ءبىزدىڭ قازاق “بالەن عىلىمنىڭ كانديداتى”، “تۇگەن عىلىمنىڭ دوكتورى” دەگەن اتاققا نەگە قۇمار ەكەن؟ ناعىز عالىم مەن جاسان عالىمنىڭ ايىرماشىلعى نەدە؟ عىلىمي اتاقتىلاردىڭ سانى كوبەيۋ ۇستىندە، ءبىراق رەسپۋبليكانىڭ عىلىمي پوتەنسيالىنا قوسىلعان ۇلەس جوق. سوڭعى 20 جىلدا عىلىمي اتاق الۋ بازاردان كيىم ساتىپ الۋمەن بىردەي بولىپ كەتتى. ءوز سالاسىنان ءبىلىمى تاياز بولسا دا، عىلىم جولىندا جۇرگەن بولىپ، ديسسەرتاسيا “جازىپ”، عىلىمي اتاقتى يەلەنىپ جاتقاندارعا كەڭ جول اشىلعان. عىلىمدى توقىراۋعا اپاراتىن پلاگياتيزم تەڭىزىندە تەڭسەلە ءجۇزىپ، شالقىپ وتىرعاندارعا توقساۋىل جوق. سوندىقتان اقشالاي پايدانى عىلىم ازابىنىڭ ءدامىن تاتقان ادام ەمەس، كەزدەيسوق بىرەۋلەر كورۋدە.

 “ديپلوم ساتاسىز با؟”، “كۋرس جۇمىسىن جازىپ بەرەسىز بە؟”، “اقىسىن تولەيىن، ديسسەرتاسيا جازىپ بەرىڭىزشى”. بۇنداي نارىقتىق سيپاتتاعى كوممەرسيالىق ۇسىنىستار جوو – نىڭ ىشىندە ەستىلىپ قالاتىنى جاسىرىن ەمەس. پلاگياتتار قايدان شىعادى؟ پلاگياتيزم دەرتىنە شالدىعاتىن كىسى ستۋدەنت كەزىنەن سوعان بەيىم بولادى. ءمۇعالىم تاپسىرعان رەفەراتتى دايىن كىتاپتان كوشىرىپ بەرەتىن ستۋدەنت كۋرس جۇمىسىن دا جازۋعا قابىلەتى بار وزگە بىرەۋگە جازدىرتىپ الادى. نەمەسە ساتىپ الادى. بۇگىندە ادامنىڭ عىلىمداعى  ىزدەنىسىنىڭ باستاماسى بولىپ سانالاتىن رەفەرات، كۋرس جۇمىسى، ديپلوم دەگەندەر  — پلاگياتيزمنىڭ باستاپقى ارناسىنا اينالىپ وتىر. سىزگە قاجەت ديپلوم جۇمىسىن پلاگياتيزمنىڭ كانىگى مامانى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تاۋىپ بەرەدى. اقشاسىن تولەسەڭىز بولدى.

كوكتەمدە جوو – نىڭ كەيبىر فاكۋلتەتىندەگى ساباق كەستەسى ءىلىنىپ تۇراتىن تاقتادا “ديپلوم ساتامىن” دەگەن حابارلاندىرۋ كەزدەسەدى. وسىلايشا بىرەۋدىڭ ەڭبەگى قولدان قولعا ءوتىپ، پلاگياتيزم بازارىنداعى ساۋدا اينالىمىنا ءتۇسىپ وتىر. ءتىپتى، كەيبىر كافەدرالاردا ديپلومدار مەن كۋرس جۇمىستارى كادىمگى تاۋار رەتىندە ساتىلا باستادى. ءالى ەسىمدە، ءبىر پروفەسسور اعامىز ساباققا قاتىسپاي، تاپسىرمالاردى ورىنداماي جۇرگەن ماگيسترانتتارعا بىلاي دەپ ەدى: “سەندەردىڭ باكالاۆر ديپلومىن قالاي العاندارىڭ ماعان بەلگىلى. ماگيستر ديپلومىن  دا تۋرا سولاي الارسىڭدار. بالەنشەنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاسياسىنان كوشىرىپ، بىرەۋلەر ۇيالماستان كانديدات اتانىپ ءجۇر. سونداي كانديداتتاردىڭ قاتارىنا قوسىلايىن دەپ وتىرسىڭدار عوي”.

