ءالى ەسىمدە بالا كەزىمىزدە كەز-كەلگەن ءسوزدى، اسىرەسە ءبىر-بىرىمىزدىڭ ەسىمدەرىمىزدى تەرىس وقىپ، تەز سويلەۋگە جاتتىعىپ، ءتىپتى كەيدە جارىستا ۇيىمداستىراتىنبىز. ەگەر دە كەيبىرەۋلەرىمىزدىڭ  ەسىمىنىڭ  دىبىستالۋى مەن ماعىناسى وزگەرگەن جاعدايدا (كەيبىرەۋلەرى ايتۋعا بولمايتىن جامان سوزدەر بولىپ شىعادى)، ۇنەمى كەلەمەج-كۇلكى قىلىپ ءاجۋالايتىنبىز.

بارشامىزعا بەلگىلى، اتام قازاقتىڭ سوزدىك قورىندا اباي اتامىز ايتقانداي،  "اينالاسى جۇپ-جۇمىر، تەپ-تەگىس" بولىپ كەلەتىن ەڭ قاسيەتتى بىرنەشە ۇعىمدار بار. ولار، اللا، اتا، اعا، انا، اپا، ەكە (اكە)، ءىنى، نان، شاش ت.ت.  بۇل ۇعىمداردى قالاي قاراي وقىساڭدا دىبىستالۋى دا، ماعىناسى دا ەش وزگەرمەيدى. اتام قازاقتىڭ ەڭ ءبىرىنشى (العى، العاشقى، الدىڭعى)  قاسيەتتى تاڭباسى «ا»مەن باستالىپ «ا»مەن اياقتالادى. التى الاشتىڭ دا ءتۇبىرى «ال» بولاتىنى وسىدان.  ولاردى تەرىس وقىپ كەلەمەج-كۇلكى ەتە المايسىڭ. مىسالى، ورىستىڭ ماماسى مەن پاپاسىن تەرىس وقىپ كورىڭىزشى. نە بولار ەكەن؟  مامانى تەرىس وقۋدى ويلاۋدىڭ ءوزى ۇيات، ال پاپانى تەرىس وقىساڭ يت بولىپ ءۇرىپ كەتەسىڭ. كىم كورىنگەنمەن توسەكتەس بولىپ (دارۆين ءىلىمى ادامداردى مايمىلدان جاراتىپ، بۇگىنگى ادامداردى مايمىلمەن ويناستان  تۋعىزعان)  يت بولىپ ءۇرىپ جۇرگەن ادام كىمگە كەرەك. شىنىندا دا اقىل-ەسى دۇرىس ايەل مايمىلمەن نەكەگە وتىرمايدى ەمەس پە؟ ولاردىڭ اتا-انالارىن جاپپاي قارتتار ۇيىنە توعىتاتىن جامان ادەتتەرىنىڭ دە باستاۋ الاتىن جەرى وسى. دەمەك، ولاردىڭ «ۇلى» مادەنيەتى  مەن ءسوز جاساۋ جۇيەسى، ءبىزدىڭ اتالارىمىزدىڭ  سيراعىنا دا تاتىمايدى.

وسى كيەلى ۇعىمداردىڭ سىرتىنا ۇلى اتالارىمىز  «قازاق» دەگەن ەل اتاۋىمەن ەشقاشان بۇزىلمايتىن ەتىپ، ماڭگىلىك  قورعان سالعان. وزدەرىڭ كورىپ وتىرعانداي، ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە اتاۋىن تەرىس وقىپ، كەلەمەج-كۇلكى ەتە المايسىڭ. دەمەك، جوعارىداعى جانىڭا ەڭ جاقىن، ەڭ كيەلى ۇعىمدار قازاقتىڭ ءتىلى مەن ءدىنى جانە ەلىمىزدىڭ قازاق دەگەن اتاۋى امان تۇرسا، ولار ەشقاشان بۇزىلمايدى.

ءبىراق، بۇنى قازىرگى تاڭ دا  بۇزۋعا بارىنشا جانتالاسىپ جۇرگەندەر ەلىمىزدە جەتىپ ارتىلادى. سونىڭ ىشىندە ءبىز ءۇشىن ەڭ ءقاۋىپتىسى ورىس ءتىلدى  بيلىك يەلەرى (شەنەۋنيكتەر) بولىپ تۇر. مىسالى، قازاق دەگەن ەل اتاۋىنىڭ سوڭىنا جالعانعان «ستان» دەگەن ءسوز وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق.

 «ستان» دەمەكشى، ورىس تىلىندە «ستانيسا» (ءۇي سانى 2-3 ۇيدەن تۇراتىن كىشكەنتاي  ەلدى مەكەن)  جانە ۋاقىتشا تۇراق «ستانسيا» (پوەزداردىڭ 10-20 مينۋت ايالداپ وتەتىن جەرى)، پوليەۆوي ستان (ەگىنشىلەردىڭ ۋاقىتشا تۇراعى)، «وحوتنيچي ستان» (اڭدى ءبىر جەردە جاتىپ ماڭگى اۋلامايسىڭ)، «سەنوكوسنىي ستان» (ءبىر جەردىڭ ءشوبىن ماڭگى شاپپايسىڭ، 2-3 كۇننەن كەيىن باسقا جەرگە اۋىپ قوناسىڭ)  دەلىنسە، بۇل ءسوز پارسى تىلىندە سول ەلدىڭ شەت ايماعىنداعى كولەمى كىشكەنتاي ەلدى مەكەن (پروۆينسيا) دەگەندى بىلدىرەدى. دەمەك، قازاق-ستان دەگەنىمىز، قازاقتاردىڭ ۋاقىتشا تۇراعى دەگەن ءسوز. اينالايىندار-اۋ! ايتىڭدارشى ءبىزدى قايدا اپارۋعا دايىنداپ جاتىرسىڭدار؟ بۇل ءبىر.

ەكىنشى، قازاق دەگەن ەلىمىزدىڭ اتاۋىن وسى ورىس ءتىلدى بيلىك يەلەرى تىلدەرى كەلمەيتىنىن سىلتاۋراتىپ «كازاك» ەمەس، «كازاح» دەپ اتاپ ءجۇر. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، «كازاح» دەگەندە «ك» دەگەن دىبىس «ح (يكس)» دەگەن بەلگىسىزدىك تاڭباسىمەن اۋىستىرىلىپ، سوڭعى دىبىستاعى  «قۇلىپ (زاموك)» الىنىپ تاستالعان. دەمەك، ءبىز قۇلىبىمىزدىڭ كىلتىن، ياعني ءتىلىمىزدىڭ بيلىگىن  سولارعا بەرىپ قويدىق. ەندى ولار ودان وڭايلىقپەن ايىرىلا قويار ما ەكەن؟

ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاسى «قىلشىلداعان قايران جيىرما بەسكە» تاياپ قالسا دا، ەلىمىزدىڭ بيلىگىندە وتىرعان (دارۆين ىلىمىمەن مۇزداي قارۋلانعان) ورىس ءتىلدى ۇكىمەتىمىز، ءتىل جانە تاريح عىلىمدارىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيلەرى قازاق ءۇشىن وسىنداي قاراپايىم دۇنيەلەرگە دە باستارى جەتپەي كەلەدى.

ايتىڭىزدارشى، سىزدەر مۇنى ادەيى ىستەپ جۇرسىزدەر مە؟ الدە اقىلدارىڭ مەن بىلىمدەرىڭنىڭ بار جەتكەن جەرى وسى ما؟ جاۋاپتارىڭىزدى كۇتەمىز؟

مۇحامبەتكارىم قوجىرباي ۇلى