1917 جىلى «قازاق» گازەتىندە «الاش» پارتياسى باعدارلاماسىنىڭ جوباسى جاريالاندى. اتالعان جوبادا قازاق جەرىندەگى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ ەسىگى اشىق جانە تەگىن بولۋى، باستاۋىش مەكتەپتەردە ءبىلىم تەك انا تىلىندە وقىتىلۋى قاداپ ايتىلدى.
الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاقتىڭ جاڭا سوزدەرىن جاساۋداعى ەڭبەگى وراسان زور. ماسەلەن، ول پۋبليسيستيكانى كوسەمسوز، ءافوريزمدى ءدىلمارسوز، ءجيۆوپيستى كەسكىن، ارحيتەكتۋرانى ساۋلەت، مۋزىكانى اۋەز دەپ اتادى. اقاڭنىڭ ورىس نەمەسە باسقا تىلدەردەگى دايار سوزدەردى الا سالماي، تەرمين جاساۋدا انا ءتىلىنىڭ تامىرىنا ءۇڭىلۋى ۇلكەن ۇلگى-ونەگە. ونىڭ وسى ۇلگىسىن ونىڭ تۇستاستارى دا شەبەر پايدالاندى. ماسەلەن، ەلدەس ومار ۇلى گەومەتريا مەن تريگونومەتريانى پىشىندەمە جانە كەسكىندەمە دەپ اتادى. تەورەمانى ءتۇيىن، گيپوتەنۋزانى قيما، تراپەسيانى قوستابان، پەريمەتردى جيەك، راديۋستى ءورىس دەپ جازدى. وكىنىشكە قاراي، وسىنداي ۇلىلاردان قالعان ۇلاعاتقا ءالى دە كوبىمىز دەن قويماي ءجۇرمىز. ءتىل قورىن بايىتاتىن سوزدەر اقاڭنىڭ «ادەبيەت تانىتقىشىنان» عانا ەمەس، «قازاق» گازەتىندە جارىق كورگەن كوپتەگەن ماقالا، حابارلاردان دا كوپتەپ تابىلادى.
الاش ارىستارى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى وزەگى ءتىل ەكەنىن جاقسى ءتۇسىندى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى «دۇنيەدە ەشبىر ءتىل وز-وزىنەن شىقپايدى. ءتىل دەگەن نارسە قالىڭ ەلدىڭ كۇندەگى تۇرمىس قازانىندا قايناپ، ءپىسىپ دۇنيەگە كەلەدى... ءوز تىلىمەن سويلەسكەن، ءوز تىلىمەن جازعان جۇرتتىڭ ۇلتتىعى ەش ۋاقىتتا ادامى قۇرىماي جوعالمايدى. ۇلتتىڭ ساقتالۋىنا دا، جوعالۋىنا دا سەبەپ بولاتىن نارسەنىڭ ەڭ قۋاتتىسى – ءتىل»-دەپ جازسا، عۇمار قاراش: «ءتىل بولماسا، ۇلت تا بولمايدى، ياعني ۇلت بۇتىندەي ولگەن، جوعالعان ۇلت بولادى. ەڭ اۋەلى انا ءتىلى قاجەت. ەگەر انا ءتىلىن بىلمەسەڭ، وندا سەن ول ۇلتتىڭ بالاسى ەمەسسىڭ. انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ، ۇلت ءبىلىمىن الا المايسىڭ...»، - دەدى. مۇستافا شوقاي: «ۇلتتىق رۋحتىڭ نەگىزى – ۇلتتىق ءتىل. كەشەگى رەسەي ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا جول بەرمەدى. ول كەزدە ءبىزدىڭ ۇلتتىق باسىلىمدار شىعارۋ قۇقىعىمىز جوق بولاتىن»، - دەپ اشىنا جازدى. حالەل دوسمۇحامەد ۇلى: «انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ بوتەنشە جاقسى سويلەسەڭ، بۇل – ءسۇيىنىش؛ انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ بوتەنشە سويلەسەڭ، بۇل – كۇيىنىش. ءوز ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ، جات تىلگە ەلىكتەي بەرۋى زور قاتە. بۇل وقىعانداردىڭ ءھام وقۋشىلاردىڭ ەسىنەن شىقپاۋى كەرەك...ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدە قازاق ءتىلى – باي ءتىل. تەك سوزدەرىن عىلىم جولىنا سالىپ رەتتەسە، ەشبىر جۇرتتىڭ تىلىنەن كەم بولمايدى»، - دەگەن وي ايتتى.
