رەسەيدىڭ سيرياداعى سودىرلاردى بومبالاپ جۇرگەن سۋ-24 ۇشاعىن 24 قاراشا كۇنى تۇركيا اسكەري اۋە كۇشتەرىنىڭ اسكەري ۇشاعى اتىپ قۇلاتتى. قۇلاتىلعان ۇشاقتتان پاراشيۋتپەن سەكىرگەن ۇشقىشتاردىڭ بىرەۋى اپات ورنىندا مەرت بولىپ، ەندى ءبىرىن سيريالىق اسكەريلەر قۇتقارىپ العان. ەكى تاراپ وسى وقيعادان كەيىن ءبىرىن-بىرى ايىپتاعان مالىمدەمەلەر تاراتۋدا. ءتىپتى، كەي ساراپشىلار مەن اقپارات قۇرالدارى تۇركيا بيلىگىنىڭ بۇعان دەيىنگى رەسەيگە باعىتتاعان ەسكەرتۋلەرىنە سۇيەنىپ، ۇشاق قۇلاتۋ وقيعاسى ءۇشىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىسقا ۇلاسىپ كەتۋى مۇمكىن دەگەنگە دەيىن بارۋدا. بورتىنا ەكى جۇزدەن استام ادام مىنگەن جولاۋشىلار ۇشاقتارى قۇلاپ جاتقاندا بولماعان سوعىس، شىنىمەن ءبىر اسكەري ۇشاق ءۇشىن تۇتانىپ كەتۋى مۇمكىن بە؟
نەگىزى «تەرروريزممەن كۇرەس» دەپ اتالاتىن ءبىر ماقساتقا جۇمىلعىن كەيىپ تانىتقانىمەن رەسەي مەن تۇركيا اراسىندا كوپتەگەن ساياسي ماسەلەلەرگە قاتىستى ءبىرشاما پىكىر الشاقتىعى مەن كوزقاراستار قايشىلىعى بار. الىسقا بارماي-اق، الدىڭعى جىلدارى رەسەي ۋكراينادان قىرىمدى اننەكسيالاعاندا تۇركيا تاراپى قىرىم تاتارلارىنا اراشا ءتۇسىپ، رەسەيدى ايىپتاعانىن ايتسا بولادى. تەرروريزممەن كۇرەسەم دەپ رەسەي سيريا سودىرلارىن بومبالاۋعا كىرىسكەندە تۇركيا تاعى دا سيريانىڭ سولتۇستىگىندەگى تۇركىمەندەر مەكەندەگەن ەلدى-مەكەندەردى وتقا ورادىڭ دەپ اشىق ايىپتادى. وسىنداي بىرنەشە ماسەلە رەسەي مەن تۇركيانىڭ كوبىنەسە ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىككە نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناسىنا سىزات ءتۇسىرىپ كەلەدى. جالپى سيريا ماسەلەسىندە دە ەكى ەلدىڭ ماقسات-مۇددەلەرى الشاق. پۋتين سيريا باسشىسى باشار اسادتى اشىق قولداسا، ەردوعان شييتتتىك باعىتتاعى قىزىلباستاردىڭ (الاۆيت) كوسەمى باشار اساد بيلىكتە زاڭسىز وتىر، سونىڭ سۇرقيا ساياساتى سالدارىنان قانشاما سۇننيتتەر جاپا شەگۋدە دەگەن پىكىردە. لاڭكەستىكپەن كۇرەس بويىنشا ورتاق پىكىرگە كەلۋ ماقساتىندا قانشا جەردەن جاسىرىپ، جاپقانمەن بۇل كەرەعارلىق ەكى ەل قارىم-قاتىناسىندا كورىنىس بەرمەي قويمادى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆ. پۋتين ۇشاق قۇلاي سالىسىمەن مالىمدەمە جاساپ، تۇركيالىق ارىپتەسىن ايىپتادى. تۇركيا بيلىگىنىڭ بۇل ارەكەتىن لاڭكەستىكپەن كۇرەسكە جاسالعان كەدەرگى، ارتتان وق اتۋ دەپ باعالادى. تۇركيا تاراپى رەسەيلىك ۇشاقتاردىڭ ءوز اۋە كەڭىستىكتەرىن بىرنەشە رەت بۇزعانىن ايتىپ پرەزيدەنت ر. ەردوعان دا، ەل پرەمەرى ا. ءداۋىت ۇلى دا بۇعان دەيىن ەسكەرتۋ جاساعان. ءتىپتى، قازان ايىندا رەسەيلىك ۇشقىشسىز ۇشاتىن ۇشاقتى تۇركيالىق اسكەريلەر اتىپ قۇلاتقان ەدى. سونىمەن، قازىرگى تاڭدا قوس تاراپ ءوز ارەكەتتەرىن اقتاۋمەن الەك بولۋدا. رەسەي تاراپى «ۇشاعىمىز تۇركيا اسپانىندا ەمەس، سيريا اۋماعىندا اتىلىپ قۇلاتىلدى. ەشقانداي شەكارا بۇزۋ بولعان جوق» دەسە، تۇركيا «ءبىز بۇل جاعدايدى قالامادىق، ءبىراق تۇركيانىڭ ءوز شەكاراسىن قورعاۋىنا دەگەن قۇقىعىن بارلىعى قۇرمەتتەۋى كەرەك. بەلگىسىز اسكەري نىسان ءبىزدىڭ اۋە كەڭىستىگىمىزگە كىرىپ كەتتى، بەس مينۋتتىڭ ىشىندە وعان ون ەسكەرتۋ جاسالدى، ءبىراق ولار تىڭدامادى. ءبىز قاتەرلەرگە قاتىستى ارەكەت ەتۋدىڭ ەرتەدە جاريا ەتىپ، قابىلداعان ەرەجە بويىنشا قاتاڭ تۇردە ارەكەت ەتۋگە شەشىم قابىلدادىق» دەگەن مالىمدەمە تاراتىپ وتىر.
