Qytaı Halyq Respýblıkasy — Juńxýa Halyq Respýblıkasy — Azıa qurylyǵynda ornalasqan memleket. Halyq sany boıynsha, álemdegi 1-shi memleket (1,3 mlrd sanynan astam, halyq kópshiligi — etnıkalyq qytaılyqtar, óz ataýy — hán); jer aýmaǵy boıynsha Reseı jáne Kanadadan keıingi 3-shi orynda. 1949 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasy jarıalanǵannan beri eldi Qytaı Komýnıstik partıasy bıleýde. 14 memleketpen shektesedi: Aýǵanstan, Býtan, Mıanma, Úndistan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Laos, Mońǵolıa, Nepal, QHDR, Pákistan, Reseı, Tájikstan jáne Vetnam.
Qytaılar da óz teginiń bastaýyn Manqystaýdan alady. Olarda Mannyń urpaqtary, ıaǵnı Manǵyt taıpasynan taraǵan. Bul jerde «Ad»-qa «aı» degen kópshe jalǵaý jalǵanyp, Adaı sóziniń dúnıege kelgeni sıaqty, «Manǵytqa» da «aı» jalǵaýyn jalǵasaq Manqytaı bolyp shyǵady da, «Man» men «Ad»-tyń bir maǵynada ekendigine baılanysty (aqıqatynda Ad - Mannyń atasy), aldyńǵy Man degen atasy aıtylmaı «Qytaı» bolyp shyǵady. Mine osylaısha, «qytaı» taza qazaq sózi. Orystardyń «Orys (Rýs)» degen sózdiń shyǵý tegi men maǵynasyn bilmeıtini sıaqty, búgingi Qytaılyqtar da bul sózdiń shyǵý tegi men maǵynasyn bilmeıdi. Qazaqtar olardy kúni búginge deıin Qara Qytaı dep te ataı beredi. Olar erte zamandarda Mańǵystaýlyq Qaraqan qaǵandyǵynan bólinip shyqty, tipti kúni keshege deıin qazaqtyń uly qaǵany Shyńǵysqan qurǵan alyp ımperıanyń quramynda boldy.
Mańǵytaı (Mańǵyt, Mańǵybaı) taıpasy Adaıdyń shejire deregi boıynsha bylaısha taratylady: «Adaı – Qudaıke – Qosaı – Baıbol – Qadyr Qılybaı – Mańǵytaı» («Manqystaý ensıklopedıasy» Almaty, 1997. 198-199 better).
«Qazaq qarttyń balasy
Eleý menen qyrǵyzdy
Eleý erdiń balasy,
Mańǵybaı menen alash-ty» (Ybyraıym Ahun Qulbaıuly. «Altyndy Orda qonǵan jer» Aqtóbe-1994. 13 bet). Qytaılardyń qazaq shejiresindegi tegi osy.
Adamzat mádenıetindegi eń kónesi, eń uzaqqa jalǵasatyny, arada san myńdaǵan jyldar ótse de qalpy birshama jaqsy saqtalyp kele jatqany da til ekendigi belgili. Sondyqtan, til qazir de adamzat tarıhy men mádenıetiniń júıesin qýalaýda eń senimdi quraldardyń biri sanalady.
«Qytaı tili qalyptasý barysynda túrki tilderin (qazaq tilin M.Q.) óziniń leksıkalyq qaınary etken. Qazirgi qytaı tilindegi kóptegen túbirler baba túrki tilinen (qazaq tilinen M.Q.) barǵan. Bul osy eki tildegi jer, sý, topyraq, japyraq, kún, tań (aspan), jar, úı, saýsaq, tyńda, kór, júr, kel, ket, júz, soı, úıren, jebe, qap, qoı, kent, ulý (aıdaǵar) sıaqty eń baıyrǵy júzdegen negizgi túbir sózderde baıqalady» (Ia. Qumaruly: «Alystaǵy ata mura», Ulttar baspasy, 2003 j. 41 bet).