ەلدەس ومار ۇلى ءاليحان مەن اقاندى قازاق ۇلتىنىڭ كوسەمدەرى دەپ تانىسا، ولار دا ەلدەس دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن. ەلدەس «پىشىندەمە» مەن «كەسكىندەمە» جارىق كورگەننەن كەيىن ەڭ العاشقى باعانى دا سولاردىڭ اۋزىنان ەستىگەن. گەومەتريا مەن تريگەنومەتريانى ءتارجىمالاۋعا بولادى دەگەن ءۇش ۇيىقتاساق ويىمىزعا كەلمەپتى، سەن قازاق ۇعىمىنا ساي بالاما تاپقان ەكەنسىڭ، – دەپ ەكەۋى بىردەي بالاشا ءماز بولعان. اقاڭ ەلدەستىڭ اۋدارمالارىن جانە جاڭا بالامالارىن قۋانا قۇپتاعان بولاتىن. ءاليحان بوكەيحان احمەت بايتۇرسىنۇلىنا جازعان حاتىندا: «ەلدەسىم جاقسى جىگىت. بۇرىن دا جاقسى ەدى. ەندى ونان دا سۇيىكتى بولىپ كەتتى. ءبىر كۇنى شاڭگەرەي ماعان: «مەن سەنى جاقسى كورەم. بىلەسىڭ بە؟ – دەدى. مەن: «جوق!» – دەدىم. شاڭگەرەي ماعان: «سەن شىن قازاقسىڭ با؟ سەنى قازاق دەپ جاقسى كورەم!» – دەدى. فيزيكانى وقىپ قاراسام، ەلدەسىم دە قازاق ەكەن»، – دەپ جازىپتى.
الاش يدەياسىنا ءبىز ادالدىق تانىتىپ ءجۇرمىز بە؟ وسى ساۋال كەيىنگى ۋاقىتتا ءجيى مازالايدى. مەملەكەتتىك ءتىل دە ەلتاڭبا، ءانۇران، مەملەكەتتىك تۋ سەكىلدى قازاق مەملەكەتىنىڭ سيمۆولى، ەلدىگىمىزدىڭ نىشانى. مەملەكەتتىك تىلگە كوشۋ ماسەلەسى سولتۇستىك وبلىستاردا كوبىنەسە تەك قانا ورىس ءتىلىنىڭ پايداسىنا شەشىلىپ جاتقانى وتىرىك ەمەس. ءاۋ باستا قوعام بولىپ جيىلىپ، تاۋداي بولىپ ءۇيىلىپ، اياعىندا قار سۋىنداي سۇيىلىپ كەتكەن جايىمىزدى جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. قازىرگى ورىس ءتىلى مەن قازاق ءتىلىنىڭ «تەپە-تەڭدىگى» اتتىلىمەن جاياۋ ادام جارىسقانداي، قاجىمۇقانمەن ەرگەجەيلى الىسقانداي جاعدايدا. ءتىلىمىزدىڭ التىن دىڭگەگى بولعان قازاق اۋىلدارىنىڭ كوبى ازىپ-توزىپ، وزدەرىنىڭ بايىرعى اتاۋلارىنان ايىرىلىپ قالدى.
