قالانىڭ ءبىز تۇراتىن شاعىن اۋدانىندا، تار كوشەنىڭ شەتىندەگى بيىكتەۋ تەكشەدە ورنالاسقان، قاراما-قارسى قوزعالماستاي ەتىپ جەرگە قادالعان، اعاش ورىندىقتارىنا 5-6 ادام ەركىن سياتىن كۇمبەز ءپىشىندى، توبەسى اعاشتارمەن قىيىلىستىرا جابىلعان شاعىن ورىن بار ەدى. بۇرىن كىمدەر ءۇشىن جاسالعانى قايدام، ءقازىر القاشتار مەن قاڭعىباستاردىڭ مەنشىكتى مەكەنى.

بۇل “كۇمبەز” ىشىندە كىمدەر وتىرمادى دەسەڭىزشى، جاسى دا، جاسامىسى دا، ەرى دە، ايەلى دە، ايتەۋ ومىرىنە نارازىلار وسى ءبىر اياداي “مەكەننەن” پانا تاۋىپ ءجۇردى. ءبىر قىزىعى ولار جىل قۇسىنداي كوكتەم كەلىپ، قىس تۇسە عايىپ بولاتىن. سولاردىڭ ىشىندە وسى جەردەن جيى تابىلاتىنى قىرىقتىڭ قىرقاسىنداعى، قاراتورى قازاق جىگىت. مەن وسى اۋدانعا كوشىپ كەلگەلى ءۇش جىلدان بەرى ونى كورىپ ءجۇرمىن. ال ودان بۇرىن قانشا جۇرگەنى ءبىر قۇدايعا ايان.

ونى ءار كەز ءار ءتۇرلى كەيىپتە كورەتىنمىن. كەيدە بەت-اۋىزى كوكگەرىپ، ءىسىپ، شاش-ساقالى دۋدىراپ تومەن قاراعان كۇيى، الدە-نەنى كۇبىرلەپ، سوزەگەن بۇقاشا تومسىرايىپ، تەڭسەلىپ وتىرادى. ەندى بىردە كىرلەپ، مايلانعان شاشىن سۋ سالىپ تاراپ، ساقال-مۇرتىن رەتكە كەلتىرىپ، اينالاسىنا مويىن سوزا قوقايلانا وتىراتىنى بار. مەن ونىڭ وسىنداي “ادەمى” ساتتەرىندە قولىنا تيىن-تەبەن نەمەسە دۇكەننەن ءبىر نان مەن ءبىر ليتر اۋىز سۋىن الىپ بەرىپ كەتەتىنمىن. ول ماعان ءۇنسىز باسىن يزەپ ريزاشىلىعىن بىلدىرگەندەي بولاتىن.

بۇگىن جۇما ەدى. ساداقا بەرەيىن دەپ، دۇكەننەن نان مەن سۋىمدى الىپ، سول كۇمبەزدىڭ قاسىنا كەلدىم. ويلاعانىمداي قاڭعىباس جىگىتىم جالعىز وتىر ەكەن. بۇگىن دە سەرگەك كورىنەدى. ول وتىرعان ەكى كىسىلىك ورىندىقتىڭ شەتىنە زاتتارىمدى قويىپ جۇرۋگە ىڭعايلانا بەرىپ ەدىم.  ول كەنەتتەن:

-باۋىرىم،-دەدى ءتىلى كۇرمەلىڭكىرەپ. مەن ونىڭ جۇزىنە جالت قارادىم. «باۋىرىم» - دەي مە، قۇلاعىما جاعىمدى، جۇرەگىمە جىلى ءسوز. اراقتان ازاپ شەگىپ، ادامدىقتان ارىلىپ بارا جاتسادا، ءبارى-بىر، قازاقى كوڭىلى، قازاقى ءتىلى وشپەگەن كورىنەدى.

-سەن باستىقسىڭ با؟

-جوق.

-بايسىڭ با؟ - مەن ونىڭ بۇل سۇراعىنا ەرىكسىز مىرس ەتتىم دە:

-مۇعالىممىن-دەدىم.

ول باس-اياعىما ءبىر شولىپ شىقتى دا، جۇرە بەر دەگەن كىسىشە، قولىن ءبىر سىلتەدى. «قاڭعىباس تا ءمۇعالىمدى كوزىنە ىلمەيدى» وسى ءبىر اششى مىسقىل كوڭىلىمدە بۇلك ەتىپ، تاناۋىمدى مىرس ەتكىزدى. ەكى-ۇش قادام اتتاعانىم سول ەدى:

ء-مۇعالىم، توقتا - دەدى ول داۋىسىن كوتەرىپ. مەن توقتاپ، موينىمدى بۇردىم.

