Búginde qoǵamdy alańdatyp otyrǵan, eńbektegen baladan, eńkeıgen qarıaǵa deıin sóz etip júrgen taqyryp – jer saýdasy. Birese satylady, birese jalǵa beriledi degen sebeptermen qazaq jeri sheteldikterge berilmek. Bul bastamany sarapshylar men sharýalardyń biri qoldasa, biri quptamaıdy. Osy rette jerdiń qunarlylyǵy men otandyq aýylsharýashylyǵynyń damýyna, óz sharýalarymyzdyń dóǵleteip otyrǵan isine bul bastama qandaı yqpalyn jasaıdy? Osy máseleler tóńireginde tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazaqtyń aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý jáne elektrlendirý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas ǵylymı hatshysy Marat Aldabergenovpen suhbat qurǵan edik.

– Marat Karluly, áýelgi áńgimeni ózińiz qyzmet atqaryp otyrǵan ınstıtýt jaıly az-kem aqpar berýden bastasańyz.

– Bizdiń ınstıtýttyń maqsaty aýyldaǵy óndiristi mehanıkalandyrý, sonyń mehanıkalyq bazasyn jasaý, jer óńdeýden bastap kombaın, dán saqtaý jáne ónimderdi óńdeýge deıingi aralyqtaǵy barlyq mashınalar men óndiris quraldaryn jasaý.

– Instıtýt aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qaraı ma?

– Iá. Mınıstrliktiń bastamasymen jaqynda ǵana «Ulttyq agrarlyq ǵylym-bilim ortalyǵy» komersıalyq emes aksıonerlik qoǵamy quryldy. Biz sol qoǵamnyń quramyna kiretin 25 ınstıtýttyń birimiz. Qostanaı men Aqkólde fılıalymyz jumys isteıdi jáne olardyń óz zaýyttary, eksprımentaldy sehtary men óndiris oryndary bar.

– Instıtýttyń baǵyty aýyl sharýashylyǵyn tehnıkalandyrý ekenin aıtyp otyrsyz. Endeshe, qazirgi ýaqytta ondaǵy otandyq tehnıkanyń úlesi qansha paıyz?

– Men elimniń patrıoty retinde bul áńgimeni aıtýǵa tartynǵan bolar edim. Biraq, siz surap otyrǵannan keıin aıtaıyn, búgingi kúni jaǵdaıymyz, tipti tómen. Elimizde óndiriletin tehnıkanyń úlesi nebári 4 paıyz. Bul úlken másele. Jańadan qurylǵan ortalyq basshysynyń qatysýymen jaqynda ınstıtýtymyzdyń ǵylymı keńesi ótti. Aýyl sharýashylyq mınıstrliginiń departament basshylary da qatysqan keńeste osy másele qozǵaldy.

– Aýyl sharýashylyǵyna kerekti tehnıkany jasaýǵa ne kedergi? Ǵalymdarymyz oılap tappaı ma, álde, oılap tapqan tehnıkasyn jasaıtyn zaýyttar joq pa?

– Instıtýt kólemi burynǵyǵa qaraǵanda edáýir kishireıgenimen, ǵalymdardyń tehnıka túrlerin oılap tabýynda kemshilik joq. Tipti, shetelden ákelinbeıtin tehnıka túrleriniń jobasyn jasaýda ınstıtýtymyz ben ózge de ınstıtýttar óz fýnksıasyn oryndap keledi. Daǵdarysqa baılanysty jyldan jylǵa bólinetin qarjy azaıǵanymen, ǵylymdaǵy kórsetkishterimiz ózge elderden esh tómen emes.

Biraq, máselen, 1991 jyly Qazaqstan boıynsha aýyl sharýashylyǵy mashınalaryn shyǵaratyn kishi, orta jáne úlken zaýyttardyń sany 72 bolǵan. Qazir solardyń birde biri joq. Barlyǵy jekemenshikke ótti. «Jekege ótse jaqsy bolamyz, naryq bárin ózi sheshedi» degen uǵymnyń durys emestigin ýaqyt kórsetti. Ol aqtalmady. Sebebi, bizge kerekti quraldardy shyǵaratyn eń qajetti zaýyttardy kórshilerimiz nemese sheteldik básekelester «syndyrýdyń» izine tústi. Joq qylyp jiberdi. Máselen, Pavlodardaǵy shynjyr tabandy traktor shyǵaratyn zaýyt jer óńdeý úshin ózimizge óte kerekti tehnıkalar jasaıtyn. 1996 jyly ol zaýyt jumys isteýin múlde toqtatty.

