قازاقستاندا ەندى كەزەكتەن تىس پارلامەنت سايلاۋىن وتكىزۋ تۋرالى بولجامدار ايتىلا باستادى. ەستەرىڭىزدە بولسا، 2015 جىلدىڭ ساۋىرىندە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋ تارالى باستامالار العاش كوتەرىلە باستاعاندا، قازاقستاندىق باق-تا پارلامەنت سايلاۋى دا مەرزىمىنەن ەرتە وتكىزىلۋى مۇمكىن دەگەن سىبىس تاراعان.  بۇل تۋرالى «قامشى» پورتالى ازاتتىق سايتىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ حابارلايدى.

وسى رەتتە ايتا كەتەرلىك ءجايت، جۇرگەنىنەن تۇرعانى كوپ پارمەنسىز پارلامەنتتىڭ اتقارعان جۇمىستارى تۋرالى «قامشى» پورتالى سيكلدى ماقالالار جاريالاعان بولاتىن. 

پارلامەنت سايلاۋى – بيلىك ءترانزيتى مە؟

ازاتتىقتىڭ جازۋىنشا،  ساياساتكەرلەر مەن ساياساتتانۋشىلار «بيلىك ءترانزيتى – ساياسي كۇن تارتىبىندە تۇرعان بۇدان دا وزەكتىرەك ماسەلە» دەپ سانايدى ەكەن.

قازاقستاندىق ساياساتكەرلەردىڭ بۇلايشا باجايلاۋىنا سوڭعى كەزدەرى قازاقستانداعى ميني-پارتيالاردىڭ كادرلىق جانە قۇرىلىمدىق اۋىس-تۇيىستەرى سەبەپ بولسا كەرەك-تى. مىسالى، فورمالدى-وپپوزيسيا باقىلاۋشىلارى  قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىن جابۋ مەن پرەزيدەنتشىل «اۋىل» جانە پاتريوتتار پارتياسىن بىرىكتىرۋ ارقىلى «اۋىل» حالىقتىق پاتريوتتىق پارتياسىن قۇرۋدى كەزەكتەن تىس پارلامەنت سايلاۋىنا دايىندىق بەلگىسى دەپ جورامالدايدى.

ازاتتىققا سۇحبات بەرگەن پرەزيدەنتشىل قازاقستان كوممۋنيستىك حالىق پارتياسىنىڭ (قكحپ) بەيرەسمي جەتەكشىسى ۆلاديسلاۆ كوساريەۆ جۋىردا ەلدە مەرزىمىنەن ەرتە پارلامەنت سايلاۋى وتەتىنىنە كۇماندانبايدى. ءبىراق ول وپپوزيسيالىق كوممۋنيستىك پارتيانىڭ پرەزيدەنتشىل قكحپ-عا قوسىلعىسى كەلمەگەنىنە قىنجىلادى. ول «ەگەر بىزگە قوسىلسا، كوممۋنيستىك پارتيا امان قالار ەدى» دەيدى.

كەزەكتەن تىس سايلاۋ: ادەت پە الدە ساياسي قاجەتتىلىك پە؟

2011 جىلعى پارلامەنت سايلاۋى كەزىندە قازاقستاندا «كوپپارتيالى پارلامەنت» قۇرالاتىنى تۋرالى ءسوز قوزعالدى.  بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە بۇل ساياسي مودەرنيزاسيا دەپ باعالانعانى دا جاسىرىن ەمەس. مىسالى، زاڭعا سايكەس، پرەزيدەنت يناگۋراسياسىنان كەيىن ۇكىمەت وتستاۆكاعا كەتۋگە ءتيىس جانە پارلامەنت قايتا جاساقتالۋى كەرەك ەدى. ياعني، ادەتتەگىدەي «كەزەكتەن تىس» پرەزيدەنتتىگىنەن كەيىن پرەزيدەنتتىڭ بارلىق باستاماسىن قولدايتىن،  باس شۇلعىعىش پارلامەنتتە دە  سايلاۋدى 2012 جىلى ەمەس ءدال 2011 جىلى مەرزىمىنەن ەرتە وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىستار تۇسە باستاعانىن بىلەسىزدەر.

ال بيىلعى جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ءوز اۋزىنان شىققان سوزگە سۇيەنەتىن بولساق، سۋپەرپرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكادان پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك جۇيەگە كوشۋ پرەزيدەنت سايلاۋىنان كەيىنگى نومەرى ءبىرىنشى ماسەلە ەدى.  پارلامەنت ەلدەگى ەڭ باستى ساياسي مىنبەر بولۋى ءتيىس-تىن.

گۇلميرا يلەۋوۆا، «ستراتەگيا» الەۋمەتتىك جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعى پرەزيدەنتى:

–مەن ءۇشىن بيلىكتىڭ سايلاۋدى ەرتەرەك وتكىزگىسى كەلۋى ەكى نارسەنى بىلدىرەدى. ءبىرى – الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق ءقاۋپى تاقىرىبى دۇرىس باعالانباعان ءالسىز ساراپتاما، ەكىنشىسى – بيلىكتىڭ ارەكەتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى ناشارلاتىپ جىبەرەدى.