تەرمينولوگيا سالاسىنداعى مامانداردىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا، سەلو، دەريەۆنيا، رابوچيي پوسەلوك، ناسەلەننىي پۋنكت دەگەن اتاۋلاردى جاڭالاپ، كەنت، شاھار، مەكەن، قوڭىس، تۇراق دەگەن سەكىلدى قازاق تىلىندەگى بالامالارمەن اۋىستىرۋ كۇن تارتىبىنە قويىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. اۋەلى كورشىمەن اقىلداسىپ الايىق دەگەن جالتاقتىقتى ىسىرىپ قويىپ، قالا، اۋىل، كوشە اتاۋلارىن، دۇكەندەر مەن مەكەمەلەر، كاسىپورىندار اتاۋلارىن، ماڭدايشاداعى جازۋلاردى ءبىر-اق تىلدە جازۋ تۋرالى ءتىل تۋرالى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ اۋاداي قاجەت. ەكى تىلدە جازۋ ەكى ەسە شىعىن ەكەنىن نەگە ەسكەرمەيمىز. اباي داڭعىلىن «پروسپەكت ابايا»، شوقان كوشەسىن «ۋليسا ۆاليحانوۆا» دەگەننەن نە ۇتامىز؟ كيريلل ارپىمەن جازىلعان جازۋدى وسى كۇنى قازاق تۇگىلى ورىس تا تۇسىنەتىن دەڭگەيگە كەلدىك ەمەس پە؟! بۇرىن «توبىل» اتالىپ كەلگەن فۋتبول كومانداسى «توبول» دەگەن اتپەن قوستاناي وبلىستىق ادىلەت باسقارماسىندا زاڭدى تىركەۋدەن وتكەنىنە دە كوزىمىزدى جۇمىپ قويدىق. وزگە ۇلتتاردى رەنجىتپەيىك دەگەن جەلەۋمەن تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارىن قايتارۋدى ۇزىن ارقان، كەڭ تۇساۋعا سالىپ كەلەمىز. وسى ماسەلەگە وراي ەلدى مەكەندەردە جيىن جاساۋ، ولاردى جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردا قاراۋ سەكىلدى پروسەستەردەن ارىلمايىنشا قازاقتىڭ ءسوزى وتپەيتىنىنە كۋا بولىپ ءجۇرمىز.
ەڭ الدىمەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى كارتاسى جاسالۋى كەرەك سەكىلدى. بۇل كارتاداعى جەر-سۋ اتاۋلارى تۇگەل دەرلىك قازاق تىلىندە جازىلۋى كەرەك. تىلىمىزگە قاۋلاعان ورتتەن قورعاعانداي جاناشىرلىق كورسەتىپ، قاراڭعىدا قالعان اۋىلدا جارىق جاندىرعانداي قىلۋ ءۇشىن مەملەكەتتەگى بەرۋ ماسەلەسى، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ ءتىل تۋرالى زاڭدا ارنايى قاراستىرىلۋى كەرەك. ءتىل تۋرالى زاڭدى بۇزعان مەكەمە باسشىلارىنا اۋەلى ەسكەرتۋ جاساپ، كەيىن ايىپ سالىنسا، وعان دا كونبەسە، قاتاڭ جازالانسا، سالىنعان ايىپتان تۇسكەن قارجى ءتىلىمىزدى دامىتۋعا جۇمسالسا، ونىڭ پايداسى وراسان زور بولاتىنىنا كۇمان كەلتىرۋ قيىن.
مەملەكەتتى التىن وتاۋ دەپ بەينەلى تۇردە ايتاتىن بولساق، اكەسى مەن شەشەسى قازاق تىلىندە سويلەمەيتىن وتباسىندا بالانى قازاقشا سويلەتەمىن دەۋ بەكەرشىلىك. انا تىلىندە ەڭ الدىمەن پرەزيدەنت اپپاراتى، پارلامەنت، اكىمدەر سويلەۋى كەرەك. سويلەي الماسا، اكىم بولماي، باسشى بولماي، ورىنباسار بولسا، قوسشى بولسا دا، جەتىپ جاتىر. ال ۇلتتىق يدەولوگياعا جاۋاپتى ورىنباسارلار ەكى ءتىلدى تولىق مەڭگەرمەسە، مەڭگەرگىسى دە كەلمەسە، ولاردان نە قايىر؟!