«Bul kezde (H111 ǵasyrdyń basy M.Q.) búkil Orta Azıaǵa qaraqytaılyqtar ıelik etetin. ...Qaraqytaılyqtardy mońǵol shapqynshylyǵynan keıin bir jaqqa qonys aýdaryp, aýyp ketti deýge negiz joq ekenin aıta kelip, ózi tapqan eki derekke nazar aýdarady. Onyń biri Qurbanǵalı Halıtovtyń «Taýarıh Hamsasy», ekinshisi shúrshit taıpasynan shyqqan Temirbaı Bektasovtyń jazdyrǵan shejiresi. Ol, mynandaı: Naıman, odan Belgibaı, odan Elte (El-ata), Baǵanaly, Baltaly, Súgirshe, Súıinish, osynyń Súgirshesinen Saryjomart pen Tólegetaı, Tólegetaıdan Qytaı, odan Qaragereı, Mataı, Sadyr, Tórtýyl taraıdy.
S.Amanjolov osyndaǵy Qytaıdy taıpalar odaǵynyń aty dep qabyldaıdy. T.A.Jdankonyń derekterine súıene otyryp, H11 ǵasyrdan beri olardyń qazirgi Taldyqorǵan oblysynyń teristik shyǵysy men Shyǵys Qazaqtan oblysynyń ońtústik shyǵysyn mekendegenin anyqtaıdy. Sóıtip qaraqytaılar sol kezeńnen bastap qazirgi naımandardyń bir butaǵy bolyp keledi degen tujyrym jasaıdy. Oǵan mynandaı dálelderdi negiz etedi:
birinshi, Orhon-Eneseı jazba eskertkishterinde qazirgi uǵymdaǵy qytaılardy tabǵash nemese tavgash dep ataıdy. Sonda basqa túrki taıpalarymen birge, mysaly, ýsýndarmen, qyrǵyzdarmen, tatarlarmen, ashınalarmen (Alshyndarmen M.Q.) úsh quryqandarmen qosa qytaı ataýy da atalady. Bul basqa emes, osy Sadyr, Mataı, Tórtýyl jáne Qaragereıden turatyn taıpalar odaǵy. Qytaılar buǵan deıin óz aldyna jeke derbes bolǵanymen, H11 ǵasyrdan keıin naımandar odaǵyna qosylǵan;
ekinshi, Mahmud Qashqarıdyń «Dıvan Luǵat-at-túrk» (H1 ǵ.) atty shyǵarmasynda qytaılar túrki taıpalaryna jatqyzylady;
úshinshi, akademık V.Bartold: «Musylman tarıhshylary Hıjranyń 408 jyly (jyl sanaýymyz boıynsha 1017-18 jyldar) musylman emes túrikter qonys aýdarǵanda arasynda qytaılardyń bolǵany jóninde aıtady...
tórtinshi, G.E.Grýmm-Grjımaılonyń málimeti boıynsha Sadyr taıpasynyń qytaısha shato bolyp atalatynyn kórýge bolady. Shatolar Shyǵys túrikteriniń ómirinde úlken rol atqarady. Munyń syrtynda Orhon-enıseı eskertkishterinde atalatyn chýı taıpalarynyń biri chýe kazirgi Sadyrlardyń arasynda bar. (M.Tynyshpaev usynǵan kestede Sadyrdan Ton Chýe jáne Saryjetim, osynyń Chýesinen Itemgen, Degenshi jáne Shaǵyr taraıdy).
Besinshi, qytaı degen taıpa ataýy ózbekterdiń arasynda da saqtalǵan. Ózbekterde qytaı ataýy qosarlanyp (qytaı-qypshaq) atalatyndyqtan, olardyń búkil Orta Azıaǵa ústemdik etip turǵan kezinde Qazaqstannyń shyǵys oblystarynan kelgenin ańǵarýǵa bolady. Osy oraıda qytaı taıpasy ataýlarynyń teńeýleriniń mysaly, chereýshi-qytaı, mánjýli-qytaı, aralbaı-qytaı, qaıshyly-qytaı, qazaıaqty-qytaı, qaıyn-qytaı, ekisheıh-qytaı bolyp kelýi erekshe nazar aýdarady. Qytaı bashqurttar men qaraqalpaqtardyń arasynda da bar.
