Esimi elge ǵana emes, Eýropaǵa áıgili, eńbegi erlikke para-par Hasan Oraltaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan «Hasan Oraltaı – alashshyl qaıratker» atty halyqaralyq ǵylymı-tanymdyq konferensıa 2016 jyldyń 14 sáýirinde Qyzylorda oblysy, Jańaqorǵan óńirinde ómirden ótkenine alty jyl tolǵan kúni atalyp ótti.
Alqaly basqosý jıynyna Germanıanyń Múnhen qalasynan Hasan Oraltaıdyń uly Bógenbaı, kúıeý balasy Smaıyl Sábıhan arnaıy kelip qatysty. Sondaı-aq Túrkıadan Ystambuldaǵy Mımar Sınan ýnıversıtetinde qyzmet isteıtin ǵalym Ábdiýaqap Qara, Almatydan tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor Mámbet Qoıgeldi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor Nábıjan Muqamethanuly, belgili jazýshy Smaǵul Elýbaı, kezinde «Azattyq» radıosynyń Qazaqstandaǵy búro jetekshisi bolǵan Saıasat Beıisbaı, Hasan aǵanyń týysy, qaıratkerdiń muralaryn jınaqtap, nasıhattaýshy Ábilbashar İlıasuly jáne Almaty men Astana, Qyzylorda qalalarynan birqatar zıaly qaýym ókilderi arnaıy kelip oılaryn ortaǵa saldy.
Túrki áleminiń tanymal qoǵam qaıratkeri, Eýropada óziniń alashshyl azamat ekenin «Azattyq» radıosy arqyly tanyta bilgen, Mustafa Shoqaı isin jalǵastyrýshy, ári izbasary Hasan Oraltaıdyń qurmetine «Keıden» aýylyndaǵy № 208 orta mektepte arnaıy synyp ashyldy. Ári osy aýylda Hasekeńniń ózi 1992 jyly irgetasynyń qalanýyna sebepshi bolǵan «Keıden» meshitinde qaıratker rýhyna Quran baǵyshtaldy.
Osydan keıin aýdan ákimdiginiń májilis zalynda ótken halyqaralyq ǵylyım-tanymdyq konferensıa ótip, ony aýdan ákimi Rýslan Rústemov ózi ashyp júrgizip otyrdy. Jıynǵa Qyzylorda oblysy ákiminiń orynbasary Raýan Kenjehanuly qatysyp, alashshyl qaıratker tulǵanyń azattyq úshin kúres jolyna, onyń keıingi urpaqqa úlgi bolarlyq taǵylymdy isterine toqtaldy.
Osy arada atap aıta keter jáıt, Hasan Oraltaıdyń Eýropada júrgen aıtýly qaıratker ekenin elimiz táýelsizdigine qol jetkizbeı turyp, sonaý toqsanynshy jyldardyń basynda-aq «Azattyq» radıosy arqyly tanyp bilgen kózi ashyq azamat Amankeldi Eseı Shymkent shaharynyń irgesindegi Tassaı eldi mekeninen Hasan Oraltaı qurmetine sonyń esimimen kóshe bergizýge muryndyq bolǵanyn eske salyp ótý paryzymyz. Keıin Jańaqorǵan aýdanynan da Hasan Oraltaı men Túrkıanyń kórnekti qaıratker tulǵasy Alparyslan Túrkesh esimderi berilgen kóshe ashylǵanyna osy Amankeldi Eseı myrzanyń eńbegi zor. Sondaı-aq, osy ǵylymı-tanymdyq konferensıany uıymdastyryp ótkizýge úlken septigin tıgizgen Hasekeńmen kózi tirisinde qoıan-qoltyq aralasqan Alshynbaı Turtanuly myrzalar boldy. Osy eki azamat táýelsizdik jyldarynda Hasan Oraltaıdy Germanıadan birneshe márte Jańaqorǵan óńirine shaqyryp, jurtshylyqpen kóptegen kezdesýler ótkizdi. Alashtyń aıtýly tulǵalary jóninde syr bólisip, keıingi urpaqqa ónege bolarlyq taǵylymdy áńgimelerin tyńdap, emen-jarqyn syrlasty. Alashshyl asyl qaıratkerdi elge tanytty.