وقيعا ورىن الىسىمەن تۇركيا باسشىسى ءوزى مۇشە بولىپ وتىرعان ناتو تاراپىنان جانە اقش باسشىلىعىنان رەسمي قولداۋ الدى. رەسەي بولسا تۇركيامەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى ۇزەمىز دەپ كىجىنۋدە. بۇگىنگە دەيىن رەسەيلىك تۋريستىك وپەراتورلار تۇركيالىق دەمالىس ورىندارىنا جولدامالار ساتۋدى توقتاتتى. قوس تاراپ كەشەلى بەرى وسىنداي ەرسىلى-قارسىلى مالىمدەمە جاساپ، ەكونوميكالىق قاتىناستارعا قاتىستى شەشىم جاساعانى بولماسا، باسقا ەشقانداي باتىل قادامعا بارىپ وتىرعان جوق. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ونداي قادامعا ەكى جاق تا بارمايتىن سياقتى.
ەڭ باستىسى وسى وقيعا ءاۋ باستا رەسەي مەن تۇركيا ءۇشىن دە ماڭىزدى ماسەلە سانالعان، بۇكىل الەم زۇلىم كۇشكە بالاعان لاڭكەستىكپەن كۇرەستى ەكىنشى كەزەككە ىسىراتىن سياقتى. ءبىرقاتار قازاقستاندىق ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلاردىڭ دا پىكىرى وسىعان سايادى.
پارلامەنت سەناتىنىڭ ءتوراعاسى قاسىم-جومارت توقايەۆ: «تۇركيا اسكەري-اۋە كۇشتەرىنىڭ رەسەيلىك سۋ-24 بومبالاۋشى ۇشاعىن نەگىزسىز اتىپ ءتۇسىرۋى – ەكى جاقتى قارىم-قاتىناسقا تيەتىن سالدارى وتە اۋىر وقيعا» دەپ باعالادى. سەنات سپيكەرى بۇل پىكىرىندە رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ سالقىن تارتىپ كەتۋ ءقاۋپىن مەڭزەسە كەرەك. ويتكەنى، تۇركيا – ەۋروپا مەن اقش تاراپىنان رەسەيگە جاريالانعان ەكونوميكالىق سانكسيالارعا قوسىلماعان، رەسەيگە ەكونوميكالىق قىسىم جاساۋدان باست تارتقان ەل. بۇل ارەكەتىمەن تۇركيا بيلىگى بولاشاقتاعى ارىپتەستىكتەن ءۇمىتتى ەكەنىن بىلدىرگەن ەدى. ەردوعاننىڭ ماسكەۋگە ساپارى كەزىندە تۇرىك پرەزيدەنتى ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن 100 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ باستاماسىن دا كوتەرگەن. ەندى مۇنىڭ بارلىعى ۇزاق ۋاقىتقا كەيىن شەگەرىلەدى.
قازاقستاندىق ساياسي ساراپشى، پرەزيدەنت جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان قارين دا بۇل وقيعانىڭ سالدارى اۋىر بولادى دەپ وتىر.
«رەسەي ۇشاعىنىڭ قۇلاۋى بۇل كيكىلجىڭدەگى ماملەگە كەلۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعاراتىن وقيعا بولىپ وتىر. سيريا داعدارىسى ەندى باسقا دەڭگەيگە وتەدى. ەندى وعان قاتىسۋشى ەلدەر ءاۋ باستاعى كۇن تارتىبىنەن، ياعني لاڭكەستىكپەن كۇرەستەن الىستاپ، باسقا ماسەلەلەرمەن اينالىسادى» دەيدى ەرلان قارين.
سونداي-اق، ساراپشى مامىلەگە كەلۋ مۇمكىندىگى قانداي جاعدايدا بولماسىن تابىلاتىنىن، الايدا، مىنا جاعدايدىڭ سالدارى تۇركيا مەن رەسەيدىڭ ساياسي ەموسياسىن ەسكەرە وتىرىپ قيىنعا سوعاتىنىن ايتقان.