– Ol zaýyttarymyzdy kórshi nemese sheteldik básekelester týra maǵynasynda túrli qıturqy árekettermen «syndyrdy ma», álde, shynaıy básekelestikke tótep bere almaı ózdiginen toqtady ma?

– Bul máseleni burynǵy Odaq kezinen el basqaryp kele jatqan aǵalarymyz jaqsy biledi. Mysaly, Aqtóbede aýyl sharýashylyǵy, onyń ishinde qoı júnin qyrǵatyn mashınalaryn jasaıtyn zaýyt bolǵan. Ol 1989 jyly jabylyp, keńestik úkimettiń qaýlysymen Orynborǵa kóshiriletin boldy. Sóıtip, zaýyt Aqtóbede buzylyp, 1991 jyly kóshirildi. Alaıda, Orynborda qurylǵan joq. Sonymen, qazir ne Qazaqstanda, ne Reseıde qoı júnin qyrqatyn mashına shyǵaratyn zaýyt joq. Muny kimniń isi dep bilýge bolady?!

– Qoı júnin qyrqatyn mashına shyǵarýdan buryn, ony shyǵarǵan kúnde de júnin qyrqatyn myńǵyrǵan qoıymyz bar ma ózi?

– Búginde qoıymyzdyń sany edáýir ósti. Elimiz boıynsha qazir qoı sany 10 mıllıonnan asady. Shúkir, sharýashylyqtar úlkeıip, isi ońalyp keledi. Biraq, baıaǵy tehnıkamyz joq. Bul kimniń isi? Álbette, dushpannyń isi. Basqasha qalaı aıtylýy kerek. Máselen, Pavlodardaǵy shynjyr tabandy traktor shyǵaratyn, Qyrǵyzstandaǵy nemese Almatydaǵy aýyr tehnıka jasaıtyn zaýyttardyń bári jabylyp tyndy. Sondaı zaýyttardy satyp alǵandardyń áli kúnge deıin onyń temir-tersegin Qytaıǵa satyp taýysa almaı kele jatqanyn, bosatsa ornyna bazar salatynyn syrttaı uzynqulaqtan estip jatyrmyz. Demek, bastapqydaǵy «bárin jekege berý kerek, sol kezde básekelestik orta bolady, sapaly damý bolady» degen sózdiń bári durys emestigine kózimiz jetip otyr.

– Qazir memlekettiń menshigine qaraıtyn aýyl sharýashylyq tehnıkasyn shyǵaratyn birde bir zaýyt joq pa sonda?

– Joq. Bizdiń ǵylymı ınstıtýtty memlekettiń qolastyna qaraıdy desek, onda qazir bizde úsh-aq zaýyt, ıaǵnı, ınstıtýtymyzdyń eksprımentaldy sehy, Qostanaıdaǵy zaýyt jáne Aqkóldegi kishigirim sehymyz bar, Úkimetke tek osylar ǵana qaraıdy. Búgingi kúni el basqaryp otyrǵan mınıstrimiz ben departament basshylarynyń bári «jekemenshikke berdik, ne istep, ne qoıatynyn jekeniń ózi anyqtaıdy» degendi aıtady. Ekinshisi «jerdi sharýaǵa jekemenshikke bergenbiz, ol kimniń tehnıkasyn alyp, kimmen jumys isteıtinin ózi biledi» deıdi. Bul eki uǵym da durys emes ekenin búgin túsinbese, erteńderi ol basymyzǵa taıaq bolyp tıetini daýsyz. Sebebi, kórshi elderimizge qaraımyz. Máselen, postkeńestik elderdiń ishinde aýyl sharýashylyǵyn tarqatpaı saqtap qalǵan eki-aq memleket bar. Biri kórshimiz Ózbekstan bolsa, ekinshisi Belorýs.

