«مەكتەپكە دايىن بولۋ – وقي الۋ، ساناۋ، جازا ءبىلۋ ەمەس .
مەكتەپكە دايىن بولۋ – وسىلاردىڭ بارلىعىن ۇيرەنە بىلۋگە دايىن بولۋ»
ۆەنگەر ل.ا.
مەكتەپ – بالا ءۇشىن دە، ونىڭ اتا-اناسى ءۇشىن دە اسا جاۋاپتى كەزەڭ. بالالاردى پسيحولوگيالىق زەرتتەۋ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي، مەكتەپتە وقۋ ىس-ارەكەتىن جەڭىل مەڭگەرىپ كەتۋگە، بارلىق بالا جان-جاقتى دايىن بولىپ كەلمەيدى. بالانىڭ مەكتەپكە دايىندىعىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنە وتىرىپ، وقۋ جىلىنىڭ باستالۋىنان بىرنەشە اي بۇرىن ولاردىڭ جاڭا ومىرگە باستامالارىندا، بالالارمەن ماقساتتى دامىتۋ ساباقتارى ۇيىمداستىرىلادى. بۇل ماقساتتا بالا ءۇشىن اتا-اناسى كوپ نارسە ىستەي الادى. مەكتەپتە وقۋعا پسيحولوگيالىق دايىنداۋ كوپ كەشەندى ءبىلىمدى قاجەت ەتەدى. ەڭ الدىمەن بالانىڭ مەكتەپكە بارامىن دەگەن قۇشتارلىعى، ياعني پسيحولوگيا تىلىمەن ايتقاندا وقۋعا دەگەن ىنتاسى بولۋى قاجەت. بالادا وقۋشىنىڭ الەۋمەتتىك ۇستانىمى قالىپتاسقان بولۋى ءتيىس: ونىڭ قۇربىلارىمەن دۇرىس قارىم-قاتىناس جاساپ، ءمۇعالىمنىڭ تالابىن ورىنداي جانە ءوز مىنەزىن باقىلاي بىلگەنى دۇرىس. ماڭىزدىسى، بالانىڭ دەنى ساۋ، شىدامدى بولۋى قاجەت، ايتپەسە مەكتەپ جۇكتەمەسىن الىپ ءجۇرۋ قيىنعا سوعادى. مەكتەپتە جاقسى وقىپ، سىنىپپەن بىرگە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن اقىل-ويىنىڭ دامۋى جاقسى بولعانى ءجون. مەكتەپكە دەيىنگى بالانىڭ تانىمدىق قابىلەتى جانە دامۋ مۇمكىندىكتەرى شىن مانىندە وراسان زور. وندا بىلۋگە، تانۋعا دەگەن قۇشتارلىق ۇلكەن. سول قابىلەتى مەن مۇمكىندىكتەرىن دامىتىپ جانە جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسۋ قاجەت.
وسى جەردە بالانىڭ مەكتەپكە دايىندىعىنىڭ كريتەرييلەرىن اتاپ كەتكەن دۇرىس:
- دەنە؛
- ادامگەرشىلىك؛
- پسيحولوگيالىق؛
- اقىل-وي.
ادامگەرشىلىك دايىندىعى:
- مۇعالىمدەرمەن قاتىناسىن قۇرا ءبىلۋ؛
- سىنىپتاستارىمەن ءتىل تابىسا ءبىلۋ؛
- سىپايىلىق، ۇستامدىلىق، ءتىل الۋشىلىق؛
- ءوزىن-وزى باعالاۋى؛
- ءوز ىس-ارەكەتىن، مىنەز-قۇلقىن دۇرىس ۇستاۋ جانە وقۋ تاپسىرماسىن قابىلداي ءبىلۋ، مۇقيات، ۇلكەندەردىڭ ءسوزىن بولمەي تىڭداۋ؛
- باسقانىڭ كوزقاراسىن قابىلداۋ، وز-وزىنە باسقا قىرىنان قاراۋ، سىنىپتاستارىن تىڭداي ءبىلۋ، باسقالاردىڭ ساتسىزدىكتەرىن ادەكۆاتتى تۇردە باقىلاۋ؛
- اتا – انالار تاراپىنان بەرىلگەن كومەك بۇيرىق تۇرىندە ەمەس، كەڭەس تۇرىندە بولۋى كەرەك.
