمايدى. بۇل كۇندە، بالكىم، كورنەكتى پروفەسسور اقسەۋىل باسقاشا ويلاۋى دا مۇمكىن. كىم بىلەدى، ەلىمىز جاڭارىپ، جەرىمىز قۇلپىرعان شىعار. تۇمان سەيىلىپ، مۇنار تارقاعان بولار. كۇدىك - كۇماننەن ارىلعان شىعارمىز. جاپالاق – سۇڭقارعا، جابى – تۇلپارعا اينالعان شىعار. جان شىقپاعان سوڭ، ءۇمىت ولمەگەن سوڭ، البەتتە، جالعاسا بەرەدى، وتە بەرەدى.
قالاي بولعانمەن، اقسەلەۋدىڭ وسى ءبىر شىمىر، وتتى تولعاۋى ءدوپ شىقتى دەپ ەسەپتەيمىن. ءومىردىڭ سۇرىقسىز، سۇمپايى جاعىن اششى دا اشىق ايتۋ – اقىننىڭ مىندەتى، زامان تالابى، بابالار وسيەتى.
...
مەنىڭ ءاردايىم ەسىمنەن كەتپەيتىنى – قازاقتىڭ ەكى ۇلكەن جازۋشىسىنىڭ ماڭگىلىك ساپار الدىنداعى كەلەر ۇرپاققا قالدىرعان وسيەتى، اماناتى. بۇل، ءسوز جوق، ەرلىك، ازاماتتىق، ورەسى كەڭ، تۇعىرى بيىك تۇلعاعا ءتان قاسيەت.
مەندە «قازاق ادەبيەتىنىڭ» 1961 جىلدىڭ 30 ماۋسىم كۇنگى سانى ساقتاۋلى. گازەت تۇگەلدەي مۇقاڭ (اۋەزوۆ) قازاسىنا ارنالعان. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كۋنسوۆو اۋرۋحاناسىندا وپەراسيا الدىندا جازىلعان ءۇش حاتى كەلتىرىلگەن. بىرەۋى – تاحاۋي احتانوۆقا (21.06.1961)، ەكىنشىسى – ەسماعامبەت يسمايلوۆقا (18.06.1961)، ءۇشىنشىسى – زەيىن شاشكينگە (25.06.1961) باعىشتالعان.
ءبىرىنشى حاتتا: «ءقادىرلى، ءىنى دوس تاحاۋي!» دەلىنگەن. «مەن سەنى، ءابدىجامىلدى، زەينوللا، تاكەڭدى، سافۋاندى كوپتەن، باستان بولەك سانايتۇعىم... سەندەردى سول بولاشاعىمىز دەيمىن. سوندىقتان اناۋ ءبىر جىلداردان-اق ساعان، سەندەرگە مەن بەزرازليچنو قاراي العان ەمەسپىن. الدارىڭنان جاۋاپتى، ويلى جاڭالىقتاردى وزگە ءبىر قازاقتان مولىراق كۇتكەن كۇيدەمىن.
ەكىنشى ءبىر ءونىمدى توپ – مۇحامەدجان، حامزا، زەيىن. بۇلاردى سەندەر كوبىرەك تۇسىنە ويلاساڭدار - ءادىل بولادى. ولار جاستاي كەتىپ، ۇزاق زامان تۇسالىپ قالعان جىگەرلى تالانت. ومىرگە قوماعايلىق (جاقسى ماعىنادا) الا كەلگەن. شىعارمالىق شابىتقا دا سونداي قوماعايلار. ءونىمدى ەڭبەك ەتىسەدى».
ەسماعامبەت يسمايلوۆقا توسەك تارتىپ قالعان مۇقاڭ بىلاي دەپ جازادى:
«ەڭ قىمباتتى ءىنىم، دوسىم ەسەت!