Belorýs aýyl sharýashylyǵyna kerekti tehnıkanyń 94 paıyzyn ózderinde shyǵarady. Al, ózbekter 85 paıyzyn ózinde jasaıdy. Reseı 50 paıyzǵa endi jetti. Bizde nebári 4 paıyz. Bul qalaı?! Áli kúnge fermerlerimizdiń sharýashylyǵynda baıaǵy odaqtan qalǵan maı-maı eski traktorlar tyrqyldap júr. Eger olar da bir kúni toqtap qalsa, sonda ne bolmaqshy?! «Azyq-túlik egemendigi» degen uǵym bar. Tehnıka jaǵynan ózgelerge táýeldi bolsaq, onda bizde azyq-túlik egemendigi qaıdan bolady?! Mine, áýel bastan osylardy oılaý kerek edi.

Bizdikiler Qazaqstanda kishigirim aýyl sharýashylyǵy mashınalary shyǵarylatynyn aıtady. Alaıda, olardyń da óziniń orny, baǵyty bar ǵoı. Máselen, ońtústikte kóptegen sharýa qojalyqtarynyń jeri 5-10 gektardan aspaıdy. Jalpy, ońtústiktiń 20 paıyzǵa jýyǵy kishi, 30 paıyzdaıy ortasha fermerler. Ol jaqta 2000 nemese 5000 gektar sýarmaly jeri bar deıtindeı úlken fermerler joq. Kileń usaq sharýashylyqtar. Endeshe, usaq sharýashylyqtyń tehnıkasy da usaq bolady. Nebári 5 gektar jeri bar fermerge saǵatyna 20-30 gektar jer óńdeıtin úlken tehnıkanyń qajeti joq ekeni aıtpasa da túsinikti. Bul bir. Ekinshiden, Qazaqstannyń jeri qatty. Aýdarǵan kezde kesek-kesek bolyp qalady. Al, oǵan Eýropanyń nemese Belorýstyń tehnıkasy shydamaıdy. Sondyqtan, buryn jer ereksheligine baılanysty tehnıkany tańdaıtyn respýblıkamyzda 7 MIS (mashına ıspytatelnyı stansıa – S.O), ıaǵnı, aýylsharýashylyǵy mashınalaryn synaqtan ótkizetin beketter bolǵan. Sonyń Qaskeleńde ornalasqan bireýi kólemi kishireıip laboratorıa bolyp bizdiń ınstıtýtqa qosyldy.

Syrttan kelgen tehnıka bizde synaýdan ótpeıdi. Jańaǵy MIS-ti sol úshin aıtyp otyrmyn. Qazaqstannyń jer jaǵdaıyna jaraıtyn-jaramaıtyny synalmastan, árkim alyp kelgenin ózinshe qoldana beredi. Baıaǵy mınıstrdiń «fermer ne qalasa sony, qaıdan qalasa sol jaqtan satyp alady» degenine bolyp tur. Nátıjesinde, mıllıondaǵan aqshaǵa satyp alynǵan tehnıka alty aıdan keıin synyp, jaramaı qalady. Bul kimniń kinásinen?! Munyń teris áseri elimizdiń fermerleri óndiretin aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń ózindik qunyna tıedi. Biz Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirdik. Sondyqtan, ónimimiz básekelestikke tótep beretindeı bolýy kerek. Sol básekelestik orta ábden kúsheıdi. Al, qazirgi fermerlerimiz óndirip otyrǵan ónim soǵan saı kele bermeıdi.

– Bizde qaı salada bolmasyn bilim-ǵylym men óndiristi baılanystyrý kerektigi jıi aıtylady. Aýyl sharýashylyǵynda osy bar ma?

