جالپى الەم تاريحىن دا، قاي ەلدە بولاشاق جونىندە بولجاۋلار جازىلسا، سول ەل ۇلى بولجاۋشىلار ەلى بولىپ ەسەپتەلەدى. سولاردىڭ ىشىندە كۇنى بۇگىنگە اتى ايگىلىسى فرانسۋز دارىگەرى، ساۋەگەي – جۇلدىزشى ميشەل دە نوسترادامۋس (1503-1566) ول جۇلدىزدار كەستەسىن جاساپ، ادامداردىڭ جەر جۇزىندەگى مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرىن بولجاپ ءبىلىپ وتىرعان. ونىڭ الەمدىك تاعدىرلىق بولجامىنىڭ سەكسەن پايىزدان استامى ءدال كەلۋدە.
ەندى وزىمىزگە كەلسەك، ءبىزدىڭ بۇرىنعى زامانداعى اتا – بابالارىمىزدىڭ ىشىنەن شىققان نەبىر بولاشاقتى بولجاۋشىلار، كورىپكەلدەر، ەمشىلەر ت.ب. كوپ بولعان. ولاردىڭ قاتارىنا بۇدان مىڭداعان جىلدار بۇرىن عۇمىر كەشكەن موڭكە بي بابامىزدى، 18 عاسىردا ءومىر سۇرگەن ابىلاي حاننىڭ باس باتىرى قابانباي باتىردى، رايىمبەك باتىردى، ءپىر بەكەت اتانى ت.ب. كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. بۇل جەردە ەرەكشە اتاپ وتەتىن جاعداي ايگىلى نوسترادامۋستان، سان عاسىرلار بۇرىن ءومىر سۇرگەن موڭكە بي بابامىزدىڭ بولجامىنىڭ بىردە – ءبىر سوزىنەن دە، ولەڭ تىزبەگىنەن دە قاتەلىك تابا المايمىز.
الشىن باتىردىڭ ارعى اتاسى موڭكە بي اسقان اۋليە، كورەگەن، الدىن بىرنەشە جۇزدەگەن جىلدار بۇرىن بولجاپ بىلەتىن تەكتى كىسى بولعان.
كەزىندە موڭكە بي كەلەشەك تۋرالى بىلاي دەپتى:
«كەر زامان كەزىندە: -
كولدىڭ سۋى ءبىتىپ، تابانى قالار،
اتتىڭ جۇيرىگى كەتىپ، شابانى قالار،
جاقسىنىڭ اتاعى كەتىپ، ازابى قالار،
اۋليەنىڭ ارۋاعى كەتىپ، مازارى قالار،
ادامنىڭ جاقسىسى كەتىپ، جامانى قالار،
ءسوزدىڭ ماڭىزى كەتىپ، سامالى قالار،
ءسويتىپ، اقىلى جوق ساناسىزدىڭ زامانى بولار.
كەر زاماننىڭ كەزىندە: -
قۇرامالى، قورعاندى ءۇيىڭ بولادى،
اينىمالى، توكپەلى ءبيىڭ بولادى،
حالىققا ءبىر تيىن پايداسى جوق،
اي سايىن باس قوسقان جيىن بولادى.
ىشىنە شىنتاق اينالمايتىن،
ەجىرەي دەگەن ۇلىڭ بولادى.
اقىل ايتساڭ، اۋىرىپ قالاتىن،
بەدىرەي دەگەن قىزىڭ بولادى.
الدىڭنان كەس-كەستەپ وتەتىن،
كەكىرەي دەگەن كەلىنىڭ بولادى.
تابالدىرىقتان بيىك تاۋ بولماس،
تۋىسقاننان مىقتى جاۋ بولماس.
كەر زاماننىڭ كەزىندە سۋ تارتىلار،
تانا مەن تورپاققا جۇك ارتىلار،
ار-ۇياتتىڭ بارىنەن جۇرداي بولىپ
قاراپ تۇرعان جىگىتكە قىز ارتىلار.
ىشكەنىڭ سارى سۋ بولادى،
بەرسەڭ ءيتىڭ دە ىشپەيدى،
ءبىراق ادام وعان قۇمار بولادى.