ەشقانداي ەلەكتورالدىق پەرسپەكتيۆاسى جوق كوممۋنيستىك پارتيانىڭ جابىلۋى – بيلىكتىڭ ەلدەگى ساياسي احۋالدى دۇرىس باعالاۋعا قاۋقارسىزدىعىن تاعى ءبىر مارتە راستاعان دالەل ەمەس پە؟

دوسىم ساتپايەۆ، ساياساتتانۋشى:

– ءسوزسىز بولاتىن بيلىك ءترانزيتىن قازاقستاندا نەگىزگى ساياسي ماسەلە. بۇل كەزەڭنەن قينالماي ءوتۋ ءۇشىن، ياعني بيلىك اۋىسۋ پروسەسىنىڭ ەل قاۋىپسىزدىگىنە كەسىرى تيمەس ءۇشىن بيلىك قارجى، ەكونوميكا، ساياسي جانە وزگە شارالار قولدانىپ جاتىر. مەرزىمىنەن ەرتە وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋى مەن جۋىردا وتەدى دەپ بولجاناتىن پارلامەنت سايلاۋىن، جۋىرداعى ۇلتتىق ۆاليۋتا ديەۆالۆاسياسىن، ساياسي، اقپاراتتىق الاڭدى وپپوزيسيا مەن وزگەشە ويلاۋدان تازارتۋدى جانە بيلىكتىڭ پاتريوتتار پارتياسى مەن «اۋىل» پارتياسىن بىرىكتىرۋ سياقتى امالدار ارقىلى ءوز جاقتاستارىنىڭ قاتارىن رەتتەپ الۋىن وسى شارالار قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى.

ساياسات شاحماتىنىڭ فيگۋرالارى اۋىسقانىمەن جۇيە وزگەرمەيدى

ابسوليۋتتىك جۇيگە قۇرىلعان قازاقستانداعى «اقساقال بيلىكتىڭ» نەگىزگى بيلىكتى دەموگوگتاردىڭ قولىنا تاپسىرۋ – ترانزيتىنە ناقتى ستراتەگيالاردىڭ بار، جوقتىعى كۇماندى بولۋى مۇمكىن. ساياساتتانۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە، بيلىك ءترانزيتى - فيگۋرالارى وزگەرمەيتىن شاحمات ويىنى سياقتى كورىنەدى. ساتبايەۆ ونداي «فيگۋرالارعا» جوعارى شەندى باسشىلار مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارى عانا ەمەس، ءوزى اتاعانداي، «زومبي پارتيالاردى» دا جاتقىزادى. سول سەبەپتى ساتبايەۆ بيلىك ءترانزيتى ماسەلەسى ءبىرىنشى كەزەكتەگى، ال كەزەكتەن تىس پارلامەنت سايلاۋى ەكىنشى، ءتىپتى ءۇشىنشى دارەجەدەگى ماسەلە دەپ سانايدى.

ءقازىر پارلامەنتتە ءۇش پارتيا – ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ باسقاراتىن «نۇر وتان» جانە  «اق جول» جانە قازاقستان كوممۋنيستىك حالىق پارتياسى بار. «اق جول» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى ازات تۇرلىبەك ۇلى 2015/02/16-سى كۇنى   ازاتتىق سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا كەزەكتەن تىس پارلامەنت سايلاۋى تۋرالى پىكىرىن بىلدىرگەن ەكەن.

ازات پەرۋاشيەۆ، «اق جول» پارتياسى ءتوراعاسى:

–2016 جىلى پرەزيدەنت جانە پارلامەنت سايلاۋى ءوتۋى ءتيىس بولعان. ءبىراق زاڭ بويىنشا بۇلاي بولماۋى ءتيىس. وندا «نەلىكتەن پارلامەنت سايلاۋىن وتكىزبەسكە؟» دەگەن سۇراق تۋادى. پرەزيدەنت سايلاۋى كوپتەگەن ماسەلەلەردى شەشەدى، ساياسي جۇيە مەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تۇراقتىلىعى نىعايادى. 

ءتۇيىن: قازاقستاندا نەگە ءبارى «كەزەكتەن تىس» وتكىزىلەدى؟

تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇنىن تارك ەتىپ جىبەرگەن «اقساقال بيلىك» پەن پارمەنسىز پارلامەنتتى قايتا سايلاعاننان نە قايىر؟! ۇيقىداعى پارلەمنت مۇشەلەرىن نە تۇلەن تۇركەنى بەلگىسىز، ايتەۋىر قازاقستاننىڭ ساياسي قوعامىندا ءتۇرلى اۋىس-تۇيىستەر ورىن الۋدا. ارتىنىڭ قايىرىن بەرگەي. وسى رەتتە تاعى ءبىر ەسكەرە كەتەرلىك ماسەلە – قازىرگى پارلامەنتتەگى قالشىلداعان قاريالاردىڭ ورنىن جالىنداعان جاستارمەن تولىقتىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ.  ونىڭ ۇستىنە قازىرگى پارلامەنتتەگىلەردىڭ دەنى – «اۋتسايدەرلەر» ەكەنىنە تالاس جوق. ەندەشە اۋتسايدەرلەردى شەگەرىپ، نەگىزگى جاساقتى ويىنعا شىعاراتىن ۋاقىت جەتتى ەمەس پە؟

نۇرگەلدى ءابدىعاني ۇلى