– Álbette. Álbette. Mınıstrligimizdiń «Ulttyq agrar bilim-ǵylym ortalyǵyn» qurǵandaǵy maqsaty bilim men ǵylymdy aýyl sharýashylyǵyna jaqyndatý. Sonyń úshin bul ortalyqqa Batys Qazaqstandaǵy Jáńgir han atyndaǵy agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtet, Astanadaǵy Sáken Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtet jáne Almatydaǵy Qazaq Ulttyq agrarlyq ýnıversıtet bekitildi. Sodan soń, burynǵy «Kazagroınnovasıa» AQ-nyń quramynda bolǵan 25 ınstıtýt ta qosylǵan ulttyq ortalyq jańa saıasat, jańa baǵyt boıynsha jumysyn bastady. Degenmen, biz shyǵarǵan kishigirim tehnıkalarymyzdy buǵan deıin de aýyldardaǵy fermerlerdiń sharýashylyǵynda synap júrmiz. Sonymen qatar, ǵalymdarymyz úlken-úlken sharýashylyqtardyń ǵylymı keńesshisi qyzmetin de atqarady. Máselen, óz basym Jambyl oblysyndaǵy «Qaıyńdy» fermasynyń jáne Almaty oblysyndaǵy túıe sharýashylyǵymen aınalysatyn «Dáýlet-Beket» JSHS-niń ǵylymı keńesshisimin. Munyń ózi «ǵalymdarymyz óndiristen qol úzip qaldy, ǵylym óz jolymen, óndiris óz betinshe júrip jatyr, arasynda baılanys joq» degen pikirdiń beker ekendiginiń dáleli. Baılanys bar. Tipti, shúkir, aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirýde jańa tehnologıany qoldanyp, jańa satyǵa kóterip júrgen fermerlerimiz de bar. Arasynda ǵylym ókilderine ózderi kelip jańa tehnologıa suraıtyndary da joq emes.

– Soǵan qaramastan, Qazaqstan nelikten aýylsharýashylyq ónimderimen ózin ózi qamtamasyz ete almaı keledi?

– Bul fermer ónimdi qalaı óndirse de ózi biledi dep erkine jiberip, erkeletip qoıǵandyqtan bolyp tur. Buryn azyq-túlikti óndirýge arnalǵan tehnıkalyq reglament degen bolatyn. Sondyqtan, mınıstrlikti reglamentteýshi organ deıtinbiz. Qazirgi mınıstrliktiń qolynda sol reglamenttiń ózi joq. Ekinshiden, ónim óndirýshini ortada paıda bolǵan deldal qanap, jeýmen keledi. Mysaly, aýyl aralap júrip sútti 20-30 teńgeden satyp alady da, munda kelip 200 teńgeden satady. Bul sútti óńdemesten tikeleı satqandaǵy jaǵdaı. Munymen ónim óndirýshi eshqashan óspeıdi.

Osy tusta Úkimettiń kóńilge qonymdy bir isi, ol «Aýyl sharýashylyǵy kooperasıasyn qurý týraly» zań qabyldaýy. Biraq, zań qabyldanǵanymen, ony qoldanatyn mehanızm joq. Zań bar, jazylǵanda bári durys. Aınalyp kelgende, Úkimet pen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi óndirýshilerdiń reestri, óńdeýshilerdiń reestri, óńdeýshilerden keıin saqtaýshylar reestri men aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksporty degen máselelerdi birinen keıin birin qoıyp, aýyl sharýashylyǵyn tolyq jáne tutas bir júıege keltire almaı otyr. Bizde tártip joq. Ónim óndirýshilerdiń ónimin ótkize almaı qınalǵan beınetin kórgende janyń ashıdy. Baǵyp-qaqqan maldyń etin bazarǵa ótkize almaıdy. Óıtkeni, ondaǵy deldaldar ne sý tegin alǵysy keledi, oǵan kónbese veterınarıasy aýrý mal degen anyqtama jazyp, etin órtep jiberýge daıyn. Sonda, ondaǵylar kimniń paıdasyna jumys istep júr?! Al, bazardan basqa ónim ótkizetin kóz joq. Bul mal etine ǵana emes, kókónis, baqsha ónimderine de qatysty jaǵdaı. Atalmysh másele bir ǵana zań shyǵarýmen rettelmeıdi. Ár ónimdi óndirýdiń tehnıkalyq, tehnologıalyq reglamenti bolýy tıis.

Taǵy bir mysal aıta keteıin, kórshi ózbek eli odaq kezinen beri áli kúnge maqta óndiredi. Maqta óndiretin kolhozdardy jekege berip, taratqan joq. Fermerler birlestigi dep atyn ózgertip ǵana saqtap qaldy. Eń bastysy, maqtanyń bárin ketken shyǵyndaryn eseptep, tólep, úkimet qabyldap alady. Óıtkeni, ol aldymen eksporttyq, odan keıin strategıalyq shıkizat. Bir keli maqtanyń baǵasy 14 keli bıdaıdyń qunyna teń. Sebebi, maqtadan jasalmaıtyn nárse joq. Tereń óńdeıtin bolsa, odan oq dárini de, aqshanyń qaǵazyn da jasaýǵa bolady. Bir maqtanyń ózinen 70 túrli ónim alynady. Bizge kelsek, maqta egetin úsh aýdanymyz bola tura maqta egistiginiń kólemi jyldan jylǵa azaıyp barady. «Maqta egýdiń paıdasy joq» deıtinder de tabyldy. Muny kóshedegi jaı bireý aıtsa, qulaq aspas edik. Mınıstrlikte, Parlamentte otyrǵandar aıtqan soń, árıne, janymyzǵa batady.

