بەلگىلى الاشتانۋشى عالىم سۇلتانحان اققۇل ۇلىنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگى ارقاسىندا ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو-نىڭ تىزىمەن ەنىپ وتىر. بۇل ارينە قۋانىشتى جاعداي. الايدا، ۇلت كوسەمىنىڭ مەرەيتويىن رەسمي بيلىك قالاي باعالاپ، قانداي دەڭگەيدە اتاپ وتەدى؟ بۇل جاعى ازىرگە بەلگىسىز. شىنىن ايتقاندا، ءاليحان بوكەيحان جانە الاش ارىستارىنا قاتىستى ماسەلەدە سۇراقتار وتە كوپ. ءبىز سولاردىڭ ءبىر سىپاراسىن ل.ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۇۋ «الاش» مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتانحان اققۇلۇلىنا قويعان ەدىك.
سۇلتانحان اعا، كەيبىر ازاماتتار ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو-نىڭ تىزىمىنە ءسىزدىڭ ارقاڭىزدا ەندى دەپ جاتىر. ناقتىراق ايتساق قۇزىرلى ورگانعا قايتا-قايتا حات جازىپ، الەكەڭنىڭ مەرەيتويىن حالىقارالىق دەڭگەيدە وتكىزۋگە كۇش سالىپسىز...
– ءيا بۇل ءسوزدىڭ جانى بار. مەن ءوزىم استاناعا 2013 جىلدىڭ تامىز ايىندا كەلدىم. مىنە وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءۇش مەملەكەتتىك حاتشى جانە ەكى مادەنيەت ءمينيسترى اۋىسىپتى. ولاردىڭ بارلىعىنا قوياردا-قويماي حات جازىپ، اقىر اياعىندا ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن يۋنەسكو كولەمىندە اتالىپ وتۋىنە سەبەپكەر بولدىم. بۇعان ارينە قۋانىشتىمىن. ناقتىراق ايتسام بۇعان دەيىن مەملەكەتتىك حاتشى بولعان ادىلبەك جاقسىبەكوۆ مەرەيتويعا بايلانىستى مادەنيەت مينيسترلىگىنە نۇسقاۋ بەردى. سودان كەيىن ماعان مادەنيەت مينيسترلىگىنەن «ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىعىن نە ءۇشىن يۋنەسكو كولەمىندە تويلاۋ كەرەك. بىزگە سونىڭ نەگىزدەمەسىن جازىپ بەرىڭىز» دەپ حابارلاستى. ارينە مينيسترلىكتە ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءومىرى مەن ساياسي قىزمەتىن بەس ساۋساقتاي بىلەتىن ازاماتتار جوقتىڭ قاسى. الايدا ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىعىنا بايلانىستى نەگىزدەمەنى يۋنەسكو-عا اتالعان مينيسترلىك جازىپ بەرۋگە ءتيىس ەدى. ايتكەنمەن الەكەڭنىڭ ءارۋاعىن سىيلاپ اتالعان نەگىزدەمەنى ورىس جانە اعىلشىل تىلىندە جازىپ بەردىم. ءبىزدىڭ ەلدىڭ يۋنەسكو-داعى وكىلى سول نەگىزەمەگە سۇيەنە وتىرىپ ءاليحان بوكەيحاننىڭ مەرەيتويىن حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە كۇش سالىپتى.