-الماتى قالاسىندا رەمونت ءجۇرىپ جاتىر - دەدى ول ماعان قاراپ، الدە-بىر ماڭىزدى اقپاراتتى جەتكىزگەندەي باسىن تىك ۇستاپ. مەنىڭ ءۇنسىز قالعانىمدى كورىپ، ءتىلى مەن ەكى ەزۋىن كەزەك جالاپ الدى دا ءسوزىن ساباقتادى:

-ورتالىقتىڭ ءبارى سولاي، جوندەپ جاتىر، ءجۇرۋ نيەۆوزموجنا. ول وسىلاردى ايتىپ وتىرىپ، كىرلەگەن، قارايىپ كۇنگە كۇيگەن قولدارىمەن، مەن بەرگەن ناننان ءبىر جۇلىم الدى دا اۋزىنا ءبىر-اق توعىتىپ، ەكى ۇرتىن بۇلتىڭداتا شايناي جونەلدى. نە ايتپاق ويى بار ەكەن، ءسوزىن تىڭدايىن - دەگەن ويمەن ايالدادىم. ول سۋدى قىلقىلداتا جۇتىپ، ەزۋىنەن اققان تامشىلاردى قولىنىڭ سىرتىمەن ءسۇرتىپ تاستاپ:

-وسى جەردى نەگە جوندەمەيدى؟ - دەپ قولىمەن مەنىڭ قيعاش تۋ سىرتىمداعى الاڭدى كورسەتتى. ونىڭ نۇسقاپ وتىرعانى ءتورت جاعىنا ۇلكەن دە، ۇزىن قابات ۇيلەر تۇسكەن ورتاسى اجەپتاۋىر اشىق جەر ەدى. اشىق الاڭنىڭ ءبىر شەتىن الا قويىلعان قولقاڭدى قاباتىن ساسىق ءيسى اناندايدان سەزىلەتىن قوقسىق جاشىكتەرى بولسا، ەندى ءبىر تۇسى  وسى تەكتەس قاڭعىباستاردىڭ مەنشىكتى مەكەندەرىنە اينالعان جان-جاعى اشىق، ءۇستى جابىق اعاش لاشىقتار ەدى. ال قالعان باسىم بولىگى دوپ تەپكەن بالالاردىڭ شاڭىنا «شومىلىپ» جاتقان سۇرىقسىز دالا. جاڭبىر سۋى اقسىن دەگەن نيەتپەن جاسالعان ارىقتىڭ ءىشى تۇرمىستىق قالدىقتارعا تولى. ولاردى قاڭعىباستار الدە تۇرعىندار جوق الدە وسى اۋلالاردىڭ تازالىقشىلارى تاستاعانى بەلگىسىز. ايتەۋ، قالالىق مادەنيەتتەن، ءتىپتى، جاي ادامگەرشىلىكتەن الشاق قىلىق. ونىڭ سازايىن جاڭبىر جاۋعاندا كورەمىز. ول كورىنىستى قازاقستاندىقتارعا سۋرەتتەپ جاتۋدىڭ باسى ارتىق جۇمىس، ونسىز دا تانىس دۇنيە عوي. قاڭعىباستان بۇلايشا سۇراق كۇتپەگەن مەن، نە دەرىمدى بىلمەي اڭتارىلىپ قالدىم. ءبىر جاعىنان قىزىق، بۇل ارانىڭ جوندەۋ كورمەگەنى ۇي-كۇيسىز بەيشارانىڭ قاي قابىرعاسىنا باتىپ وتىرعانىن بىلگىم كەلىپ:

-وسى ماڭدا تۇرىپ پا ەدىڭ جوق الدە جاقىن بىرەۋىڭ تۇرا ما؟

-جوق-ەي، انشەيىن ۇيرەنگەن جەر عوي.