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ىرگەتاسى بالاباقشا مەن مەكتەپ دەسەك، سول باقشالار مەن مەكتەپتەردى تەك قانا انا تىلىندە تالىم-تاربيە بەرەتىن وقۋ وردالارى قىلىپ قايتا قۇرۋعا نە كەدەرگى؟! باياعى جالپاقشەشەيلىك. قازاق مەكتەبىندە مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرىپ، ورىس ءتىلىن تەرەڭدەتىپ وقىتسا، وزگە ۇلت العىس ايتپاسا، قارعىس ايتپايتىنى انىق. ال بالالار ۇيىندەگى تالىم-تاربيە سولتۇستىك وڭىردە كوبىنە ورىس تىلىندە ەكەنى بەلگىلى. ولار ەر جەتكەن سوڭ ءوز ەلىن وگەي سانايتىن ۇرپاق بولماسىنا كىم كەپىل؟! احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقان مەكتەپتەگى ءبىلىم العاشقى جىلدارى تەك قانا انا تىلىندە بەرىلۋى كەرەك دەگەن «باستاۋىش مەكتەپ» تۋرالى («قازاق» گازەتى، 1914 جىل) تاماشا ويدىڭ شەنەۋنىكتەردىڭ ويىنا دا كىرىپ-شىقپايتىنى تۇسىنىكسىز. باستاۋىش مەكتەپتە ءبىرىڭعاي قازاقشا وقىتۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپتى ما؟ ەڭ سوراقىسى، كەيىنگى ۋاقىتتا سولتۇستىك وڭىردە قازاق مەكتەبىنەن كورى ورىس مەكتەبىنە باراتىن وقۋشىلار سانى كوبەيىپ بارادى.
رەسەيلىك باق-تىڭ قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىنە ىقپالىنان دا ارىلا الماي وتىرمىز. قوستاناي وبلىسىنداعى جۇزدەن استام گازەت پەن جۋرنالدىڭ تازا قازاق تىلىندە شىعاتىنى بىرەن-ساران. اۋداندىق جانە قالالىق گازەتتەردىڭ اتى قازاقشا دا، زاتى باسقا. ماسەلەن، قارابالىقتا «اينا»، قوستاناي اۋدانىندا «كوزقاراس»، قوستاناي قالاسىندا «قوستاناي» دەگەن گازەتتەر جارىق كورەدى. ماتەريالداردىڭ باسىم بولىگى ورىس تىلىندە، قازاق تىلىندە ارا-تۇرا نە جالعىز بەت، نە ايقارما بەتتەر بەرىلەدى. ءبىزدىڭ قازاق سوعان دا ءماز.
«كورشىڭ سوقىر بولسا، كوزىڭدى قىس» دەگەن ماتەل قازىرگى ۋاقىتتا بىزگە ارناپ ايتىلعان ءتارىزدى. ال كورشى مەملەكەتتەگى قازاقتاردىڭ نە مەكتەبى، نە تەاترى، نە انا تىلىندە شىعاتىن باسىلىمى جوق. وعان سۇراۋ سالىپ جاتقان قازاق ۇكىمەتى دە جوق.