قينالعاندا شاپاعاتى جوق جاقىنىڭ بولادى،
يت پەن مىسىقتاي ىرىلداسقان
ەركەك پەن قاتىنىڭ بولادى...
كەر زاماننىڭ كەزىندە: -
ەرتەڭىنە سەنبەيتىن كۇنىڭ بولادى،
بەتىڭنەن الا تۇسەتىن ءىنىڭ بولادى،
الاشۇبار ءتىلىڭ بولادى،
ءدۇدامالداۋ ءدىنىڭ بولادى.
ەركەگىڭ قازانشى بولادى،
ايەلىڭ بازارشى بولادى.
جىلقى جۇلدىز بولادى،
قوي قۇندىز بولادى.
كەبىر جەرگە تەڭەلەدى،
ايەل ەرگە تەڭەلەدى.
كول تەڭىزگە تەڭەلەدى،
سيىر وگىزگە تەڭەلەدى.
اقىرزامان ادامى –
ساعىنىپ تاماق جەمەيدى،
اششىنى اششى دەمەيدى.
تاپقانىن ولجا دەيدى،
الھام بىلگەنىن مولدا دەيدى.
بىر-بىرىنە قارىز بەرمەيدى،
شاقىرماسا، كورشى كورشىگە كىرمەيدى.
سارىلىپ كەلىپ توسادى،
قۇنى جوق قاعازدى سۋداي شاشادى.
اقىرزامان حالقىنىڭ -
شايدان باسقا اسى جوق،
جاقىننان باسقا قاسى جوق.
لاعىنەت قامىتى موينىندا،
جۇمىستان قولىنىڭ بوسى جوق.
ءارقاشاندا ولاردىڭ
كوڭىلىنىڭ قوشى جوق.
بار شارۋاسى تۇپ-تۇگەل،
ەندى مۇنىڭ يەسى جوق.
زامان اقىر بولاردا -
جەر تاقىر بولار،
حالقى پاقىر بولار.
بالالار جەتىم بولار،
ايەلدەر جەسىر بولار،
«ءا» دەسە «ءما» دەيتىن كەسىر بولار.
باس قوسىلعان جەرلەردە،
ايەل جاعى دەن بولار.
جامان-جاقسى ايتسا دا
وزىنىكى ءجون بولار.
وراي سالىپ باستارىن،
جالپىلداتىپ شاشتارىن،
تاقىمدارى جالتىلداپ،
ەمشەكتەرى سالپىلداپ،
ۇيات جاعى كەم بولار.
سويتكەن زامان كەز بولسا،
تۇزەلۋى قيىن بولار!...». قالاي ءدال ايتىلعان. ءدال ءقازىر بۇتكىل قازاق وسى بولجامدا ايتىلعان «كەر زاماننىڭ» قاق «تورىندە» وتىرعان جوق پا؟! وسىدان اسقان كورىپكەلدىك بولۋى مۇمكىن بە؟! موڭكە ءبيدىڭ دە، ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭدا جەرلەنگەن جەرى ماڭعىستاۋدىڭ قىرىندا، ول جەر كۇنى بۇگىندە دە قارا موڭكە دەپ اتالادى.
وسى بولجامدى وقىعان ءار ءبىر ازاماتتىڭ كوڭىلىن قازىرگى «كەر زامان» كەرى اينالىپ، جەر بەتىندە ۇجماق زامان قايتا ورناۋى مۇمكىن بە؟! دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى كىم-كىمدى دە ويلاندىرارى ءسوزسىز. يا، مۇمكىن. ونىڭ جاۋابىن اتالارىمىز «كەر زامان»، ياعني زامان دەگەن ءسوزدى كەرى قاراي وقى دەپ ايشىقتاپ جازىپ كەتكەن. دۇرىس ءتۇسىندىڭ، باۋىرىم! شاريعات پەن تاريحاتتى مويىنداۋ ارقىلى اقيقاتقا كوز جەتكىزىپ، نامازعا جىعىلۋىمىز كەرەك. ادامزاتتى باقىتقا تەك قانا حال ءىلىمى، ار ءىلىمى جەتكىزە الادى. وسىدان كەيىن مەنىڭ اتالارىمنىڭ دانالىعىن، ياعني قازاقتىڭ بۇتكىل الەمگە ۇلگى بولارداي ەڭ العاشقى ەل ەكەندىگىن مويىنداماي كورشى؟!