Jańaqorǵan aýdany ákimshiligi ǵımaratynyń májilis zalyna halyq lyq toldy. Tarıhshy ǵalymdar Mámbet Qoıgeldi, Nábıjan Muqamethanuly, jazýshy Smaǵul Elýbaı, Túrkıadan kelgen tarıhshy Ábdiýaqap Qara, Hasekeńniń osy óńirdegi ini-dosy bolǵan Amankeldi Eseı «Qazaq dalasyndaǵy 1931-33 jyldardaǵy zobalań jáne Hasan Oraltaı shyǵarmashylyǵyndaǵy ult kóshi», «Elim-aılap ótken ómir», «Mustafa Shoqaıdyń izbasary Hasan Oraltaı», «Tanymal tulǵanyń shyǵarmashylyǵyndaǵy tarıhı shyndyq», «Halyqaralyq deńgeıdegi ulttyq jýrnalısıkanyń negizin qalaýshy» degen taqyryptarda baıandama jasaldy.
Jıyn sońynda «Hasan Oraltaı taǵylymy» atty kitaptyń tusaýkeseri boldy. Shaǵyn eńbekte Hasekeńniń el táýelsizdigi, azattyqqa baılanysty ótkir de úzik-úzik oılary, taǵylymdy tujyrymdary jınaqtalǵan.
Hasekeń batys Germanıanyń Múnhen qalasynda 28 jyl boıy «Azattyq» radıosyndaǵy qazaq redaksıasynda qyzmet etti. Óziniń bar maqsat-múddesin qazaq eliniń táýelsizdigi men derbestigi jolyna arnady. Al «Azattyq» radıosy qazaq eliniń táýelsizdigi úshin aqpapat aıdynynda jyldar boıy kúresip, el tyńdaýǵa qorqatyn batyl pikirlerdi áýe tolqyny arqyly búkil álemge taratýmen kelgen.
1995 jyldyń basynda Múnhennen Chehıa astanasy Praga qalasyna kóshken «Azattyq» radıosyn ornalastyrýǵa atsalysyp, Qazaqstannan jańadan qyzmetke kelgen jigitterge eń aldymen eldiń múddesine jumys isteýdi tapsyrdy, sol turǵyda kóp nárseni úıretti. Sol jyly kókek aıynyń 30- kúni 63-ke tolǵan Hasekeń jańa qyzmetkerlerdi jınap alyp, bylaı dedi:
-Men erteńnen bastap zeınetkermin. Endi sender qazaq eliniń táýelsizdigin baıandy etýge qyzmet etýleriń kerek. Senderge aıtar amanatym, jyl saıyn Mustafa Shoqaıdyń týǵan kúni men ómirden ózǵan kúninde arnaıy habar daıyndap, onyń halqyna jasaǵan qyzmetin, azattyq úshin kúreskenin, ańsaǵan armanyn, iske asyra almaǵan ıdeıasyn tyńdarmannyń qulaǵyna jetkizip, sanasyna quıyp otyryńdar. Ekinshy aıtarym, Shyǵys Túrkistandaǵy Ospan batyrdyń ult-azattyq úshin kúresin, eliniń derbestigi úshin aıqasyp ótkenin, qalaı aıýandyqpen óltirilgenin eske alyp, sol dataǵa oraı jyl saıyn habar berip turyńdar. Alashorda úkimetiniń qurylǵan kúnin umytpańdar. Sondaǵy qazaq memleketin quryp, sonyń qalyptasýyna janyn sala kúresken Álıhan Bókeıhanuly bastaǵan qaıratkerlerdi eske alyp otyrý senderge amanat. Jalpy, jeltoqsan aıy qazaq halqy úshin qasıetti kúnderge toly. Jeltoqsan kóterilisi, jastardyń azattyq úshin bas kóterýi esterińnen shyǵa qoımas. Osyndaı aıtýly kezeńderdi «Azattyq» radıosy eshqashan nazardan tys qaldyrmasyn. Halqymyz úshin kez-kelgen mańyzdy oqıǵa, umytylmas tulǵalar eskerýsiz qalmasyn. Bul keler urpaqqa qajet. Meniń sońǵy amanatym, ótinishim osy» degen edi Hasekeń Pragadaǵy jigittermen qoshtasyp turyp.
«Azattyq» radıosyndaǵy árbir habar, alynǵan suhbattar qazaq úshin qyzmet etýi kerek, soǵan baǵyshtalsyn. Amerıkanyń «kók qaǵazyn» alyp, bosqa júrmeı qazaqtyń táýelsizdigi, eldiń derbestigi men azattyǵy úshin kúreseıik» dep aıtýdan tanbaıtyn. Minekı, Alashtyń aıtýly azamaty Hasan Oraltaı osyndaı iri tulǵa edi.
Saıasat BEIİSBAI
«Azattyq» radıosynyń 1991-2004 jyldar aralyǵyndaǵy Qazaqstandaǵy tilshisi.