بالانى «باعا» ءۇشىن وقىتۋعا بولمايدى. ودان دا ءتىپتى كىشكەنە جەتىستىگى بولسا دا، ۇنەمى ماقتاپ وتىرۋ كەرەك.
پسيحولوگيالىق دايىندىق:
- بۇل بالانىڭ وقۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن، قاجەتتىلىگىن ناقتى ءتۇسىنۋى، جاڭا ءبىلىم الۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋى؛
- بۇل ءمۇعالىمدى تىڭداي ءبىلۋى جانە ونىڭ بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداي
ءبىلۋى؛
- ۇلكەندەرمەن، سىنىپتاستارىمەن ءتىل تابىسا ءبىلۋى (ۇلكەندەردىڭ بەدەلىن
سەزىنەدى، قارىم-قاتىناسقا جەڭىل تۇسەدى، كەز كەلگەن قيىندىقتان شىعا بىلۋگە تىرىسادى)؛
- بۇل ويلاۋدىڭ، زەيىننىڭ، ەستىڭ دامۋىنىڭ انىقتالعان دەڭگەيى، مەكتەپتىك ماڭىزدى فۋنكسيالاردىڭ دامۋى؛
- قولدىڭ، ساۋساقتىڭ قيمىل-قوزعالىسىنىڭ دامۋى (قول جاقسى دامىعان، بالا قارىنداشتى، قايشىنى سەنىمدى ۇستايدى)؛
- كەڭىستىكتەگى قوزعالىستى سەزىنۋ (جوعارى-تومەندى، العا-ارتقا، وڭعا-سولدى
دۇرىس انىقتاۋ)؛
- كوز بەن قولدىڭ جۇيەسىنىڭ كوورديناسياسى - (بالا كوزبەن الدىنداعى
مىسالى: كىتاپتاعى)؛
- گرافيكالىق بەينەنى، فيگۋرالاردى، ورنەكتەردى داپتەرگە دۇرىس ءتۇسىرۋ،
مەكتەپتىك ماڭىزدى پسيحولوگيالىق فۋنكسيالاردىڭ دامۋى؛
- لوگيكالىق ويلاۋىنىڭ دامۋى (ءارتۇرلى نارسەلەردى سالىستىرۋدا اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى، ۇقساستىقتاردى تابۋ، بەلگىلەرىنە قاراپ جالپىلاي الۋ)؛
- ىرىقتى زەيىنىنىڭ دامۋى (ورىنداپ وتىرعان تاپسىرماعا 15-20 مينۋت
زەيىنىن تۇراقتاندىرۋ)؛
- ىرىقتى ەستە ساقتاۋىنىڭ دامۋى (ەستە ساقتاي ءبىلۋ: ەستە ساقتالعان
ماتەريالدى ناقتى بەينەمەن، سوزبەن نەمەسە جاعداياتپەن، سۋرەتتەرمەن بايلانىستىرۋ).
اقىل-وي دايىندىعى:
- ەڭ ماڭىزدى كورسەتكىش – بۇل سويلەۋ مەن ويلاۋدىڭ دامۋى؛
- بالاعا «سوندىقتان دا»، «ەگەر دە»، «سەبەبى» دەگەن سوزدەردى پايدالانىپ،
تالداۋلار، قورىتىندىلار جاساۋعا ۇيرەتۋ وتە پايدالى؛
- سۇراقتى دۇرىس قويا بىلۋگە، جاۋابىن تىڭداي بىلۋگە ۇيرەتىڭىز، بۇل وتە
پايدالى، ويلاۋ ءارقاشاندا سۇراق قويۋدان باستالادى؛
- ويلان دەپ جاي ايتقاننان بالانىڭ ويى ىسكە اسپايدى؛
- سويلەۋ – وقۋ ءۇردىسىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى.
ەڭ ماڭىزدىسى مونولوگيالىق سويلەۋدىڭ دامۋى. بالا ءۇشىن بۇل اڭگىمەلەپ بەرۋ. وقىپ بولعان سوڭ بالاعا سۇراقتار قويىپ تالداتىڭىز. بالاعا العان ءبىلىمىنىڭ ساپاسى ماڭىزدى.