...Qytaı ataýy tek naımandarda ǵana emes, qazaqtyń biraz rý-taıpasynda bar. Aıtalyq, joǵaryda aıtylǵan qypshaqtar arasyndaǵy qytaı-qypshaq, sary-qytaı, qulan-qytaı jalaıyrlardyń shýmanaǵyndaǵy mańǵytaı, qońyrattardyń kótenshisindegi mańǵytaı kereılerdiń abaǵyndaǵy shereýshi-qytaı jáne basqalar. Osynyń bárin kezdeısoq uqsastyq dep qaraýǵa bola ma? Tarıh deregine qarasaq, batysqa ne shyǵysqa qonys aýdaryp, aýyp ketken, bolmasa qyrǵynǵa ushyraǵan qaraqytaılyqtar jáne baıqalmaıdy. Sonda bir kezde kóshpeli ımperıa dárejesine jetken qara qytaılyqtar qaıda ketti? Kókke ushty ma, álde jer jutty ma? Eger osynyń biri de bolmasa, sóz joq, onda olar kórshi taıpalardyń quramyna kirip, sińisip ketken bolady ǵoı. Endeshe bul da halqymyzdyń kóne tarıhyn ýaqyt talabyna saı jańa baǵytta zertteıtin ǵalymdardyń nazardy basa aýdarar bir úlken máselesi bolýǵa tıis. Bul arada qaraqytaılyqtardyń tegi qytaı emes ekenin de este ustaǵan jón. Osy aıtylǵan áńgimelerden meniń bir baıqaǵanym qazaq halqynyń quramyna engen qaı taıpa týraly sóz qozǵasaq ta, áli kúnge bireýiniń ne ataýlyq máni ashylmaǵan, ne shyǵý tegi naqty kórsetilmegen, bári de shamasy osylaı degen boljam tóńireginde. Sonda qazaq halqynyń kóne dáýiriniń naqty tarıhy qalaı jazylmaq? Bul shamasy taıaý ýaqytta bitpeıtin sharýa bolsa kerek? (Salǵarauly Qoıshyǵara «Qazaqtyń qıly tarıhy» Almaty-1992. 257-259 b.b.). Bul suraqtardyń jaýaby tómendegishe:
- Qytaılyqtardyń óz tegin Mańǵystaýdan shyqqan Mańǵyt taıpalarynan alatynyn joǵaryda aıttyq. Buǵan basqa dálel izdep bas qatyrýdyń da qajeti shamaly. Manǵyttyń da, Manqystaýdyń da bastaý alar jeri Man atamyzdyń atynan shyǵady.
- Qaraqytaı ataýyndaǵy Qara sózi de óz bastaýyn Manqystaýdyń eń túkpirindegi Túpqaraǵannan (Qaraǵan túp, Qaraǵan túbek) alady. «Túp» sózi kez kelgen uǵymnyń bastaý alatyn jerin bildiredi. Mysaly, qazannyń túbi, qudyqtyń túbi, teńizdiń túbi, túp ata, osyǵan sáıkes sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) t.t. bolyp jalǵasyp kete beredi. Osyndaǵy Qara sóziniń túbiri búkil álemge Ar degen uǵymdy da, osy esimdi ózderine ataý etip alǵan elderdiń báriniń shyqqan tegi men jerin bildiredi. Olardyń qataryna Qazaqtyń úsh arysy, Segiz Arys Adaılar, ıaǵnı Adaıdyń segiz nemeresi, Úndi – Arııler, Parsylar, Arap elderi t.b. jatady.