كوپشىلىك «ءاليحان بوكەيحاننىڭ مەرەيتويى يۋنەسكو-نىڭ تىزىمىنە كىردى، ەندى اتالعان ۇيىم ۇكىمەتتى ۇلت كوسەمىنىڭ مەرەيتويىن اتاپ وتۋگە ماجبۇرلەيدى» دەپ قۋانىپ جاتىر. الايدا الاش ارداقتىسىنىڭ مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ، اتاپ وتپەۋ جاعىن ۇكىمەتتىڭ ءوزى شەشپەيدى مە؟
– ءيا، راسىندا ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ ۇكىمەتتىڭ ىقىلاسىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. ايتكەنمەن، الەكەڭنىڭ مەرەيتويى پاريجدەگى يۋنەسكو-نىڭ شتاب پاتەرىندە تويلانادى. الايدا، بۇل شارالاردى مادەنيەت نەمەسە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ۇيىمداستىرادى. مەن ءۇشىن يۋنەسكو-نىڭ ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن ايتۋلى داتالاردىڭ تىزىمىنە كىرگىزۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن جاڭالىق بولىپ وتىر. ويتكەنى بۇعان دەيىن ۇكىمەتتىڭ الاش ارىستارىنا، اسىرەسە ولاردىڭ ىشىندە ءاليحان بوكەيحانعا دەگەن كوزقاراسى دۇرىس ەمەس بولاتىن. ال، ەندى الەكەڭدى حالىقارالىق قوعام مويىنداپ وتىرعاننان كەيىن ۇكىمەت 150 جىلدىقتى لايىقتى دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە ءماجبۇر بولادى. مەنىڭ ويىمشا ءاليحان مەن الاش يدەياسىن ۇلتتىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋعا مۇمكىندىك الدىق.
جۋىردا ءاليحان بوكەيحاننىڭ مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ جونىندە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان بولاتىن. اتالعان ساۋالعا ۇكىمەت «ءبىز پاريجدەن جاڭالىق كۇتىپ وتىرمىز. سول جاڭالىققا بايلانىستى قاۋلى قابىلدايتىن بولامىز. ءبىراق ءقازىر داعدارىس كەزەڭىندە تۇرعاندىقتان ءاليحان بوكەيحانعا ارنالعان ءىس-شارالار شىعىندى كوپ قاجەت ەتپەيتىن بولۋى كەرەك» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ءبىر قىزىعى ۇكىمەت ەكسپو وتكىزگەندە اقشا تابىدى دا، قازاق ەلىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان الەكەڭنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋگە اقشا تاپپاي قالادى. ويتكەنى ۇكىمەتتىڭ دەپۋتاتتارعا قايتارعان جاۋابىنا قاراعاندا 150 جىلدىقتى اتاپ وتۋگە كاسىپكەرلەردىڭ دەمەۋشىلىگىنە جۇگىنەتىن سياقتىمىز. جارايدى سولاي-اق بولسىن. مەنىڭ ويىمشا ەلىمىزدەگى 11 ميلليون قازاق 100 تەڭگەدەن جيناسا ۇلت كوسەمىنىڭ مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتەر ەدىك. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدىڭ بەتكە ۇستار كاسىپكەرلەرى دە قاراپ قالماي، ءوزىنىڭ قول ۇشىن سوزسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ءاليحان بوكەيحاندى بيلىك قانا ەمەس سونىمەن قاتار كەيبىر وقىعان ازاماتتاردىڭ ءوزى تورە دەپ جاقتىرمايدى. الايدا، ۇلىبريتانيا، جاپونيا سىندى مەملەكەتتەر ءالى كۇنگە دەيىن پاتشالارى مەن پاتشايىمدارىن توبەسىنە كوتەرىپ وتىر ەمەس پە؟ ەندەشە ءبىز نەگە ءاليحاندى حان تۇقىمى دەپ تۇقىرتامىز؟
– بيىل ءبىز ءبىر جىل بويى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلادىق. ويلاپ قاراساڭىز قازاق حالقىن، جالپى قازاق دەگەن ەتنوستى تاريح ساحناسىنا الىپ شىققان تورەلەر بولاتىن. ماسەلەن، كەرەي مەن جانىبەكتەن باستاپ قازاقتى بيىك دارەجەگە كوتەرگەن ازاماتتاردىڭ بارلىعى دەرلىك تورەلەر. سونداي-اق حح عاسىردىڭ باسىندا الاشوردا مەملەكەتىن قۇرىپ، قازاقتىڭ شەكاراسىن شەگەندەپ كەتكەن ءاليحان بوكەيحاندا تورە تۇقىمى. سولاي بولا تۇرا ءبىز نەگە تورەلەردى جاقتىرماي شەتتەتۋىمىز كەرەك؟ شىنداپ كەلگەندە ءبىز تورەلەردى توبەمىزگە كوتەرۋىمىز كەرەك.