– Aýyl sharýashylyǵyn, onda sharýa júrgizýdi, ónimdi qalaı, nemen óndirýdi jekege berse, bárin jeke fermer ózi sheshetin, biletin bolsa, onda mınıstrliktiń qajettiligi bolmaı qalmaı ma?

– Osy saýal ınstıtýtymyzda ótken jıyn, keńesterdiń bárinde aıtylyp júr. Rasynda, qolynda reglamenti joq mınıstrlik aýyl sharýashylyǵyn qalaı basqarady?! Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń búginde qolynda qalǵan jalǵyz qyzmeti, halyqtyń áli de bolsa oǵan qaraılaıtyny, ol sýbsıdıa beretindigi. Sodan basqa mınıstrlik basqarý, qoldaý, keńes berý, aqparattandyrý, uıymdastyrý qyzmetteriniń birde birin atqarmaıdy. Sizdiń aıtyp otyrǵanyńyz durys, olaı bolsa ondaı mınıstrliktiń keregi de joq. Eger sýbsıdıa bólip berý úshin qajet bolatyn bolsa, ony Investısıa jáne damý mınıstrliginiń bir departamentine júkteı salsa da jetedi. Sosyn Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń túkke de keregi bolmaı qalady. Shyn mánindegi mınıstrlik bolsa, onda nege halyqty, fermerlerdi belgili bir baǵytqa baǵyttamaıdy. Bul bizdiń ǵylymı ortada aıtylyp júrgen másele. Tipti, tehnıkany Qytaı bizden de arzan shyǵaratyn bolsa, onda mehanıkalandyrýdy ǵylymı zertteýdiń, zaýyttardyń ne qajeti bar dep pikir bildirip júrgender de bar.

Eger biz azyq-túlik qaýipsizdigin, egemendigin oılasaq, ony óndirýge kerekti tehnıkanyń tym quryǵanda jartysyn ózimizde shyǵarýymyz kerek. Eń qajettisi ózimizde bolýy tıis. Eýropanyń nemese AQSH-tyń jaqsy degen tehnıkasyn ákelip qoldanǵannyń ózinde bári jaqsy bola salmaıdy. Óıtkeni, olardyń erteń tehnıkalyq qyzmet máselesi shyqpaı turmaıdy. Bizde qosalqy bólshekteri joq. Sheteldiń tehnıka satatyn kompanıalary qazir saıasatyn jolǵa qoıyp aldy. Qarapaıym bir mysal, japonnyń sýret shyǵaratyn prınteri bar-joǵy 14 dollar turady. Alaıda, elý sýret shyǵarar-shyǵarmastan boıaýy bitip, kartrıjin aýystyrýǵa týra keledi. Onysy 10 dollar turady. Jylyna 4-5 ret aýystyrý kerek. Sóıtip, ómir boıy soǵan qyzmet qylasyń. Al, budan kim paıda kóredi, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń 96 paıyzyn syrttan ákelsek, onda biz kimniń óndirisin qoldap otyrmyz?!

– Buryn agronom, ınjener-mehanık jáne taǵy basqa aýyl sharýashylyǵy mamandyqtary oqytylatyn...

– Oqytyldy, áli de oqytylady.

– Oqytylǵanymen, qazir olardyń ary qaraı «barar jer, basar taýy» bar ma?  

– Budan eki bólek másele týyndaıdy. Birinshiden, ınjener daıarlaıtyn ýnıversıtetter aq taqta, túrli tústi qalammen ǵana oqytyp otyr. Ondaǵy ınjenerler qolymen birde bir aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn jóndep, qurap kórmeıdi. Iaǵnı, eshqandaı praktıkadan ótpeıdi. Tek qana teorıany oqıdy. Men joǵary oqý ornynda 25 jyl ınjener-mehanıkterge sabaq berdim. Sonda teplotehnıka, termodınamıka sekildi eń kúrdeli sabaqtardy ótetinbiz. İshimiz ashıtyny, sol sabaqtar búgingi ınjener mamandyǵyn oqytyp jatqan baǵdarlamada joq. Baǵdarlamany ábden jeńildetip tastady.