... مەن تەگى ءومىردىڭ ءورى-قىرى، بيىگى مەن ويپاڭى، قىستالاڭى، شاتقالاڭى دەگەندى كوبىرەك كورگەمىن... ءبىراق بارىنەن دە ۇدايى ساۋ، سەرگەك كەۋدەمەن، اسىرەسە ءومىردى تازا مول سۇيۋمەن ءوتىپ كەلەمىن. سولاي توپشىلاسام: كۇيگەنىمنەن – سۇيگەنىم كوپ، جيرەنگەنىمنەن گورى قۇمارتقانىم كوپ، بۇگىنگى ءومىردى شابىتتانا ءسۇيۋىم، شەكسىز قىزىعا ءسۇيۋىم انىق مول».
اقتىق وپەراسياعا ەكى كۇن قالعاندا كەمەڭگەر جازۋشى زەيىن شاشكينگە مىنا جولداردى باعىشتايدى:
«سەنىڭ ءونىمدى ەڭبەگىڭە شىن تىلەكتەس ۇمىتكەرمىن. ىلگەرى اسا، باسا بەر. ءبىراق قاتارىڭدا وزىڭدەي ەندىگى ادەبيەت بولاشاعى دەپ ءوزىم تۇسىنەتىن: ءابدىجامىل، تاحاۋي، زەينوللا، سافۋاندار، حامزا بارىن ۇمىتپا، بەك باعالا، تىلەكتەس، قاناتتاس دوس دەپ باعالاي بەر دەر ەدىم».
قانداي عيبراتتى، ۇلاعاتتى سوزدەر! ومىرگە دەگەن قانداي قۇشتارلىق، ىڭكارلىك! ي.س.تۋرگەنيەۆتىڭ اقتىق دەمى الدىندا ل.ن.تولستويعا جازعان امانات حاتى سياقتى اسەر ەتەدى.
مەن بۇل سوزدەردى ءجيى وقيمىن، كوزىمە جاس الامىن، تەبىرەنەمىن. مۇقاڭدى جاسىمدا ءۇش رەت كەزدەستىرگەنىم بار، ءۇش رەت شابىتتى ءسوزىن تىڭدادىم. ونى باقىت دەپ قابىلدايمىن. حاتتارىندا مۇقاڭ اتاعان قازاقتىڭ زاڭعار جازۋشىلارىن دا جاقسى بىلەمىن، ارالاستىم، ءبىرازىنىڭ شىعارمالارىن ورىسشالادىم. بۇل دا باقىت. اتتەڭ، تۇگەلدەي دەرلىك و دۇنيەلىك بولىپ كەتتى. ارامىزدا بۇل كۇندەرى ابەكەڭ (نۇرپەيىسوۆ) عانا ءجۇر. قازىرگى جاس ادەبيەتشىلەر مۇقاڭنىڭ سوڭعى ءۇش حاتىنىڭ ءماتىنىن قويىن داپتەرىنە كوشىرىپ الىپ، ءجيى-جيى وقىپ، ساناسىنا توقىپ، ىشكى مانىنە بويلاي سۇڭگىپ، جۇرەك تۇبىنە ساقتاپ جۇرسە ەكەن دەيمىن.
سول سياقتى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «تۋعان ەلگە سوڭعى ءسوزى» ساناما تەرەڭ ۇيالاعان. ەستەرىڭىزگە تۇسىرەيىن:
«كەشەگى وتكەن عابيدەن دوسقا: «ەندى ەكى جىل جۇرسەك جەتپەي مە؟!» - دەگەنىم بار ەدى. سول مولشەرىم مولشەر بولدى. قوينى سۋىق قاسيەتتى قارا جەر قۇشاعىنا، مىنە، مەن دە كەتكەلى جاتىرمىن.
ۇمىتپەن، كۇرەسپەن، سەنىممەن وتكىزۋگە ۇزاق عۇمىرىمدى قورىتا قاراسام، قۋانىشىم دا، رەنىشىم دە مول ەكەن. جاڭا قازاق مەملەكەتىنىڭ بيلىك تۋى مەنىڭ كوز ا