جالپى بىزگە مىناۋ ارعىن، مىناۋ قىپشاق دەپ ءبولۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟ ماسەلەن 1913 جىلى شىققان «قازاق» گازەتىندە قازاقتى رۋ-رۋعا، جىك-جىككە بولگەن بىردە ءبىر ءسوز كەزدەستىرمەيسىز. ولار قازاقتى ءبىر اتانىڭ بالاسى، التى الاشتىڭ وكىلى دەپ قابىلدادى. سوندىقتان دا قازاقتى تورە، ارعىن، قىپشاق، شاپىراشتى دەپ ءبولۋدىڭ ەشقانداي قاجەتى جوق. بۇل بارىپ تۇرعان كورسوقىرلىق. «حان بالاسىندا قازاقتىڭ حاقىسى بار ەدى، قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەگەن ارىسىمىزدى قالايشا توبەمىزگە كوتەرمەيمىز؟!
ءبىر قىزىعى بۇل كورسوقىرلىقتى كوزى اشىق كوكىرەگى وياۋ ازاماتار جاساپ جاتقان سياقتى. ويتكەنى، ءاليحان بوكەيحاندى سىناپ، قارالاعان ازاماتتاردىڭ پىكىرى وتە ساۋاتتى جازىلعان...
– ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ اراسىندا جىككە بولىنۋشىلىك وتە كۇشتى دامىعان. ماسەلەن، تۇرار رىسقۇل ۇلى مەن حالەل دوسمۇحمەدۇلىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ويىنشا تۇرار مەن حالەلدەن ارتىق الاش ازاماتى جوق. جالپى، كەز-كەلگەن عالىم ءوزى زەرتتەپ جۇرگەن تۇلعانى ءبىرىنشى قاتارعا قويادى. شىن مانىسىندە بۇل دۇرىس ەمەس. ويتكەنى تاريحتى توبىرلار ەمەس تۇلعا جاسايدى. ال حح عاسىردا تاريحتى جاساعان جاسامپاز تۇلعا ءاليحان بوكەيحان بولاتىن. ويتكەنى ول مۇحامەدجان تىنىشباي ۇلى، حالەل جانە جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى سىندى الاش ارىستارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ الاشوردا مەملەكەتىن قۇردى.
جالپى، عالىمداردىڭ اراسىندا جەرشىلدىك پەن رۋشىلدىق انىق بايقالادى. ماسەلەن، اقمولا وبلىسىنا بارىپ ساكەن سەيفۋليندى نەمەسە باتىس قازاقستان وبلىسىنا بارىپ حالەل جانە جاھانشا دوسمۇحامەدۇلىن سىناساڭ ولار توبەڭدى ويادى. سونداي-اق، وڭتۇستىك وڭىرگە بارىپ تۇرار رىسقۇل ۇلىنىڭ كەمشىلىگىن ايتساڭ ورە تۇرەگەلەدى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ مەنىڭ ويىمشا قازاقتاردىڭ باسىم بولىگى ءالى كۇنگە دەيىن ۇلتشىلدىقتان گورى رۋشىلدىقتى ءتاۋىر كورىپ وتىر.
ءبىزدىڭ ەلدە ۇلت ءۇشىن كۇرەسكەن ءاليحان بوكەيحان مەن ءالىبي جانكەلديندى ءبىر قاتارعا، ءتىپتى ودان جوعارى قويادى. ماسەلەن، استانادا ءاليحانعا ارنالعان كوشەدەن الىبيگە ارنالعان كوشە ۇلكەن...
– ءقازىر قازاق ەلى قولايسىز، ءتىپتى سانا-سەزىمگە سىيمايتىن كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ماسەلەن، كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە امانگەلدى يمانوۆ، ءالىبي جانكەلدين سىندى حالىق ءپىر تۇتاتىن ازاماتتار بولدى. ءبىر قىزىعى كەڭەس ۇكىمەتى قۇلاپ، قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءبىز ولاردى تەرىسكە شىعارعان جوقپىز. بىلاي قاراعاندا كەڭەس ۇكىمەتى جاساعان جالعان كوسەمدەر مەن ناعىز قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرگەن الاش ارىستارى ءبىر قاتاردا تۇر. بۇل ساناعا كىرمەيتىن قجاعداي. ويتكەنى، كەڭەس ۇكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن ونىڭ جالعان كوسەمدەرىن ۇلىقتاۋدىڭ قاجەتى جوق ەدى.