سوڭعى 4-5 جىل شاماسىندا اللاھ ادامزاتقا ءار ءتۇرلى اياندار ارقىلى حاق جولىنان اۋىتقىپ، ناپسىگە قۇل بولىپ، يماننان بەزىپ، ازعىنداپ بارا جاتقانىمىزدى ەسكەرتۋدە. وعان جاڭا تۋعان قوزىعا، الماعا، قاربىزعا، اسقاباققا، ءتىپتى اشىق اسپان دا اقشا بۇلتپەن جازىلعان «اللا» دەگەن جازۋدىڭ شىعۋى كۋا بولا الادى. ال، مىنا داعىستانداعى 9 ايلىق الي ياكۋبوۆ دەگەن نارەستەنىڭ دەنەسىنە حاديستەردىڭ جازىلىپ شىعاتىنى، كىم-كىمدى دە اللانى مويىنداۋعا ءماجبۇر ەتەدى. قاسيەتتى جازۋلار ادامدى ءتاۋباعا كەلىپ، اللاعا مويىنسۇنۋعا شاقىرادى. عاجايىپ بالا داعىستاننىڭ كيزليار اۋدانىنىڭ كراسنووكتيابر اۋىلىندا تۋعان. بالانىڭ اكەسى ءشامىل – ميليسيونەر، اناسى – مادينا ءۇي شارۋاشىلىعىنداعى ايەل. نارەستەلەرىنىڭ بويىنداعى قاسيەت ولاردى تۇبەگەيلى ءدىن جولىنا تۇسىرگەن.
العاشقىدا اتا-اناسى تىل-كوزدەن قورقىپ، نارەستەنىڭ دەنەسىندەگى جازۋلاردى ەشكىمگە كورسەتپەي جاسىرعان. «مەنىڭ حابارىمدى پەندەلەرىمنەن جاسىرماڭدار» دەگەن جازۋ شىققان كەزدە جەرگىلىكتى يمامنىڭ ۇگىتتەۋىمەن ەلگە جاريا ەتۋگە كەلىسكەن. (جاس الاش. №101. 22.12.2009 ج.)
ەندى وسىنىڭ ۇستىنە وتكەن 2013 جىلى ماڭعىستاۋدىڭ قىزىل توبە كەنتىندە ءبىر قارعانىڭ ءۇش كۇن بويى باعانا باسىندا «اللا» دەپ ايعايلاپ تۇرعانىن ەلىمىزدىڭ باق-تارى جارىسا جازدى. تۋرا وسىنداي جاعدايعا 2011 جىلى قاراعاندىداعى قارقارالى اۋدانى، ەگىندىبۇلاق ەلدىمەكەنىنىڭ تۇرعىندارى دا كۋا بولعان بولاتىن. «اۋىل قارعالارى قارقىلداعاندا "اللا" دەگەن ءسوزدى انىق ەستۋگە بولاتىنىن ايتادى. بۇل كورىنىس كوپتەن بەرى قايتالانىپ كەلەدى ەكەن. ءتىپتى تۇرعىندار سول ءساتتى، اڭدىپ ءجۇرىپ، بەينەتاسپاعا دا ءتۇسىرىپ العان. "بۇل قارعانى ەڭ ءبىرىنشى رەت ءبىز ەكى اي بويى، اڭدىپ، تاڭعى جەتى كەزىندە تۇسىردىك. بۇل قارعا ءتورت رەت اللا دەپ ايتادى. ەندى ودان كەيىن تاعى باسقا قارعالار بار ەدى ونى تابا المادىق. ءجۇردى، ءبىراق ءبىزدىڭ ىڭعايىمىز كەلمەدى. ەكى ايدا ءبىر، اق رەت تۇسىردىك" (ەرنۇر تولەگەنوۆ-اۋىل تۇرعىنى).