ءبىراق، بۇل شيەلەنىس ەكى مەملەكەت اراسىندا ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن سالقىن قارىم-قاتىناستىڭ ورناۋىنا، ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ۇزىلۋىنە اكەلىپ سوعاتىنى ءسوزسىز. بۇگىنگى تاڭدا جىلىنا 30 ميلليارد دوللاردان اسىپ وتىرعان تاۋار اينالىمى قارقىنىن الدەقايدا ازايتادى. ەندى وسى كيكىلجىڭدەر قاي تاراپقا كوبىرەك سالماق سالادى، كىمگە اۋىر تۇسەدى، كىم پايدا تابادى دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كورسەك. قازىردەن-اق كوپتەگەن ەكونوميكالىق ساراپشىلار بۇل شيەلەنىستە تۇركيادان گورى رەسەيدىڭ ۇتىلار تۇسى كوپ ەكەنىن ايتادى.
رەسەيدىڭ ەۋروپاعا ساتىلاتىن گازىن كوپ تۇتىناتىن ەلدىڭ ءبىرى تۇركيا. ەۋروپانىڭ باسقا ەلدەرىنە گاز تاسىمالداۋ ءۇشىن دە تۇركيا رەسەي ءۇشىن ءتيىمدى ارىپتەس بولاتىن. كاسپيي مۇنايىن تاسىمالداۋدا دا تۇركيانى اينالىپ ءوتۋ قيىن. اتوم ونەركاسىبى سالاسىنداعى تاپسىرىستىڭ دا كوبىن «روساتوم» تۇركيادان الىپ وتىر. ەڭ باستىسى رەسەي وسى ۋاقىتقا دەيىن تۇركيامەن ەركىن ساۋدا-ساتتىق ايماعىن قۇرۋعا تالپىنىپ كەلگەن بولاتىن. رەسەيلىك «لۋكويل» ، «گازپروم» سىندى الىپ كومپانيالاردىڭ تۇركيادا كوپتەگەن جوبالارى بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، تۇركيا رەسەي ءۇشىن ەۋروپاداعى ءتيىمدى ەكونوميكالىق قاتىناس ورناتۋعا بولاتىن جالعىز مەملەكەت بولاتىن. سول بايلانىستىڭ بارلىعىنا وسى كيكىلجىڭ بالتا شابۋى مۇمكىن.
ەرلان قارين ايتقان «ساياسي ەموسيا» دا بۇل جەردە ۇلكەن ءرول وينايدى. جاعداي ودان ءارى شيەلەنىسسە ۇلكەن ساياسي تارتىسقا ۇلاسىپ كەتۋى مۇمكىن. تۇركيانىڭ ناتو سىندى ءىرى اسكەري بلوكقا مۇشەلىگىن ەسكەرسەك، ەردوعان اتلانتيكالىق وداققا ارقالانىپ، كرەملمەن اراداعى داۋدى ودان سايىن ۇدەتىپ جىبەرۋ مۇمكىندىگىنە يە. وندا كيكىلجىڭ ەكونوميكالىق سيپات شەڭبەرىنەن شىعىپ، تولىقتاي ساياسي مۇددەلەردىڭ قاقتىعىسىنا ۇلاسادى. ءتىپتى، رەسەيدىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى مەن ماسكەۋشىل وڭىرلەردەگى ساياسي احۋالعا ءقاۋىپ ءتوندىرۋى دە مۇمكىن. ولاي دەيتىنىمىز، ماقالا باسىندا ايتىلعانداي، انكارا قىرىم تاتارلارىنا اراشا ءتۇسىپ، ورىس-ۋكراين ماسەلەسىندە رەسەيدى ايىپتادى. قاجەت دەپ تاپسا، قىرىمداعى جاعدايعا ارالاسا سالۋى مۇمكىن. ودان كەيىن، «رەسەي «ورىس الەمى» دەگەن باعدارلاما جاساپ، الەمدەگى ورىستاردىڭ «قورعاۋشىسى» بولعاندا، تۇركيانىڭ بۇرىنعى كسرو اۋماعىنداعى، ءقازىر رەسەي قۇرامىندا كۇن كەشىپ جاتقان تۇركى حالىقتارىنىڭ تاعدىرى تۋرالى «قام جەۋىنە» حاقىسى جوق پا؟» دەگەن دە زاڭدى ساۋال كورىنىس بەرەدى. پوستكەڭەستىك ەلدەر مەن اراب مەملەكەتتەرىندە ءتۇرلى-تۇستى توڭكەرىستەر جاساۋ تاجىريبەسى بار اقش تۇركى دۇنيەسىندە ساياسي سەرپىلىس جاساۋ ماسەلەسىندە انكارادان كومەگىن اياپ قالماسى انىق.
جومارت ابدوللا ۇلى