- Buny túsiný úshin Qaz (an, ar, aq, ıa, stan) atanǵan eldiń búkil álem elderiniń bastaý alatyn el ekendigin moıyndaýymyz kerek. Bul jerde shyndyǵynda adam túsinbeı, bas qatyrardaı dáneńe de joq. Sebebi, búkil álem elderiniń túp atasy qazaqtyń rý, taıpa attarynda áli sol burynǵy bastaý alǵan kúıinde saqtalyp qalyp otyr. Buny tolyq túsiný úshin Qazaq elin Adam atanyń qara shańyraǵy ekendigin moıyndasaq jetip jatyr. Qazaqtyń ejelgi shejire, jyr-dastaryndaǵy Ózbekti de, Qaraqalpaqty da, Qyrǵyzdy da tipti bári-bárinde óz aǵam dep ataıtyny osydan. Búkil álem elderi memleketteriniń dúnıege kelýi, qazaq otbasylarynyń dúnıege kelýimen birdeı. Aıtalyq, bir Atamyzdyń on eki balasy bar. Atamyz eń birinshi, eń úlkenin úılendirip, enshisin bólip berip, bólek otaý etip tigedi. Qalǵan onyn da osy retpen otaý etip shyǵarady. Atamyz eń sońynda kenje balanyń qolynda qalyp, ol úı Qarashańyraq nemese Oshaq dep, al balalarynyń eń úlkeni Taq murageri dep atalady. Qazaqtyń Otbasy Otannyń shaǵyn maketi, Otan otbasydan bastalady deıtini osydan. Mine osylaısha, búkil álem elderi qazaqtan bólinip otaý tikti. Bólinbegenderi qara shańyraqta qalyp 105 tańbaly búgingi qazaq memlekettigin qurap otyr. Búgingi álem elderi ataýlarynyń barlyǵy derlik qazaqtyń rý, taıpa ataýlarynda saqtalyp qalǵanynyń syry osy.
- Qytaılyqtar Manqystaýdan ketken jeti jurttyń biri retinde Túmen Baltabasulynyń «Mańǵystaý» atty jyrynda atalady:
...«Bul jerden kimder ketip, kim qalmaǵan?
Qara jer qaza jetse kimdi almaǵan?
Qyzylbas, Qytaı, Qypshaq, Qyrym, Qyrǵyz,
Aıladyr altaý bolsa, qalmaq jeteý -
Erlerden ertedegi qalynǵan jer» (Á.Qonarbaev «Túmen Baltabasuly» Almaty-2009. 22 bet). Ózderińiz kórip otyrǵandaı attary atalǵan elderdiń eshqaısysy Mańǵystaýǵa jaýlaýshy bolyp kelgen el emes, otaý bolyp ketken el retinde jyrlanady. Áıtpese, olar Er (batyr) dep dáriptelmegen bolar edi. Mysaly, Altyn Orda men Osman ımperıasyn kúıretken Temirdi, myna kórshi ózbekter Ámir, Kóregen, Saqypqyran dep úlken qurmetpen atasa, bizdiń atalarymyz ony aýyl, úıdiń tentek balasy ispetti, jaı ǵana Aqsaq Temir dep ataǵan. Qazaqta deni durys, qurmet kórsetetin adamynyń dene kemshiligin esimine qosyp atamaıdy. Áıtpese, ejelgi qazaqta dene kemshilikteri (soqyr, sholaq, búkir t.t.) bar bıleýshiler (handar men qaǵandar) az bolmaǵan.
Armán tarıhshysy Egıshe Vardapet 450 jyly bylaı dep jazypty. «Ú ǵasyrdyń 50 jyldarynda Aqhundar irgeli elge aınalyp, parsylardy yǵystyryp, olardyń shabýylyna toıtarys berip, ata qonys kórshisi Qytaıǵa 456 jyly tuńǵysh elshiligin jóneltti. Bir kezde ózderin mekeninen qýǵan Qytaımen qarym-qatynas jasamaq bolǵany, eń áýeli, qyr kórsetý ǵana emes, óziniń álemge áıgili tulǵaly el bolǵanyn Irannyń Sasanıt áýletiniń patshasy Perozdy (459-484) kúırete jeńýi negizgi sebep boldy» (B.Q.Albanı «Qazaqıa» Almaty. 1998. 75 bet).
Qytaı elinde birtutas din qalyptaspaǵan. Dao (daosızm) dininiń qaǵıdalaryn halyqtyń kópshiligi moıyndamaıdy. Ári din, ári fılosofıalyq ilim bolyp sanalatyn konfýsııshildikti (konfýsıanstvo – jýszáo) kóbinese bıleýshi jáne zıaly qaýym ókilderi ustandy. B.z. 2 ǵasyrynda Ortalyq Azıadaǵy Kýshan patshalyǵynan Shyǵys Túrkistan arqyly Qytaıǵa býdda dini taralǵan. Býddızm qytaı mádenıetine, fılosofıasyna, ádebıetine, arhıtektýrasy men beıneleý ónerine kúshti yqpal etti. Orta ǵasyrlar men jańa zamanda qytaıǵa aragidik zoroastrızm, ıslam, hrıstıan (katolık, nestorıan, manıheı) dinderi de taralyp, óris jaıdy. Olar da bizder sıaqty ata-baba arýaǵyna minájat etedi.