ول ەزۋ تارتىپ كۇلدى. ۇستىڭگى ءبىر قاسقا ءتىسىنىڭ وپىرىلا سىنعانى بولماسا، باسقا تىستەرى ازىرگە امان كورىنەدى. كۇلگەندە ءاجىم باسقان كوز جيەگى ءتىپتى دە قاتپارلانىپ كەتەدى ەكەن. ونىڭ كۇلگەنىن العاش كورۋىم. تومسىرايىپ، قاتۋلانىپ، توزىپ جۇرەتىن جۇزدەن كۇلكىنى كورۋدىڭ ءوزى ءبىر ءتۇرلى سەزىلەدى ەكەن. ادام دەگەن قىزىق قوي، وسىناۋ جۇدەپ-جاداپ جۇرگەن جانداردان جىلى ءسوز، جىلىمىق كۇلكى كورۋدى ءبىر ءتۇرلى ەرسى سانايمىز. بارلىق قايعىنى، ازىپ-توزۋدى تەك سولاردىڭ عانا ماڭدايىنا جازعانداي، تەك سولاردان عانا  لاستىقتى، ناداندىقتى، ەسالاڭدىقتى، قاسىرەتتى، تورىعۋدى كورگىمىز كەلەدى. الايدا، جىلت ەتكەن جاڭالىقتى، قۋانىشتى، مارقايۋدى، كۇلكىنى، اقىلدى ءبىر اۋىز ءسوزدى ولاردان كۇتپەيمىز، ءتىپتى، ولارعا قىيمايمىز دا. ەگەر وندايدى كورە قالساق، الدە-بىر جانۋار اياقاستى ءتىل قاتىپ كەتكەندەي تاڭدانامىز دا قالامىز.  وسى ءبىر تۇيدەك تۇيسىكتەر سانامنان سالتانات قۇرىپ ءوتۋى سول ەكەن، وزىمنەن-وزىم قىسىلىپ، ۇيالىپ قالدىم. ءۇنسىز بارىپ قارسى الدىنداعى ورىندىققا جايعاستىم. قاڭعىباس ماعان قويعان سۇراعىن ۇمىت قالتىرعانداي نەمەسە مەنەن جاۋابىن كۇتپەگەندەي سول توزعان الاڭعا قاراپ، نانىن جەپ، سۋىن ءىشىپ جايبىراقات وتىر. ەرىكسىز ءسوزدى ءوزىم باستادىم:

-قالانىڭ ورتالىقتارى ونسىز دا جامان ەمەس ەدى، وسى شەتكەرى تۇستارىن جوندەسە جاقسى بولار ەدى، ءا؟

مەنىڭ داۋىسىم وعان زورعا جەتكەندەي اۋدەم ۋاقىتتان سوڭ ءتىل قاتتى:

-قالانىڭ بارلىق جەرى جاقسى بولۋى كەرەك. مىنا سەن سياقتى ادەمى كيىنگەن. ول وسىلاردى ايتقاندا كوزىنەن اۋەلگى كۇلكىنىڭ ءۇشقىنىن قايتا كوردىم. ءبىراق بۇل جولى ونىڭ كۇلكىسىن توسىرقاماي، سولاي قالىپتى قابىلدادىم. كەنەت ونىڭ ءجۇزى سۇرلانىپ، كوزىنەن ءبىر ءتۇرلى مۇڭلى، شەرلى كۇي ەسكەندەي بولدى. ماعان الگى الاڭقاي جاقتى نۇسقاپ:

-مىنا جەر مەن سەكىلدى.

ونىڭ داۋىسى ءدىرىل ارالاس، ءالسىز شىقتى. “مەن، مەن ونىڭ توزعانىن قالامايمىن” - دەدى ءجۇزى كەمسەڭدەپ، كوزدەرى جۇمىلعان كۇيى. 

ول وسىلاردى ايتىپ، قالعان نان مەن سۋدى مايلاسقان، سىدىرماسىنىڭ تىستەرى الدە قاشان ءتۇسىپ قالعان، اۋەلگى ءتۇسىنىڭ قانداي ەكەنىن اجىراتۋعا كەلمەستەي كىر مەن شاڭ باسقان سومكەسىنە توعىتتى دا، ورنىنىن تۇرىپ باسى اۋعان جاققا كەتە باردى. وسى ءبىر سورى قايناعان، ارىقتاپ، ەڭكىش تارتقان قازاقتىڭ سىرتىنان قاراپ وتىرىپ، شىنىمەن جانىم اشىپ كەتتى. بۇرىن تەك، اللانىڭ ريزاشىلىعى ءۇشىن دەپ بەرەتىن ساداقامدى، ەندى شىن جۇرەگىمنەن بەرگىم كەلدى. ۋا ادام بالاسى-اي، كۇلىمسى يىسكە كومىلىپ جۇرسەڭ دە، جۇدىرىقتاي جۇرەگىڭدەگى شىبىن جانىڭ ماڭگىلىك نۇردىڭ ساۋلەسى بولعاندىقتان، بيىككە، سۇلۋلىققا، ومىرگە دەگەن تالپىنىسىنان جاڭىلمايدى-اۋ. سەن اسىقپا باۋىرىم، ءالى قالامىزدىڭ بارلىق جەرى قۇلپىراتىن بولادى. سەن دە سول كۇنگە دايىن بول. كۇلىمدەگەن كۇننىڭ استىنداعى، كۇڭىرەنگەن كۇي ەسكەن “كۇمبەزدەن” وسىلاي كۇيزەلگەن كوڭىلىمدى سۇيرەتىپ مەن دە ۇيىمە قاراي اياڭداي بەردىم...

قاستەر سارقىتقان

اباي اتىنداعى قازۇپۋ،

ەلتانۋ جانە تۋريزم كافەدراسىنىڭ ۇستازى