بىردە سول اعامىز بىرەۋدىڭ كەزەكتى ديسسەرتاسياسى قورعالىپ جاتقاندا، بۇنىڭ پلاگياتتىق جۇمىس ەكەنىن، بۇنداي ديسسەرتاسيالاردى قورعاۋعا جىبەرۋگە بولمايتىندىعىن، عىلىمدى وسىنداي جاساندى جۇمىستار قۇرتىپ جاتقاندىعىن ايتىپ، عىلىمي كەڭەستەگىلەردىڭ كوڭىل – كۇيىن بۇزىپتى. بۇنداي شىندىقتى تۋرا ايتاتىن، عىلىمعا ادال، ءادىل جاندار ءقازىر كوپ ەمەس. ساپاسىز دۇنيەلەردى قورعاۋدان وتكىزىپ، قابىلەتى مەن عىلىمعا قوسقان ۇلەسى بولماسا دا دوكتورلىق اتاقتاردىڭ ەركىن تاراتىلۋىنا جول اشقان كىم؟ وسىندايدا “ءتىلدى وقىمىستىلار قۇرتادى” دەگەن حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ ءسوزى ەسكە تۇسەدى. عىلىمي جەتەكشى، عىلىمي كەڭەسشى بولىپ جۇرگەن عالىمدار كەيىنگى كەزدە كوڭىلجىقپاستىققا كوبىرەك بەرىلىپ كەتكەن ءتارىزدى. وزدەرى قورعاتادى دا، ارتىنان “عىلىم نەگە ساپاسىز، عىلىمي اتاقتىلار نەگە كوپ؟” دەپ دابىل قاعادى.

 جۋىردا ءبىر كىتاپحاناشى اپايمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. كىتاپحاناشىلاردىڭ جالاقىسى از ەكەنى بەلگىلى. جولداسى جۋرناليست، ايلىعى ءۇش بالانى اسىراۋعا جەتە مە؟ «كۇيەۋىم بىرەۋلەرگە كىتاپ جازىپ بەرۋمەن اينالىسادى. وسى ەلدىڭ الدىندا تۇلعا بوپ كورىنىپ جۇرگەن تالايلاردىڭ كىتاپتارى مەنىڭ كۇيەۋىمنىڭ قولىنان شىققان. اتتارىن اتاماي-اق قويايىن» دەدى اپاي. بىرەۋگە كىتاپ جازدىرتىپ، اتاق الۋ بارىپ تۇرعان بەيشارالىق ەمەي نەمەنە؟ ءبىراز ۋاقىت «بالەنشەنىڭ كىتابى بار» دەپ، ەل قولپاشتاعانمەن، كەيىن شىندىقتىڭ اشىلاتىنىن سول جالعان كىتاپ يەلەرى ويلامايدى، ءا؟

پلاگياتيزمنىڭ تۇرلەرى

قازىرگى قازاقستان عىلىمىن جايلاپ العان پلاگياتيزمدى مىنانداي تۇرلەرگە جىكتەۋگە بولادى:

1. ەكى ءسوزدىڭ باسىن قوسا المايتىن عالىمسىماققا ديسسەرتاسيا، كىتاپ جازۋ قول ەمەس. ءبىراق قىزمەت جولىندا ءوسۋ ءۇشىن عىلىمي اتاقتى قايتسە دە الۋ كەرەك. سوندىقتان وندايلار جازۋعا قابىلەتى بار ادامداردى پايدالانادى. اقشا تولەسە ديسسەرتاسيا، كىتاپ  جازىپ بەرەتىن قالامگەردى تابۋ قيىن ەمەس. بۇل — جالدامالى پلاگياتيزم.