Qytaıdyń qazirgi astanasy Pekın ejelde Han balyq dep atalǵan. Qytaı astanasynyń Hanbalyq atalý sebebi, ol kezeńde olar da Alashqa jatqan alty eldiń biri bolyp Balyqshy atanǵan. Al, Balyqshy rýy Adaıdyń shejire deregi boıynsha Adaı – Kelimberdi – Balyqshy bolyp taratylady. Qytaıdyń qazirgi astanasy Pekınniń ejelde «Hanbalyq» dep, atalyp júrgeniniń syry osy. Ejelgi atalarymyzda osyndaı, ıaǵnı astanasyna rýynyń atyn qoıatyn dástúr bolǵan. Mysaly, Shyńǵys qaǵan qurǵan uly ımperıanyń astanasy Qaraqurym bolatyn sebebi, Qara da, Qurym da onyń arǵy atalarynyń aty bolatyn. Astanasy Balasaǵun dep atalǵan memleketti de osy balyqshylar qurǵan bolatyn. Balqan (Oq Balqan) taýlarynyń ataýy da solardan qaldy. Adaı shejiresindegi Muńaldyń urpaǵy Qıan, Qıat, Qıdan, Qypshaq, Qytaı ataýlarynyń bir túbirden (bir atadan) bolatyny da osydan. Olardyń ózderin Juń dep atap júrgenderi de osydan. Juńhýa men Muńal túbirles bolyp tur. Aıyrmasy, muńaldar Kelimberdiden tarasa, qytaılar Qudaıkeden taraımyn dep otyr. Qaz Adaıdyń rýlyq shejire deregi Qudaıke men Kelimberdini bir atanyń aǵaly-inili eki balasy dep dáldep turyp kórsetedi.
Búgingi Qytaıdyń resmı deregi boıynsha da b.z.b. 140 – 87 jyldary konfýsııshildik resmı ıdeologıaǵa aınalǵan. Han áýleti tusynda biryńǵaı qytaı halqy qalyptasty. Halyq ózin handyqtarmyz dep atady. Biraq 184 jyly 20 jyldan astam ýaqytqa sozylǵan kóterilisten Han áýleti qulap, úsh patshalyq quryldy. Soltústik Qytaıdy kóshpeli taıpalar basyp aldy. Elde túrli kezeńderde qytaılyq emes 16 patshalyq quryldy. 589 jyly el Sýı áýletiniń tóńiregine qaıta birikti. 618 jyly onyń ornyna Tan áýleti keldi. Qytaı eli qaıta gúldendi. Imperıa túrli baǵytta basqynshylyq soǵystar júrgizdi. 630 jyly Shyǵys Túrik qaǵandyǵyn joıdy. 8 ǵasyrdyń bas kezinde Jetisýǵa basyp kirip, 751 – 52 jyly Atlah shaıqasynda arabtar men jergilikti túrki taıpalarynyń odaǵynan kúıreı jeńildi. 10 ǵasyrdyń basyna qaraı Tan ımperıasy ydyrap, 960 – 1279 jyly Ońtústik Qytaıdy Sýn áýleti biriktirdi. Soltústikte, soltústik-shyǵysta, soltústik-batysta kóshpeli taıpalar bılegen memleketter ómir súrdi. Olar bir-birimen jáne Sýn áýletimen úzdiksiz soǵystar júrgizdi. 13 ǵasyrdyń bas kezinen Qytaıdy Shyńǵys han bılegen túrki-mońǵol (qazaq-muńal M.Q.) taıpalary jaýlap ala bastady. 1271 jylǵa qaraı Shyńǵys hannyń nemeresi Qubylaı búkil Qytaıdy ózine baǵyndyryp, Iýán áýletiniń negizin qalady.