Ekinshiden, burynǵy kolhoz, sovhoz, mashına-traktor parki joq, tehnıkalyq qyzmet kórsetý degen sekildi aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń sýbektileri joq. Endi ınjener-mehanıktiń aýylǵa túkke keregi bolmaı qaldy. Shetelderdiń agrarlyq ýnıversıtetterinde qazir ınjenerıa-bıosıstem degen fakúltet bar. Bizdegi aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý onyń onnan biri ǵana bolyp qalady. Iaǵnı, olar mamannyń qyzmetin úlkeıtken. Agronom, entomolog jáne ınjener-mehanık úsheýin qosyp bir maman daıarlaıdy. Sondyqtan, olar ınjener demeıdi, ony keńesshi dep ataıdy. Sebebi, sharýashylyqtyń barlyǵy jeke, al, mamandar tek keńes beretin ortalyqtarda ǵana qalady. Jeke fermerleri bolsa, ónimdi soǵan arnap shyǵarylǵan reglamentke sáıkes óndiredi. Reglament boıynsha óndirilmegen ónim Dúnıejúzilik saýda uıymyna kire almaıdy. Erteń Qazaqstanǵa bir sheteldik ónim satyp alýǵa kelse, aldymen ony qandaı reglamentke súıenip óndirgenińdi suraıdy. Ol kezde «aıdap júrip baqtym, óriske jiberdim ózi jaıylyp keldi» degen sóz ótpeıdi. Ol kezde qolymyzda mınıstrlik Qazaqstan boıynsha qoldanýǵa arnap jazǵan, Ádilet mınıstrligi bekitken qujat, reglament bolýy kerek. Al, qazir kóp fermerlerimiz ónimin Kedendik Odaqtyń reglamentine silteme jasap, ótkizip jiberedi. Tipti, mınıstrlikte aýyl sharýashylyǵyn basqaryp otyrǵandardyń ózi sol Kedendik Odaqtyń reglamentine súıenip jasaı salýǵa keńes beredi. Bul qalaı sonda?! Belorýs Qazaqstannyń Saryarqasynda túıe baǵyp ósirýge arnap reglament jazbaıdy ǵoı.

Elimizde ınjenerler jappaı daıarlanady. Biraq, qaıda baratynyn bilmeıdi. Sebebi, oryn joq. Ǵylym qyzmetkerleriniń jaǵdaıy múlde basqasha. Doktor nemese akademıkterimizdiń jasy 60-tan tómeni joq. Orta jastaǵylary biren-saran ǵana. Odan keıingileri, tipti, qıyn. Qazirgi daıarlanyp jatqan phd doktorlarymyzdyń dárejesi odaq kezinde 80-shi jyldary daıarlanǵan ınjener-mehanıkterdiń deńgeıine jetpeıdi.

Bul salada taǵy bir másele bar. Jaqynda Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıteti men Q.Sátpaev atyndaǵy Qazaq Ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetti biriktirdi. Úlken oqý ornyna, ǵylymı zertteý ortalyǵyna aınalady dep jatyr. Oqytýshy keler jyldan bastap óziniń pánin aǵylshyn tilinde oqytýy kerek degen talap shyqty. Bul qalaı?! Jasy alpysty alqymdaǵan oqytýshy-ǵalymdar endi aǵylshyn tilin úırene de almaıdy, úırengen kúnde de búginge deıin jınaǵan bilimin, tájirıbesin ol tilde jetkizip te jarytpaıdy. Olar zeınet jasyna jetip qurmetti demalysyna ketkesin ne bolmaq?! Iá, bizde «Bolashaq» boıynsha shetelde oqyp kelgen aǵylshyn tilin jaqsy biletin jastar bar. Biraq, olar tek tildi ǵana biledi. Sala boıynsha ne tájirıbesi, ne bir alǵan ataq-dárejesi joq. Endi solar aǵylshyn tilin biletindigi úshin ǵana oqytady. Qazaqta «patshańa qarsy sóıleme, patsha Qudaıdan» deıtin sóz bar. Sonda da, bir alańdaıtyn nársemiz bar, ol úsh tildi mektepten bastap ýnıversıtetke deıin qoldaný, menińshe, elimizdiń, ásirese, tehnıkalyq mamandyqtar boıynsha saýatyn edáýir tómendetip jiberýi múmkin.