ءتىل ماسەلەسىن مەن ايدالادا توقتاپ قالعان وگىز جەككەن ارباعا ۇقساتامىن. حالىق ولەڭىندە ايتىلعانداي، قارا جولمەن سىقىرلاپ اربا كەلەدى. نە اسفالت جول جوق، اياقتىڭ استى باتپاق، جولاۋشىلاردىڭ ءۇستى ساتپاق. اربانى كوزدەگەن جەرگە الىپ بارۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قامىت كيگەن وگىز مىقتى بولۋى كەرەك، ونىڭ شاماسى جەتپەسە، ايداۋشى ىسكەر بولۋى شارت، ونىڭ دا قولىنان كەلمەسە، كەزدەيسوق جۇرگىنشىلەر مەن ارناۋلى جولاۋشىلار بەينەتىنە كونىپ، ءبىرى تەگەرشىگىن يتەرىپ، ءبىرى وگىزدى سۇيرەپ، بىرەۋى جول كورسەتىپ دەگەندەي، كوپشىلىكپەن بىتەتىن جۇمىس. بىزدە ءسوز كوپ تە، ءىس شامالى. ال قۇر ايقايمەن ەسەكتى دە جۇمىسقا جەگە المايسىڭ. تاۋەلسىزدىك العالى پالەن جىل دەپ جاتىرمىز. ودان بەرى ءبىرىنشى سىنىپتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان بالا كامەلەتكە كەلەتىن ۋاقىت بولدى عوي. ءتىلى قازاقشا شىققان بالا ەندى قازاقشا سويلەي الماي تۇرسا، وعان كىم كىنالى؟! ونى ساقاۋ دەپ تە، ماقاۋ دەپ تە ايتا المايمىز عوي.
اقاڭ ايتقان حالىقتىڭ كوزى، قۇلاعى ءتىلى بولاتىن ءتول باسىلىمدارىمىز جەتكىلىكتى مە؟ وزگە ۇلتتاردى تورىمىزگە شىعارىپ، ءوزىمىز بوساعادا قالاتىنداي نە جازىعىمىز بار؟ وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن بالالارىمىزدى قازاق مەكتەبىنە بەرىپ، جينالىستاردا انا تىلىمىزدە سويلەپ، مارقايىپ قالىپ ەدىك. سول ءۇردىس جالعاسىن تاۋىپ جاتىر دەپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى، «قازاق ءتىلى تاعى قالدى تاسادا، ۇقساپ تۇرمىز اقاڭ ايتقان ماساعا...»
تەلەديداردى اشىپ قالساڭ دا، راديونىڭ قۇلاعىڭ باسىپ قالساڭ دا، گازەتتەردى پاراقتاساڭ دا، جۋرنالدارعا قاراپ قالساڭ دا باسىمدىق ورىس تىلىندە. قازاقستانداعى، اسىرەسە، وبلىس ورتالىقتارىنداعى ورىس تىلدەس گازەتتەر قازاق ەلى ەمەس، باسقا مەملەكەتتىڭ باسىلىمى سەكىلدى. ويتكەنى، ولاردا حالقىمىزدىڭ ءتىلى مەن ءدىنى، ءسالت-داستۇرى، ادەبيەتى مەن مادەنيەتى تۋرالى مۇلدەم جازىلمايدى نەمەسە ارا-تۇرا، ءتيىپ-قاشىپ جازىلادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى حريستيان ءدىنىن ۋاعىزدايدى، ورىس نەمەسە باتىس مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن ناسيحاتتايدى. ءبىر عاجابى، سول باسىلىمدار تەندەردە جەڭىمپاز اتانىپ، مەملەكەت تاراپىنان ولارعا قارجى بولىنەدى.