B.e.d. III myńjyldyqtaǵy Qytaıdyń ejelgi turǵyndary Hýanhe ózeniniń (Sary ózen) orta jáne tómengi aǵysynda tustaryn, Boqaı shyǵanaǵynyń janyndaǵy jazyqtyqty, jáne Qytaıdyń basqa aýmaqtarynyń keń jazyqtaryn mekendegen. Bul aýmaqtarda ómir súrgen taıpalar túrlishe atalǵan: soltústikte — «lı», shyǵysta — «ı», batysta — «jýn» nemese «szán», ońtústikte — «man». Ejelgi halyqtar taıpalarǵa birikken rýlyq qaýymdarmen ómir súrgen jáne ortaq sharýashylyqty júrgizgen. Shamamen b.e.d. 1600 j. shyǵys «ı» taıpalary Soltústik Qytaıdyń úlken aýmaǵyn jaýlap alyp, óz qarsylastaryn jeńdi de, Shan (ın) memleketin kurdy.
Mine búgingi Qytaıdy quraǵan elderdiń sol óńirge qazaq dalasynan barǵandyqtarynyń aıdaı aıǵaǵy. Qytaıdyń negizin qalaǵan Han áýleti degenimiz, Mańǵystaýlyq Qańǵa babalyqtar (Qan aǵa) bolyp tabylady. Olardyń ózderin Handyqtarmyz dep atap júrgenderiniń syry osy. Qytaı jerindegi jer-sý, rý, taıpa ataýlarynyń bári-bári qazaqı ataýlar. Al, olardyń ózderin «I» dep ataıtyndary, bul Atanyń (Adanyń) balasymyz degeni. «Man» men «Júnge» kelsek, Manymyz sirá Man (Manqystaý), al Jún (Jýn), bul Kún eliniń urpaǵy, ıaǵnı mal baqqan eldiń urpaǵymyz degenderi bolyp tabylady. Kún, Jún, Munaldyń túbirles, ıaǵnı bir atadan bolatyny osydan.
«Qytaı tarıhshylary óz eliniń eń ejelgi tarıhyn bylaı bastaıdy: «Qytaılarmen alǵashqy baılanysqa túsken Sıýńnýlar men Qytaıdyń alǵashqy bıleýshi áýleti bir áýletten bolatyn». Nemese qysqasha aıtqanda «Qytaılardyń alǵashqy bıleýshi áýleti kóshpendiler áýletinen shyqqan» degen sóz. Qytaıdyń alǵashqy bıleýshi áýleti de, kóne Qytaıdaǵy birneshe knázdiktiń basyn biriktirip, «Aspan asty ımperıasyn» qurǵan Shı Hýan-dı patsha da kóshpendiler áýletiniń ókilderi. Osy jerde túrik ımperatorlary ózderin «Kóktiń uly», «Táńir qut» dep ataǵanyn aıta ketken jón. Túrikterdiń ustanatyn dini – Táńir dini desek, túrikter Táńir qudaıdyń mekeni aspanda, zeńgirkókte dep eseptegen. Al, ózderin táńirdiń jerdegi ókili – Kóktiń uly dep ataǵan. Sondyqtan da, olar qurǵan ımperıa Kóktiń uly ımperıasy – Aspan asty eli dep atalǵan.
Qansha erte damyǵan degenmen qazirgi ǵylymǵa belgili qytaı jazba tarıhy b.d.d birneshe ǵasyrdan ǵana osylaı bastalady» (Bekjan Beısenbaı, otyrartanýshy «Pıramıdalardy salǵan kim?).