– Úkimettiń aýyl sharýashylyq maqsattaǵy jerlerdi jekege satý týraly sheshimi qazir qoǵamda úlken daý týǵyzyp, qarsylyqqa tap bolyp jatyr. Bul máselede siz qaı jaǵyndasyz?

– Munyń eki jaǵy bar. Eger, jalǵa berilgen jerdi ózine satyp alyp óndirisin kúsheıtetin bolsa, mal baǵyp júrgen fermer jaıylymdy satyp alyp ózimen ózi ónim óndiretin bolsa, bul paıdaly. Sebebi, aýyl sharýashylyq maqsatta jalǵa berilgen jerdiń kelisimshartyn 49 jyldan keıin merzimi bitýine baılanysty jer komıteti buzsa, fermer jersiz qalady. Ne bolmasa ony ózge bireý alady da, aldyńǵysynyń sonshama jyl tókken teri tekke ketedi. Jalǵa berilgen merzimniń bitetin ýaqytyna áli jetkemiz joq, endi ǵana 25 jyl ótti. Ol bolsa 49 jylǵa beriledi. Tipti, jaldaý merzimi bitkennen keıin ne bolatyny, ary qaraı qalaı retteletini, qandaı daý-damaı bolatyny belgisiz. Sonyń aldyn alý úshin fermerlerdiń qazir jaldap, paıdalanyp otyrǵan jerlerin jekege satyp alǵandary durys. Muny tek túsinbegender ǵana jer satý máselesinen shý shyǵaryp júr. Olardyń arasynda shýdy paıdalanyp kózdegen jerin alyp qalǵysy kelip júrgender de joq emes.

Ekinshiden, jerdi alýyn alyp, eshteńe istemeı otyrǵandar da kóp. Toqsanynshy jyldarǵa deıin bıdaıy men arpasy jaıqalyp turatyn jerler qazir sardalaǵa, qara taqyr jerge aınaldy. Óıtkeni, bireý jalǵa aldy da eshteńe istegen joq. Jumys júrgizbegen. Eger jerdi paıdalana biletin adamnyń aýyl sharýashylyǵy jerlerin satyp alyp, ónim óndirýine qoldaý bildirýdi kózdese, onda bul durys sheshim.

Al, qoldamaıtyn jaǵy, sýarmaly qaratopyraqty qunarly jerler bolady jáne ol jerler eldiń búgin hám keleshekte jeıtin nanynyń qory sanalady. Biraq, bizde qazir sondaı qunarly jerdiń bárine qala salyp jatyr. Mysaly, Almaty qaratopyraqty jerde tur. Qalanyń Talǵar jaǵyna qaraı júrseń qunarly jerdiń bárinde jeke úıler men túrli ǵımarattardyń qurylysy júrýde. Qunarly jerlerdiń satylýynyń, jekege ótýiniń keleshekte keri áseri bolýy múmkin. Jáne bir nárse, mınıstrimiz jer sheteldikterge satylmaıtynyn jıi aıtady. Alaıda, rasynda solaı ekenine kepildik joq. Olar ózge bireýdiń atymen satyp almasyna kim kepil. Jer satýdyń osyndaı tetikteri qaýipti. Buryndary da Qazaqstan jeriniń 5 paıyzy satylatyny aıtylsa, qazir 10 paıyzy ǵana satylýy múmkin dep jatyr.

– Qunarly jerimizdiń kólemi onsyz da óte az emes pe?

– Onyńyz ras. Eń qyzyǵy sonda, Qazaqstannyń sýarmaly-qunarly jeri jalpy jerimizdiń 0,25 paıyzyn ǵana quraıdy. Jańa aıtyp ótken 5 nemese 10 paıyzdyń qaı-qaısysy da odan anaǵurlym kóp. Sonyń úshin bul úlken daý bolýy múmkin. Sondyqtan, bul másele búge-shigesine deıin zerttelip, árbir tetigi durys oılastyrylýy kerek.

– Áńgimeńizge raqmet.

Suhbattasqan Sáken ORYNBASARULY