كوپشىلىك اراسىننان الاش ارىستارى اراز بولعان دەگەن پىكىردى ەستىپ قالامىز. ويتكەنى، ولار تۇرار رىسقۇل ۇلى، ساكەن سەيفۋلين سىندى ازاماتتاردى الاش قايراتكەرى دەپ ەسەپتەيدى. جالپى، كەڭەس ۇكىمەتىنە قىزمەت ەتكەن بوشيەۆيكتەردى الاش ازاماتتتارى دەپ اتاۋ قانشالىقتى دۇرىس؟
– مەنىڭ ويىمشا بولشيەۆيك بولىپ، كەڭەس ۇكىمەتىنە قىزمەت ەتكەن ازاماتتاردى «الاش ارىستارى» دەۋ دۇرىس ەمەس. جاقىندا مەن تۇرار رىسقۇل ۇلىنىڭ ستالينگە قۇپيا تۇردە جازعان بىرنەشە حاتىن وقىدىم. اتالعان حاتتاردى بىرنەشە رەت وقىعاننان كەيىن الاش ارىستارىن قۋدالاۋ تۇرار رۇسقۇل ۇلىنىڭ ستالينگە جازعان حاتتارىنان كەيىن باستالدى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىم. ويتكەنى، تۇرار الاش ارىستارىنىڭ ءاتى-جونىن ءتىزىپ، ستالينگە وسىلاردىڭ ۇيىندە ءتىنتۋ جۇرگىزىڭىز، ولاردى بيلىكتەن الاستاتىڭىز دەگەن ۇسىنىستار جاسايدى. بۇل حاتتى تۇرار ستالينگە 1924 جىلى جازعان. ال 1919-1920 جىلى بولشيەۆيكتەرگە قارسى كۇرەسكەن الاش ارىستارىنا كەڭەس ۇكىمەتى راقىمشىلىق جاساعان بولاتىن. وكىنىشكە وراي اتالعان قاۋلىعا قاراماي تۇرار رىسقۇل ۇلىنىڭ ۇسىنىسىنىڭ سالدارىنان الاش ارىستارىنا نەشە ءتۇرلى ايىپ تاعىلادى. ال، ءاليحان بوكەيحاننىڭ ارتىنا ەرگەن الاش ارىستارى ەشقاشان بىر-بىرىمەن اراز بولماعان.
بۇعان دەيىن ءاليحان بوكەيحاننىڭ 9 تومدىق شىعارمالار جيناعىن شىعارعانىڭىزدى بىلەمىز. نەگىزى الەكەڭنىڭ شىعارمالار جيناعى قانشا توم بولۋى مۇمكىن؟
– ءاليحان بوكەيحاننىڭ تولىق شىعارمالار جيناعى ءقازىردىڭ وزىندە 16 توم بولىپ تۇر. الايدا الەكەڭنىڭ ەڭبەگى 16 تومدىقپاەن شەكتەلمەي ودان الدەقايدا كوپ بولۋى مۇمكىن. سەبەبى، ونىڭ «فيگارو» دەگەن گازەتپەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعانى راستالىپ وتىر. ەگەر اتالعان گازەتتەگى ۇلت كوسەمىنىڭ ماتەريالدارىن الاتىن بولساق ونىڭ قاناشا توم بولاتىنىن ءبىر قۇداي بىلەندى. ال ءدال قازىرگى تاڭدا 16 توم دايىن تۇر. الايدا نارىق زامانىندا ولاردى شىعارۋعا قارجى تاپشىلىعى قول بايلاۋ بولىپ وتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
سۇحباتتاسقان
سەرىك جولداسباي
استانا