«Kezinde bizdiń babalarymyz Qytaılardy «jıyrma tórt shúrshit», úndilerdi «on jeti deldir» dep ataǵan eken. Sonshama kóp halyqtyń tek jıyrma neshe famılıadan quralatyndyǵyn olar sol kezde-aq bilgen. Solardyń bir bóligi bolyp kelgen Altynhan eli ejelgi naıman-kereı handyqtarymen irgeles otyrǵandyqtan ári naımandardyń sol kezde eń úlken handyq ekendigin bilgendikten onyń hanyn «Daýań» (úlken knáz) dep, al Kereı hanyn «Ýań» (jaı knáz) dep ataǵan. Qytaılarda «Da» degen áripti «Daı» dep te oqıdy. Osylaısha «Daýań» birtindep «Daıýań» onan baryp «Taıan» bolyp qalyptasqan. Al Kereı hany «Ýań» (jaı knáz) birtindep «Ýań han Tuǵyryl» bolyp ózgergen. Ony tipti Evropanyń mıssonerleri «Ivan pop» dep atap ketken». (Zeınolla SÁNİK, zerteýshi, Úrimji qalasy).
Zeınolla zamandasymyzdyń bul sózi Adaıdyń shejire deregimen jáne olardyń sóz jasaý qaǵıdasymen de tolyqtaı sáıkes keledi.
- Adaı (Ataı) - Ad (At), Ada (Ata), Aı jáne Daı (Taı) birikken sózderden turady.
a. Ad - eń alǵashqy mádenıet degen uǵymdy dúnıege ákelgen qaýym. Qasıetti Quran Kárimde Adtyqtar jaıly aıattar bar.
á. At – adamnyń aty (esimi). Atyń kim?
b. Qolǵa úıretilgen minis aty. (At erdiń qanaty). Minis atynyń avtory osylar.
g. Ata, óz atańnan bastap túp atańa, ıaǵnı Adam atańa deıingi jıyntyq ataý. Adaǵa jalǵanǵan «I», balasy, urpaǵy degen maǵyna beredi. Ejelde atalarymyz qazirgi «ov» pen «ıch» terdiń ornyna osy «I, I, Y, İ» dybystaryn qoldanǵan.
Atam Qazaqta sonaý Adam atadan beri Qoja Ahmet Iassaýı, Ahmet Iýginekı, Ál-Farabı, Álisher Naýaıı, Fırdaýsı (Shahnama), Ábdirahman Jámı (parsy-tájik ádebıetiniń klassıgi), Qadyrǵalı Jalaırı, Jary Adaı, Júsip Balasaǵunı t.t. dep qoldanylyp keledi. Bul qaǵıda qazaqta kúni búginde qoldanysta bar. Mustafa Shoqaı, Ǵabdolla Toqaı, Tuńǵyshbaı Ál Tarazı, Ánes Saraı, Islam Jemeneı, Ordaly Qosaı, t.t. bolyp kete beredi. Bul uǵym bastaýyn Ada (ı), ıaǵnı Ata (Ada) degen uǵymymyzǵa «ı» dybysyn jalǵaǵan jerden alady, ıaǵnı Adaı - Atanyń balasy, urpaǵy dep otyr. Qazaq shejiresinde Adaıdyń eń sońynda turýy, Adaılar Adam atanyń da, búkil Qazaqtyń da kenjesi, «qarashańyraq» ıeleri degen sóz. Muny moıyndaý da, moıyndamaý da árkimniń óz sharýasy.
Tarıh taǵlymy: Árkim óz sanasynyń, ıaǵnı aqyly men biliminiń jetken jeriniń qonaǵy bolmaq.
ǵ. Álem tarıhyndaǵy attary ańyzǵa aınalǵan Daı taıpasy. Búkil álem tarıhshylarynyń búgingi qazaqtarǵa qatysy joq dep júrgen Daılary osy. Aqyl-esi durys jandarǵa sol ejelgi Daılardyń qazirgi qazaqtar mekendegen jerdi qonystanýy jáne Daı ataýynyń Adaı Ata esiminiń quramynda bolýy, olardyń teginiń qazaq ekendiginiń aıdaı aıǵaǵy bolmaq. Eske usta! Sóz túbiri (óz túbi) eshqashan jańylysqan emes.
d. Adaı eki býynnan turady, Ad jáne Aı. Ad – atań, Aı – anań. Aspanda Aı, jerde áıel (báıbishe), negizinen bul esim áıel adamdarǵa tán. Aı aspanda jerdiń serigi bolsa, jerde áıel erdiń serigi. Demek, Adaıdyń taǵy bir maǵynasy Er adam men áıel adam degen sóz.