قازاق ءتىلدى باسىلىمداردىڭ جان ايقايىن كۇندە وقىپ ءجۇرمىز دەسەك تە، ولاردىڭ كوپشىلىگى ءوز قوتىرىن ءوزى قاسىعانداي اسەر قالدىرادى. مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىن شەنەۋنىك نەمەسە قازاق تىلىندە سويلەمەيتىن دەپۋتات قىزمەتتەن كەتسىن نەمەسە دەپۋتاتتىق مارتەبەدەن ايىرىلسىن دەيتىن سوزدەر دە ەستىلەدى. ەكىنشى جاق بولسا، ورىس ءتىلىنىڭ ونبەيتىن داۋىن داۋلاپ، ورشەلەنە تۇسەدى. ءتىل جاناشىرلارىنىڭ كوپتەگەن قۇندى پىكىرلەرى «جارتاسقا باردىم، كۇندە ايقاي سالدىمدى» ەسكە سالادى. باياعى جارتاس ءبىر جارتاس. مەكەمەلەر مەن كوشە اتتارىنىڭ جازىلۋىنداعى ورەسكەل قاتەلەر تۋرالى باق-تى اتتان سالىپ جاتادى. ءبىراق سىن تۇزەلگەنمەن، ءمىن تۇزەلىپ جاتقان جوق. ويتكەنى، بيلىك باسىنداعىلاردىڭ دەنى ورىسشا ويلايتىندار، سول تىلدە سويلەيتىندەر، قازاق ءتىلىن ورگە شىعارايىق دەسەڭ، «ءالى وعان ەرتە، قوي!» دەيتىندەر. سەڭ قوزعالدى ما دەگەندە پرەمەر-مينيستر مەن كەيبىر مينيسترلەرىمىزدىڭ ءتىلى كەلسىن-كەلمەسىن، انا تىلىندە سويلەپ جاتقانىنان ءۇمىت ەتەمىز. ءبىراق، مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىن كەيىنگى كەزدە ءجيى وتكىزىلىپ جۇرگەن ءتۇرلى بايقاۋلار مەن كورمەلەر، وزگە ۇلت وكىلدەرى اراسىنداعى جارىستار تۇبەگەيلى شەشە المايتىنى تۋرالى قازاق باسىلىمدارى جازۋداي-اق جازىپ جاتىر. قازاق ءتىلى ءار وتباسىمەن قاتار مەملەكەتتىك ۇيىمداردا، مەكتەپتە جانە مادەني وشاقتاردا باسىمدىققا يە بولعاندا عانا بوركىمىزدى اسپانعا اتۋعا بولادى.
ءبىزدىڭ تەلەديداردى جاۋلاپ العان، كوبىسىنىڭ مازمۇنى جەڭىل ايتىستاردا ءتىل ماسەلەسى ءجيى ايتىلعانىنا عانا قۋانباساق، مۇنداي حابارلار قازاق حالقىنىڭ مادەني ورەسىن تانىتادى دەپ ايتۋ قيىن. ونىڭ ەسەسىنە زيالى قاۋىم وكىلدەرىن كوبىرەك سويلەتىپ، وسى تاقىرىپقا ورىس تىلىندەگى باعدارلامالاردا دا ءجيى ورالىپ وتىرساق، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. كوگىلدىر ەكراندا انا ءتىلىن قاسيەت تۇتاتىن بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ، اقىن-جازۋشىلارىمىز بەن عالىمدارىمىزدىڭ تۇراقتى مىنبەرى بولۋى كەرەك. سودان كەيىن كەيبىر مينيسترلەرىمىز بەن جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردىڭ ورىس تىلىندە سويلەگەنىن قازاق تىلىندەگى حابارلاردا مۇلدە كورسەتپەۋگە تىرىسۋ كەرەك. ولاردىڭ سوزدەرىن قازاقشاعا اۋدارىپ بەرگەننەن نە ۇتامىز؟!
بوساعادا قالعان قازاق ءتىلىن تورگە شىعارۋ ءۇشىن انا تىلىندە تاۋلىگىنە 24 ساعات بويى سويلەيتىن ارناۋلى تەلەارنا كەرەك. قازاق راديوسى دا ءۇزىلىسسىز ەفيرگە شىعۋى كەرەك. مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلاتىن كوپتەگەن رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق گازەتتەردى ورىس جانە قازاق باسىلىمدارىن بىرىكتىرىپ، ەكى تىلدە شىعارساق ۇتار ەدىك. ماسەلەن «ەگەمەن قازاقستان» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» كوبىنەسە ءبىر تاقىرىپتاعى ماتەريالداردى جاريالاپ كەلە جاتقانى شىندىق قوي. مۇنىڭ ءوزى ءبىر جاعىنان قارجى ۇنەمدەۋگە اكەلسە، ەكىنشى جاعىنان ءتىل ۇيرەتۋ مەكتەبى بولار ەدى. جارنامادان تۇسكەن قارجى دا ءبىر استاۋعا قۇيىلار ەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مۇددەسىن قىزعىشتاي قورعايتىن ورىس ءتىلدى باسىلىم دا اۋاداي قاجەت.