نەگىزى مەكتەپتەگى وقۋ ۇلگەرىمىنىڭ جاقسى بولۋى زەيىننىڭ قانشالىقتى دامۋىنا بايلانىستى. مەكتەپكە دەيىنگى بالادا ىرىقسىز زەيىن باسىم، بالا ءوز زەيىنىن باسقارا المايدى، سوندىقتان سىرتقى اسەرلەردىڭ ەركىندە بولادى. ءبىر نارسەگە تۇراقتاي الماۋشىلىق سياقتى، كوڭىلى تەز اۋادى، مەكتەپتە وقىعان العاشقى كۇندەردەن باستاپ بالادا ىرىقتى زەيىن قالىپتاسا باستايدى. ىرىقتى زەيىن دەگەنىمىز – ارەكەت اسەرىنەن تۋعان وبەكتىگە سانالى تۇردە كوڭىل اۋدارۋ. زەيىننىڭ بۇل تۇرىندە ەموسيالىق جاعىنان جاعىمدى نارسەگە عانا ەمەس، كوبىنە اتقارىلۋعا قاجەت نارسەگە كوڭىل اۋدارۋ. ىرىقتى زەيىن دامۋى جاۋاكەرشىلىكتىڭ دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى، قىزىق جانە قىزىق ەمەس تاپسىرمالاردى دا ورىنداۋ كەرەك.
زەيىن اۋدارۋ دەگەنىمىز – زەيىندى ءبىر وبەكتىدەن ەكىنشى وبەكتىگى ادەيى اۋىستىرۋ. زەيىننىڭ تۇراقتىلىعى ونىڭ وبەكتىگە ۇزاق اۋدارىلعاندىعىنان كورىنەدى. زەيىننىڭ بۇل قاسيەتى كوپتەگەن سەبەپتەرگە، جۇيكە جۇيەسىنىڭ كۇشىنە، ارەكەتتىك سيپاتىنا، قالىپتاسقان ادەتتەرگە ت.ب. بايلانىستى بولادى..
جالپى كوپ ماسەلە بالاعا ەمەس، اتا-اناعا كوپ بايلانىستى ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. بالانى مەكتەپكە دايىنداۋدا وتباسىنىڭ ورنى ۇلكەن. كوپ رەتتە اتا-انا ءوز مىندەتىن تولىققاندى ورىنداي الماي جاتادى. سوندىقتان ولار ءۇشىن ۇنەمى ەستە ساقتايتىن نارسەلەر دە بار. اتاپ ايتقاندا...
- بالانىڭ ساباعىن جەڭىلدەتەتىن جاعداي جاساۋعا تىرىسىڭىز، تۇراقتى كۇن ءتارتىبى، جاقسى تاماقتانۋ، تولىققاندى ۇيقى، جايلى تۇرمىستىق جاعداي، ساباق وقۋعا جايلى جانە ىڭعايلى ورىننىڭ ماڭىزى ۇلكەن. سوندىقتان بالانىڭ كىشكەنە جەتىستىگى بولسا دا، قۋانىشىڭىزدى ءبىلدىرىڭىز، ونىڭ وقۋىنا توزىمدىلىك، مەيىرىمدىلىك تانىتىڭىز، بالا ۇلگەرمەي جاتسا، قاتتى سويلەمەڭىز، بالاڭىزدى – مادەني انىقتامالارمەن، سوزدىكتەرمەن، بەينەتاسپالارمەن، مەكتەپتىڭ وقۋ باعدارلاماسىنا سايكەس كىتاپشالارمەن قامتاماسىز ەتىڭىز.
- ءوز بالاڭىزدى تىڭداڭىز: ول جاتتاۋعا، ەستە ساقتاۋعا بەرگەن تاپسىرمانى ايتىپ شىقسىن، جازۋعا بەرگەن ءماتىندى ءبولىپ-بولىپ، اسىقپاي وقىڭىز، وقۋلىقتاعى سۇراقتار بويىنشا سۇراڭىز.
- ءوزىڭىزدىڭ بالا كەزىڭىزدەگى جەتىستىكتەرىڭىز تۋرالى ايتىپ، بىلىمىڭىزبەن
ءبولىسىڭىز.
- اتا-انانىڭ نازارىندا بالانىڭ باعاسى عانا ەمەس، ءبىلىمدى بولۋ كەرەكتىگىن ەستە ۇستاڭىز. سوندىقتان دا بالانىڭ بولاشاعى تۋرالى ويلاپ، العان ءبىلىمىنىڭ قاي كەزدە، نە ءۇشىن قاجەتتىلىگىن ءتۇسىندىرىڭىز. بالانىڭ وقۋعا بەلسەندىلىگىن تۋدىراتىن وتباسىلىق داستۇرلەر مەن ادەتتەر قۇرىڭىز.