Ad-At, Ada-Ata, Adaı-Ataı, Adam-Atam, MAD-Mat (Mád, Mat, araptyń Meke, Mádınesi men orystardyń anasyn «Mat» deıtinderi osydan), Madaı-Mataı (Altaılyqtardyń Maadaı-Qara dastanyn eske alyńyz), Daı-Taı («Adtyń ornyn Daı basar, Attyń ornyn Taı basar», Altaı ataýynyń tegi osy) degen ataýlardy (el esimderdi) dúnıege ákelgender búgingi Qazaqtyń ata-babalary, ıaǵnı olar osy uǵymdardyń báriniń Atasy, ıaǵnı búgingishe aıtqanda «avtory». Búgingi Qaz Adaılar Adam atanyń qarashańyraǵynyń ıesi bolyp tabylady. Sondyqtan da, Adam ata urpaqtarynyń 70 000 jylǵy shejire-tarıhy Adaı ata urpaqtarynyń arasynda saqtalyp otyr.
Bul kúnde Qytaıǵa qola qorytý tehnıkasynyń da, qola qarýlardy óndirý óneriniń de qazaq dalasynan, qazaq elinen barǵandyǵy arheologıada dáleldengen shyndyq.
Qytaılar teginiń Man Adaıdan taraıtynyn olardyń aqshalarynyń «Iýan» degen ataýynan da aıqyn kóre alamyz. Man men Iýannyń «an» degen bir túbirden bolatyny osydan.
Qytaı aqshasynda tańbalanǵan Qytaıdy quraýshy eń negizgi tórt ult bar. Olar qytaı, muńal (mońǵol), jýańzý, mánzý. Qytaılar muńaldar qurǵan patshalyqty óz handyǵymyz dep sanap, olardy tolyqtaı moıyndap otyr.
1279 jyly Shyńǵys qaǵannyń nemeresi Qubylaı ózin «Iýan Shyzý» dep, Iýan patshalyǵyn quryp, búkil Qytaıdyń basyn qosyp, ekinshi ret qytaı jerin biriktirdi.
Mine osylaısha, qytaıdyń da ata-tegin qýalasaq, bárimizdiń arǵy tegimiz bir bolyp shyǵady.
Qazirgi qytaı ejelgi túp tarıhyn (ózderi shyqqan kóshpendi eliniń shejiresin, tilin, dinin, salt-dástúrin t.b.) túgeldeı umytqan dese de bolady. Qytaıǵa qatysty qazaq ta mynadaı sóz bar. «Qara qytaı qaptasa, sary orysty ákem dersiń» degen. Sebebi, olarmen jaqyn aralasqan elder «teńizge tamǵan tamshydaı» joǵalyp ketip otyrǵan. Ashyǵyn aıtqanda jutyp qoıǵan. Sondyqtan, Qytaılyqtardyń tegi kim ekenin jáne olardyń qaıdan shyqqanyn esterine salyp qoıǵanymyz artyq bolmaıdy.
Bizdiń bul qaýipimiz negizsiz emes. Qytaı tóraǵasy Dyń Shaýpyń tańdamaly shyǵarmasynda: «Batysqa qaraı myń bes júz shaqyrym jerimiz bar, biraq ol oılanatyn másele» dep jazdy. Olardyń ara-tura «Balqashqa deıingi jer bizdiki» deıtinderin de áldeqashannan beri estip kelemiz. Olardyń mektep oqýlyqtaryndaǵy kartasyn da qazirgi qazaq jeriniń biraz bóligi qytaıdyń jeri dep syzylǵan. Demek, olar óz urpaqtarynyń sanasyna osy pıǵyldy mektep partasynan bastap sińirip jatyr dep, batyl tujyrym jasaýymyzǵa negizimiz bar.
Demek, Qytaımen qarym-qatynasymyzda ózimizge qaýipsiz bolatyndaı dáreje de ara-qashyqtyqty saqtaǵanymyz jón.
Tarıh taǵlymy: Atadan qalǵan uly sózdi basshylyqqa alyp «El ishine qara qytaıdy qaptatýǵa bolmaıdy».
Muhambetkárim Qojyrbaıuly,
Mańǵystaý