ۇلتتىڭ تىلدەن الىستاۋى – ءسوز بەن ءىستىڭ قابىسپاۋى. ءسوز جۇزىندە قازاق ءتىلىن دامىتايىق دەگەن قايراتكەرسىماق ءىس جۇزىندە انا ءتىلىن وزگە تىلدەن كەم كورسە جاعداي قايدان تۇزەلسىن؟! ءسوزى باسقا ادامنىڭ ءىسى باسقا بولعان سوڭ ولاردان قانداي ۇلگى-ونەگە الۋعا بولادى؟!
انا ءتىلى – بىزگە انانىڭ ءسۇتى سەكىلدى. ال باسقا ءتىلدى ەمىزىكپەن سالىستىرۋعا بولادى. ەمىزىكپەن وسكەن بالادان انا سۇتىنە ۋىزىنان جارىعان بالانىڭ ارتىقشىلىعى كوپ ەكەنى انىق. قازاق حالقىنىڭ ءتىلى عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ ءتۇبىرىن ساقتاپ كەلۋى ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدىڭ ايىرىقشا باي ءارى ماعىنالى ەكەنىن كورسەتەدى. مىسالى، ادام دەگەن العاشقى پايعامباردىڭ اتى حالقىمىزدا كىسى دەگەن ۇعىمدا ساقتالعان. «اتىمدى ادام قويعان سوڭ ءقايتىپ نادان بولايىن» – دەگەن اباي ءسوزى ويعا ورالادى.
كورنەكتى كوسەمسوزشى ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ 1920 جىلى «كەدەي سوزىندە» جارىق كورگەن «وكتيابر توڭكەرىسىنىڭ ءۇشىنشى جىلى» اتتى ماقالاسىندا («اقيقات» جۋرنالى، №4،1998 ج.) قىزىل تىلگە ەرىك بەرەدى:
«ەشكىمگە باعىنباعان، ءتىرى جانعا جالىنباعان، ەركى وزىندە، ەركە جاۋىنگەر. ەرجۇرەك، جىگەرلى، ءوزى كوسەم، سەركە ەدى. اقكوڭىل، اقجارقىن، ۋاعداشىل، ايتقان سەرتكە بەرىك ەدى.
– بۇل كىم دەسەڭىز؟
– قازاق ەدى!
– سارىارقانى جايلاعان، ەسەپسىز مال ايداعان، سوڭى قوڭىس، تۇنىق سۋ، شالعىنعا بيە بايلاعان، كول جاعالاي ەل قونىپ، ات شاپتىرىپ، توي قىلىپ، مەرەكە، قىزىق كۇن سايىن، جارىس سالىپ جاس ۇلان، قىز-بوزبالا ويناعان، ۋايىم جوق، قايعى جوق،
– بۇل كىم ەدى دەسەڭىز؟
– بۇل قازاق ەدى!
قۇل بولدى. قۇر بولدى. جايىلىپ، جاتقا باس ۇردى. باسىنان ەرىك، مالىنان بيلىك كەتتى. جەر مەن سۋدان ايىرىلدى. جىگەرى قاتتى جاسىدى. قويانجۇرەك قورقاق بولدى. پارتيا دەگەن پالەگە جولىقتى.
– بۇل كىم؟
– بۇل دا قازاق!
ءبىراق، بۇل – ورىس پاتشاسىنا باعىنىپ، وتكەن كۇنىن ساعىنىپ، ءبىر كورۋگە زارىعىپ، جارىق ساۋلە كورە الماي، قاراڭعىدا قامىعىپ، جىلامسىراپ، قامىققان قازاق ەلى».