- بالانىڭ بوس ۋاقىتىن قۇر قالدىرماي، ونى مازمۇندى ءارى پايدالى ەتىپ
وتكىزۋگە كومەكتەسىڭىز.
- بالاڭىزدى وقۋ ۇلگەرىمىنە قاراماي، جاقسى كورەتىنىڭىزدى سەزدىرىڭىز.
- بالاڭىزدى جان-جاقتى باقىلاۋ جانە مۇمكىندىگىنشە كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ءاردايىم بالاڭىزدىڭ قاتىساتىن ۇيىرمەلەرىنىڭ، فاكۋلتاتيۆتەرىنىڭ، قوسىمشا ساباقتارىنىڭ، ساباق كەستەسىمەن تانىسىڭىز.
جالپى بالانىڭ مەكتەپكە بارعىسى كەلمەيتىن ساتتەرى دە بولادى، ءار نارسەنى سىلتاۋ ەتىپ، ۇيدە قالۋعا تىرىسادى. بالانى مۇنداي جاعىمسىز ادەتتەن اۋلاق بولۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ەڭ الدىمەن...
- ونىڭ ۋاقتىلى ۇيىقتاۋىن قاداعالاڭىز. ۇيقىسى قانباعان بالا –
ساباقتا سەلسوق، شارشاپ وتىرادى.
- مەكتەپ تۋرالى جامان وي ايتپاڭىز، بالانىڭ كوزىنشە مۇعالىمدەردى ءسوز قىلماڭىز.
- بالا تاپسىرمالارعا، مەكتەپتەن اكەلگەن كىتاپتارىنا ءسىزدىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، قاداعالايتىنىڭىزدى كورسىن.
- ءوزىڭىز وقىڭىز، بالا اتا-انالارىنىڭ بوس ۋاقىتىن تەك تەلەديدار مەن
كومپيۋتەر الدىندا وتكىزبەيتىنىن ءبىلسىن، كورسىن.
- كومپيۋتەرلىك ويىن ويناۋدى بالا كۇنىنە 20 مينۋتتان اسىرماۋى ءتيىس.
- بالاعا ءوز ويىن جازباشا جەتكىزۋدى ۇيرەتىڭىز: ونىمەن حات جازىپ الماسىڭىز، بىرگە حات جازىڭىز. ەگەر بالا سىزبەن قاتتى اسەر العان وقيعاسىمەن بولىسسە، سول وقيعا جايلى اڭگىمە قۇراستىرىپ جازۋىن ءوتىنىڭىز، ال كەشكىسىن ونى بارلىق وتباسى مۇشەلەرىنە وقىپ بەرىڭىز.
- مەكتەپ پەن سىنىپ ومىرىنە ۇنەمى بەلسەندىلىك تانىتىڭىز.
- بالاعا وزىنە دەگەن سەنىمىن جوعالتپاۋعا كومەكتەسىڭىز.
- كەيدە بالا مەكتەپتتەگى جاعىمسىز جاعدايلاردى جۇرەگىنە جاقىن
قابىلداپ قالۋى مۇمكىن. اركەز وعان نەنىڭ ماڭىزدى، نەنىڭ اسا ماڭىزسىز ەكەنىن ۇيرەتىڭىز.
- نەگىزىندە ءسىزدىڭ بالاڭىز ءارقاشان جاقسى، تەك بۇگىن عانا ءبىر نارسەنى دۇرىس ىستەمەدى. وسى تۋرالى وعان ايتىڭىز.
11.ادەتتە بالا جامان قىلىق ىستەگەندە ول ۇيالۋ سەزىمىن باستان كەشىرەدى. ال ءسىز ونى جازالاعاندا، ونىڭ ۇيالۋ سەزىمى وشەدى. ال بۇل - ءقاۋىپتى.
بالانىڭ ساباققا ۇمتىلىسىن سەزدىرۋى مۇعالىمگە دە بايلانىستى. سوندىقتان ءمۇعالىمنىڭ ساباقتى قىزىقتى ءارى مازمۇندى ەتىپ وتكىزۋى اسا ماڭىزدى. ول ءۇشىن ءمۇعالىم قانداي بولۋى ءتيىس جانە ەڭ الدىمەن نەنى ەسكەرۋى كەرەك؟ اتاپ ايتقاندا...