2. كىتاپحانادان شەتەل عالىمدارىنىڭ، كوبىنەسە رەسەي زەرتتەۋشىلەرى قورعاعان جۇمىستاردى قازاق تىلىنە اۋدارىپ پايدالانۋ. بۇنى اۋدارما پلاگياتيزم دەۋگە بولادى.

3. ينتەرنەتتەن الۋ. بۇنى الۋ دەگەننەن گورى ۇرلاۋ دەگەن دۇرىس بولار. جالپى پلاگياتيزمنىڭ قاي ءتۇرى دە ۇرلىققا جاتادى. ينتەرنەت — پلاگياتتار ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى قۇرال.

4. كوشىرىندى پلاگياتيزم. بۇرىن قورعالعان عىلىمي ەڭبەكتەردەن، جارىق كورگەن مونوگرافيالاردان كوشىرىپ، جاماپ – جاسقاپ ديسسەرتاسيا جاساۋ. بۇلار — جاماۋى كوپ، قۇراندى دۇنيەلەر. قازىرگى كەزدە پلاگياتيزمنىڭ ەڭ كوپ تاراعان ءتۇرى وسى.

پىكىرلەر:

نۇربولات جۋانىشبەكوۆ فيلولوگيا ع. د.، اكادەميك: ءبىزدىڭ ەلىمىزدە پلاگياتتاردى تابۋ قيىن

گۋمانيتاريا عىلىمدارىندا بىرەۋدىڭ ەڭبەگىن پايدالانىپ، عىلىمي اتاق الۋ بار ەكەندىگى راس. ەۋروپادا ديسسەرتاسيا كوشىرىندى مە، ۇرلىق دۇنيە مە، الدە شىنايى ەڭبەكپەن جازىلعان دۇنيە مە، ارنايى تەكسەرۋدەن وتەدى. ەگەر ديسسەرتاسيانىڭ ىشىنەن قايتالاۋ تابىلسا، ول قورعاۋعا جىبەرىلمەيدى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە پلاگياتتاردى بۇنداي تاسىلدەرمەن تابۋ وتە قيىن. ءبىراق ءبىز ونىمەن كۇرەسۋىمىز كەرەك. ءقازىر باسقا تۇرماق، ماگيسترلىك ديسسەرتاسيالاردىڭ دەڭگەيى تومەن.

كوشەدەگى جارنامالاردان، گازەت بەتتەرىنەن “ديپلوم، ديسسەرتاسيا جازىپ بەرەمىن” دەۋشىلەر كوپ كەزدەسەدى. بۇنداي نارسەلەرگە نەگە جول بەرىلىپ وتىرعانىن تۇسىنبەيمىن. ارسىزدىققا اشىق تۇردە بارىپ وتىرعاندارعا توسقاۋىل قويۋ كەرەك.

ارىقباي اعىبايەۆ، زاڭ ع. د.، اكادەميك:  عىلىمي اتاعى بار شەنەۋنىكتەر عىلىمدى مەنسىنبەيدى

 عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ قوعامعا، مەملەكەتكە تيگىزەتىن پايداسى بولۋى كەرەك. ال كەيىنگى قورعالىپ جاتقان جۇمىستار كوبىنەسە  ءبىر تاقىرىپتىڭ توڭىرەگىنەن شىقپايدى. ءتىپتى، قايتالاناتىن تاقىرىپتار دا بار. ناعىز عالىم كوپ ۋاقىتىن كىتاپحانادا،  ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە وكتىزەدى. مەن كەيبىر عىلىمي اتاعى بار شەنەۋنىكتەردىڭ كىتاپحاناعا بارۋعا قالاي ۋاقىت تاۋىپ جۇرگەنىنە تاڭ قالامىن. كونستيتۋسيا بويىنشا اركىمنىڭ قالاعان ىسىمەن اينالىسۋعا حۇقى بار بولعاندىقتان، عىلىممەن شۇعىلدانۋعا شەك قويىلماعان. دەگەنمەن، ناعىز عىلىمي ورتالىق — جوعارى وقۋ ورنى بولعاندىقتان، عالىم بولۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جۇمىس ىستەگەن ءجون. عىلىمي اتاعى بار شەنەۋنىكتەر ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىس وقۋى قاجەت. عالىمنىڭ عالىم رەتىندەگى ەڭبەگىن ستۋدەنت، ياعني اۋديتورياداعى تىڭداۋشى باعالايدى. كەيىنگى كەزدە دوكتورلىق جۇمىستاردى قورعاتۋعا شەتەلدىك عالىمداردى جەتەكشى رەتىندە تارتۋ بەلەڭ العان. وزگە مەملەكەتتەن كەلگەن عالىمدار قازاقستاننىڭ زاڭ تالاپتارىن بىلمەيدى. بىزدەگى عىلىمي جۇيەمەن تانىس ەمەس. ولار ديسسەرتاسياعا قالاي باعا بەرەدى؟ ءقازىر اتاق – داڭققا ۇمتىلۋ باسىم. مەن ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. ءبىر قالامگەر ماقالاسىنىڭ سوڭىنا اكادەميك، دوكتور، قۇرمەتتى پروفەسسور دەگەن ءتارىزدى شۇبىرعان اتاقتارىن قوسادى. ال شىن مانىندە جوعارى پارتيا مەكتەبىندە العان بىلىمىنەن باسقا ەشتەڭەسى جوق. سول پارتيا مەكتەبىن بىتىرگەن جازۋشى بۇگىندە كوپ عىلىمي اتاعى بار “عالىم” بولىپ وتىر. ونىڭ اتاقتارىنا قاراپ، شىن مانىندە عىلىممەن اينالىساتىن ناعىز عالىم ەكەن دەپ قالۋعا بولادى. وسىنداي عىلىمدى بىلعاپ جۇرگەندەر از ەمەس.

ناعىز عالىم كىم؟ ول — ق. ساتپايەۆ، ول — ءا. مارعۇلان. ءومىرىن عىلىمعا ارناپ، حالىققا ادال قىزمەت ەتكەن، ەڭبەگى سىڭگەن ادامداردى ناعىز عالىم دەۋگە بولادى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جەڭىسى ق.ساتپايەۆ سياقتى عالىمداردىڭ عىلىمداعى ۇلەسى ارقىلى بولدى ەمەس پە؟ ق. ساتپايەۆ اشقان گەولوگيالىق جاڭالىقتار بۇگىندە جەمىسىن بەرىپ وتىر.

P.S.   عىلىمنىڭ الاياقتىق تابىس كوزىنە اينالعانى بىلاي تۇرسىن، ەڭبەك اۆتورىنىڭ كىم ەكەنىنە پلاگياتتار پىسقىرمايدى. وسىنداي ەركىن ارەكەتتەر رەسپۋبليكاداعى زياتكەرلىك قۇقىق قانا ەمەس، ادام قۇقىعىنىڭ اياققا تاپتالعانىن كورسەتىپ وتىر. عىلىم جۇيەسى وسىلايشا پلاگياتيزم نارىعىنا اينالعان سوڭ، وزگەسىنەن نە قايىر؟ عىلىمنىڭ اياسىن تارىلتىپ، تىنىسىن بىتەپ وتىرعان جەگى قۇرتتىڭ كوزى جويىلمايىنشا ءبىلىم – عىلىم جۇيەسىندەگى جەمقورلىقتىڭ تىيىلماسى انىق. پلاگياتيزمنەن عىلىمدى قالاي تازارتۋعا بولادى؟ ءسىز نە دەيسىز، اعايىن؟

شارافات جىلقىبايەۆا