وتكەن ناۋرىز ايىنان پايدا بولعان بۇل قۇستار "اللا" دەگەن ءسوزدى ءجيى ەمەس، اندا ساندا عانا شىعارادى ەكەن. اسىرەسە تاڭ الدىندا شىعادى دەپ تاڭ قالادى اۋىل تۇرعىندارى.
"ۇزاق كىشكەنتاي قۇس، مويىنى، اق. ول تاڭعى تازا اۋادا "اللاھ" دەپ سويلەيدى. ال مىنا الا قارعا „اللا“ دەيدى" (قايىر راحمەتۋللين – اۋىل تۇرعىنى).
دەسە-دە قارعالاردىڭ اللا دەۋى ادامدار ءۇشىن ەسكەرتۋ. قارعا ەكەش قارعا دا قۇدايىنا وزىنشە قۇلشىلىق قىلىپ جاتقاندا تۇرعىندار دا تاۋبەگە كەلىپ، يماندىلىققا بەت بۇرۋ ءلازىم دەيدى ءدىن وكىلدەرى». (وقۋ ءۇشىن http://news.nur.kz/kk/198504.html).
تاريح تاعلىمى: كەر زاماننان قۇتىلۋ ءۇشىن جان تاربيەسىمەن اينالىسۋىمىز كەرەك. سوندا ءاربىر قازاق وتباسى شىن باقىتتىڭ قانداي بولاتىنىن جان-تانىمەن سەزىنەتىن بولادى. ال، قازاق ەلىن (مەملەكەتىن) ءار ءتۇرلى داعدارىستاردان امان الىپ شىعۋ، نەمەسە ءتىپتى وندايلارعا ۇرىندىرماۋ ءۇشىن قازاقتىڭ ءاربىر وتباسى قاراجاتى جەتسە بارلىق بالالارىن، جەتپەسە ءار وتباسىدان، ءتىپتى بولماسا جاقىن تۋىستار بىرىگىپ ارالارىنان قازاقتىڭ ۇلتتىق قاسيەتىن بويلارىنا تولىق سىڭىرگەن، ەڭ تالانتتى ءبىر بالاسىن ءبىلىم بايگەسىنە قوسۋلارى كەرەك. اتالارىمىز بۇل قاعيدانى ەجەلدەن بىلگەن. ايتپەسە، «بىلەكتى ءبىردى، ءبىلىمدى مىڭدى جىعار» دەپ ايتپاعان بولار ەدى. بۇل ءبىزدىڭ ەجەلگى اتا-بابالارىمىزداي، الەم مادەنيەتىنىڭ قاق تورىنەن وزىمىزگە ءتيىستى ورىنىمىزدى يەمدەنۋىمىزدىڭ كەپىلى بولماق.
ەكىنشىدەن، مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتى قادىرلەمەيتىن، ونىڭ ءتىلىن بىلمەيتىن، ادامي قاسيەتى تومەن، تەك قانا قاراباسىنىڭ قامىن ويلايتىن پاراقور، وتباسىن تاستاپ كەتكەن مەيىرىمسىز جانداردى بيلىكتىڭ ەش ءبىر ساتىسىنا، ءتىپتى بريگادير ەتىپ تە ارالاستىرۋعا بولمايدى. ادام ەل بيلەۋ ءۇشىن، ءبىرىنشى وتباسىن قۇرۋدى، ولارعا دۇرىس تاربيە بەرۋدى جانە جاعىمدى ىس-ارەكەتىمەن ۇرپاققا ۇلگى بولا ءبىلۋدى مەڭگەرۋگە ءتيىس. بيلىكتىڭ بارلىق ساتىسىنداعى لاۋازىم يەلەرى جاقسىلىققا جارىسۋلارى كەرەك. ال، بىزدە ولار، تەك قانا قازىنا مۇلكىن جىمقىرۋ مەن پارا الۋدان جارىسقا ءتۇسىپ ءجۇر...
قوجىرباي ۇلى مۇحامبەتكارىم، ماڭعىستاۋ