ماقالا وسىنداي ولەڭگە بەرگىسىز، ادام ايتسا سەنگىسىز، جىگەرىڭدى جانيتىن، نامىسىڭدى قايرايتىن سويلەمدەردەن باستالادى. «بۇل كىم ەدى؟» دەگەن ساۋالدى قايتا-قايتا قويۋ ارقىلى اۆتور ەموسيالىق اسەردى ودان ءىرى ۇلعايتا تۇسەدى. سول ساۋالدارعا دا ءبىر-اق سوزبەن: «بۇل قازاق ەدى!» دەپ جاۋاپ بەرەدى. ءۇزىندى ۇيقاستى سوزدەرگە قۇرىلعان قىزىل ءتىل ەمەس، ويلى، جىگەرلى، ايتار ويى انىق، بوياۋى قانىق. ءمىرجاقىپتىڭ بۇل ويى جىگەرلى دە ايشىقتى انا ءتىلى ارقىلى جۇرت جۇرەگىنە جەتتى.
ارادا كوپ ۋاقىت وتكەندە جازۋشى ءابىش كەكىلبايەۆ: «جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر كەشەگى يمپەريانىڭ ەپيسەنترىنە گەوگرافيالىق جاعىنان دا، مەنتاليتەتتىك جاعىنان دا الدەقايدا جاقىن تۇر. ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ بىلايعى دۇنيەمەن تىكەلەي بايلانىسى بولماعان. ازىن-اۋلاق قارىم-قاتىناسىنىڭ ءوزى توتاليتارلىق ورتالىق ارقىلى جاسالعان. مادەني، عىلىمي، ساياسي بايلانىستارى دا يمپەريالىق مەملەكەتتىك ءتىل ارقىلى جۇزەگە اسقان. سوندىقتان ەشقانداي باتىستىق نە شىعىستىق ىڭعايلاستىق تۋراسىندا ءسوز ەتۋگە بولمايدى. سوندىقتان «ساندىق» ىشىندەگى «ساندىق» قالپىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن شەت ايماقتىق قاۋىمدارعا اشىق قوعام ۇردىسىنە كوشۋ وڭايعا تۇسپەي جاتقاندىعى تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ بۇعان ۇلتتىق مەملەكەت تۇگىلى، ۇلتتىق قاۋىم رەتىندەگى دارالىعى دا تىم شەكتەۋلى ەدى. بۇنىڭ ءبارى استىرتىن ادامزاتتىق قوعام قۇرماق تۇگىلى، ءجونى دۇرىس وپپوزيسيا يەمدەنۋگە دە مۇمكىندىك بەرمەدى. اشىق قوعامدارمەن تىكەلەي بايلانىستارعا شىعۋعا ەش ساڭىلاۋ قالدىرىلماعان قاۋىمداردا ديسسيدەنتتىككە دە جول بەرىلمەيتىندىگى، اركتيكادا اپەلسين وسپەيتىندىگى سەكىلدى، وزىنەن-وزى بەلگىلى اقيقات. ولاردىڭ ۇيدە تۇرىپ ماڭىراعان جەتىم لاقتاي، ءوز تاعدىرىنا نالىعان وكپە-نازدارىنان قالعان الەم بەيحابار جاتتى». («باستى مۇراتىمىز – باياندى ەلدىك». («ەگەمەن قازاقستان» گازەتى، 12 ماۋسىم 2004ج.) – دەپ تولعاندى.
الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اڭساعان ارمانى ءوز جەرىمىزدە، ءوز ەلىمىزدە انا ءتىلىن تورگە شىعارۋ بولاتىن. ول بۇگىنگى جاستاردىڭ جانە كەلەر ۇرپاقتىڭ پارىزى.
اقىلبەك شاياحمەت،
جازۋشى، ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قمۋ پروفەسسورى
