كاسپييدىڭ قويناۋىنداعى بايلىقتى باعالاۋ مۇمكىن ەمەس. ءدال وسىنداي پىكىردى ءازىربايجاندىق ساراپشى، ەكولوگ فاريدا گۋسەينوۆا (www.echo.az) سايتىنا جاريالاعان.

ونىڭ ايتۋىنشا، وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشبىر مەملەكەتتىڭ ساراپشىلارى مەن ماماندارى كاسپييدىڭ قويناۋىنداعى رەسۋرستاردى زەرتتەگەن ەمەس.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، ءبىرىنشى كەزەكتە قازىرگى تاڭداعى اشىلعان كەن جانە  مۇناي بۇرعىلاۋ ورىندارىنىڭ پوتەنسيالىن انىقتاپ الۋ كەرەك. ال كاسپييدىڭ بيولوگيالىق رەسۋرستارىنا كەلەر بولساق، فاريدا حانىمنىڭ پىكىرىنشە ونىڭ قۇنىن انىقتاۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. سەبەبى، كاسپيي ارقىلى شەكتەسىپ جاتقان مەملەكەتتەردە باعا ءار ءتۇرلى باعالانۋى مۇمكىن. بارلىق  بيولوگيالىق رەسۋرستاردىڭ الەۋەتىن اقشالاي ەسەپتەۋگە بولمايدى.

سونداي-اق، ءازىربايجاندىق كوررەسپوندەنت.netء-تىڭ جازۋىنشا، وسىنشاما اۋقىمدى رەسۋرسىنا قاراماستان الەمدىڭ كارتاداعى ۇلكەن تەڭىزى – سوڭعى جىلدارى قاتتى جۇدەگەن. قازىرگى تاڭدا تەڭىزدىڭ حيميالىق جاعدايى الەمدىك ساراپشىلاردى الاڭداتىپ وتىر. بۇكىلالەمدىك جابايى تابيعاتتى قورعاۋ قورى (WWF) كاسپييدىڭ بيلوگيالىق رەسۋرسىن 24،2 تريلليون دوللارعا باعالاپ وتىر.

اتالمىش قوردىڭ اقپاراتىندا كورسەتىلگەندەي، كاسپييدىڭ ىشكى رەسۋرستارىنىڭ باعاسى دەپ كورسەتىلگەن بۇل سوما ناقتى ەمەس. سەبەبى،  بۇل جەردە تەڭىزدىڭ كوپتەگەن رەسۋرسىن اقشالاي ەكۆيۆالەنتكە اۋىستىرا الماعان.

مىسالى، كاسپيي تەڭىزى ارقىلى جىلىنا 2،5 تريلليون دوللاردىڭ تاۋارى تاسىمالدانادى.

ەگەر بۇل سيفردى ءجىو كورسەتكىشى ەتىپ قاراستىراتىن بولساق، كاسپيي تەڭىزى – اقش، جۇڭگو، جاپونيا، گەرمانيا، فرانسيا جانە ۇلىبريتانيادان كەيىنگى جەتىنشى ەكونوميكالىق دەرجاۆا سانالادى.

الايدا، كاسپيي تەڭىزىنىڭ قازىرگى جاعدايى الەم ەكولوگتارىنىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. سەبەپتەرى: تەڭىز سۋىنىڭ لاستانۋى، سۋدىڭ تەمپەراتۋراسىن كۇرت جىلىنۋى، تەڭىز سۋىنىڭ تۇششىلىعىنىڭ ارتۋى،  ونداعى جانۋارلار الەمىنىڭ قىرىلۋى جانە ت.ب.

اتالمىش ۇيىمنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك، تەڭىز سۋىنىڭ تەمپەراتۋراسىنىڭ كۇرت جىلىنۋىنىڭ اقىرى 2050 جىلعا قاراي سيرەك كەزدەسەتىن، ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان كورالل ريفتەرىنىڭ تۇبەگەيلى جويىلۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا تەڭىزدىڭ بالىقتار رەسۋرسىنىڭ 61 پايىزى ەكسپلۋاتاسيالانعان نەمەسە 29 پايىزى اۋلانىپ بىتكەن. «بۇنىڭ بارلىعىنا كاسپيي تەڭىزىندەگى مۇناي سورۋ جانە بۇرعىلاۋ جۇمىستارى كەرى اسەرىن تيگىزەپ وتىرعانى ءسوزسىز»، -دەيدى فاريدا گۋسەينوۆا.

كاسپيي تەڭىزىنىڭ قازىرگى ەكولوگيالىق جاعدايى تۋرالى وسىعان دەيىن دە الەمدىك ب ا ق از جازباعان.

مىسالى، مەملەكەتتىڭ گەوگرافيالىق كارتاداعى ورنى ونىڭ ساياسي پوزيسياسىن انىقتايتىنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق تەرريتورياسىنا كاسپييدىڭ  مەملەكەتتەگى دەموكراتيالىق قادامداردىڭ دامۋىنا دا ىقپال ەتۋى مۇمكىن.

شىن مانىندە كاسپيي جاعالاۋى گەوساياسي تۇرعىدان العاندا ايماق رەتىندە ەۋروپا مەن ازيانىڭ توعىسىنداعى اۋقىمدى اۋماقتى بىلدىرەدى. ءتىپتى، تۇركيا 1997 جىلى ءوزىن كاسپييلىك مەملەكەت ەكەندىگىن جاريالاعان بولاتىن. ولاي بولسا، كاسپيي تەڭىزىنىڭ بايلىعى مەن ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعى ءبىرقاتار ەلدەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنى دە ءسوزسىز.

ياعني، مۇددەلى مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ زاماناۋي ۇلگىگە ساي بولۋىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن حالىقارالىق قۇقىق قاعيدالارىنا بايلانىستى ايماقتىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ناقتىلاپ العان دۇرىس ەدى. ال ونىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىنا ونىمەن شەكتەسەتىن بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتەر ارالاسۋى ءتيىس ەدى. تەك بۇل ماسەلەنىڭ اسا ماڭىزدىلىعىنا بارلىق قاتىسۋشى تاراپتار تۇسىنىستىكپەن قاراعانىمەن، ونىڭ شەشىمىن ىزدەۋدە قانشاما ىجداعاتتىلىق تانىتقاندارىمەن ءالى كۇنگە دەيىن ناقتىلى ءبىر بايلامعا كەلە الماۋدا.

كاسپيي تەڭىزىندەگى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى كاسپييمەن شەكتەسەتىن بارلىق مەملەكەتتەردىڭ شەكارالارى اراسىنداعى ەڭ ۇزىنى، ول 1700 شاقىرىمنان ارتىق. 2004 جىلى قازاقستاندىق تاراپ كاسپيي تەڭىزىندەگى قارۋ-جاراققا باقىلاۋ جاساۋدىڭ بەسجاقتى تەتىگىن قۇرۋ، قارۋ-جاراقتىڭ تۇراقتى تەپە-تەڭدىگىن ورناتۋ جانە ولاردى شەكتەۋ مەجەسىن بەلگىلەۋ باستاماسىن كوتەردى. مۇنداي شارالار شيەلەنىستەردىڭ الدىن الۋدىڭ جانە مەملەكەتتەرىمىزدىڭ بەيبىت ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋدىڭ اناعۇرلىم سەنىمدى قۇرالداردىڭ ءبىرى.

نۇرگەلدى ءابدىعاني ۇلى