- ساباق كەزىندە ءمۇعالىم بالانىڭ زەرىگۋىنە جول بەرمەگەنى دۇرىس. ەگەر بالاعا وقۋ كوڭىلدى بولسا، ول جاقسى وقيدى. قىزىعۋ – ەڭ كۇشتى ىنتا، ول بالالاردى ناعىز شىعارماشىل جەكە تۇلعا ەتەدى.
- جاتتىعۋلاردى قايتالاڭىز. بالانىڭ اقىل-وي قابىلەتىن دامىتۋ ۋاقىت پەن تاجىريبەنى قاجەت ەتەدى. ەگەر قانداي دا ءبىر جاتتىعۋ قولىنان كەلمەسە، ءۇزىلىس جاساڭىز، كەيىن ءقايتىپ كەلىڭىز نەمەسە جەڭىل نۇسقانى بەرىڭىز.
- بالانىڭ كەمشىلىكتەرىنە بولا شەكتەن تىس مازالانباڭىز.
- شىدامدىلىق تانىتىڭىز، اسىقپاڭىز، بالانىڭ قولىنان كەلمەيتىن، اۋىر تاپسىرمالاردى بەرمەڭىز.
- ساباقتا بالانىڭ شاماسىنا قاراۋ كەرەك. بالا جىبىرلاپ وتىرسا، شارشاسا، كوڭىل-كۇيى بولماسا، ونى جاتتىعۋ بەرىپ قيناماڭىز، باسقا نارسەمەن اينالىسىڭىز. كەيدە بالانىڭ ءوزى ىستەگىسى كەلەتىن ءىسىن ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرىڭىز.
- مەكتەپكە دەيىنگى بالالار، ياعني بالاباقشاعا بارماعان بولسا، قاتاڭ ءتارتىپتى، قايتالانعان، ءبىر سارىندى دىبىستى ناشار قابىلدايدى. سوندىقتان ساباقتى ويىن تۇرىندە وتكىزگەن وتە جاقسى.
- بالانىڭ قارىم-قاتىناس، ۇجىمدىق، ىنتىماقتاستىق داعدىسىن دامىتىڭىز، باسقا بالالارمەن دوس بولۋعا، ولاردىڭ جەتىستىكتەرىنە بىرگە قۋانىپ، قايعىرۋعا ورتاقتاسا بىلۋگە ۇيرەتىڭىز، مۇنىڭ ءبارى مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە الەۋمەتتىك كۇردەلى اتموسفەرادا قاجەت بولادى.
- جاعىمسىز باعالاۋدان قاشىڭىز، قولداۋ سوزدەردى تاۋىپ ايتا ءبىلىڭىز، ونىڭ شىدامدىلىعى ءۇشىن، قايسارلىعى ءۇشىن ءجيى ماقتاڭىز ت.س.س. باسقا بالامەن سالىستىرىپ، ونىڭ السىزدىگىن بەتىنە باسپاڭىز. وزىنە سەنىمدىلىگىن قالىپتاستىرىڭىز.
- ەڭ ماڭىزدىسى، بالاعا ساباق بەرۋ اۋىر ەڭبەك دەپ قابىلداماڭىز، قۋانىڭىز، بالالارمەن قارىم-قاتىناستان قاناعات الىڭىز، ەشۋاقىتتا ءازىلىڭىزدى جوعالتپاڭىز. ەسىڭىزدە بولسىن، ءسىز دە بالامەن دوستاساتىن تاماشا مۇمكىندىك بار.
ارينە، مەكتەپ تابالدىرىعىن ەندى اتتاعان نەمەسە بالاباقشاداعى ءسابيدىڭ تاربيەلى بولىپ ءوسۋى ەڭ الدىمەن اتا-اناعا بايلانىستى. سونىمەن قاتار، تاربيەشى مەن ءمۇعالىمنىڭ دە ۇلكەن ۇلەسى بار ال بالانىڭ تالاپتى، تالانتتى بولىپ تاربمەلەنۋىندە مەكتەپ پەن اتا-انا تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەسە، وندا ناتيجەنىڭ بولعانى.
جەمىس تولەۋوۆا، پسيحولوگ.
باتىس قازاقستان وبلىسى،
ورال قالاسى №45 مەكتەپ
