Toqal. Bul sóz qazirgi qoǵamda áıelderdiń qulaǵyna túrpideı tıetini ras. Árıne, kim óziniń súıip qosylǵan jaryn ózgemen bóliskisi keler deısiz? Kúıeýiniń tapqan tabysyn ekige bólip, taǵy bir otbasyny baǵyp-qaǵýǵa áıelder qarsylyq tanytary sózsiz. 

Dese de qazir qoǵamda ekinshi áıel alýdyń áńgimesi qyzyp tur. Erkekter jeke ózderi bas qosa qalsa boldy, áńgimeniń bir ushyn osyǵan ákelip tireıdi. Bul taqyryp bárine unaıdy. Sonda bul ne? Eki áıel alý azamattar arasynda abyroı  arttyrýdyń ádisi me, álde munda basqa bir sebep bar ma?

Osy suraqtardyń jaýabyn belgili sazger, satırık Jarylqasyn Dáýlet aıtyp berdi. Ol kisiniń eki áıeli bar. Ekeýi de tatý-tátti, toı-tomalaqqa birge barady. Bir-biriniń sharýasyna qolǵabys ta jasaı beredi. 

– Jarylqasyn myrza, sizdiń báıbisheńiz – Raýshan jeńgemiz jóninde aıtyp berseńiz? Ol kisi qandaı adam?

– Báıbishem Raýshandy stýdenttik jyldardan beri tanımyn. Bir aýdanda týyp-óstik, birge joǵary oqý ornynda oqydyq. Bir-birimizdi túsinetinimizge, birge shańyraq quryp, baqytty otbasy bolyp kete alatynymyzǵa kóz jetkizgen soń úılendik. Mine, bıyl otasqanymyzǵa 25 jyl tolady eken. Allaǵa shúkir, Raýshan maǵan 3 qyz, 1 ul syılady.

«Úı bolǵan soń ydys-aıaq syldyrlamaı turmaıdy» degen sóz tekke aıtylmaǵan. Jas kúnimde men de seri boldym, túzde kóp júrdim. Túndeletip keletin, tipti keıde úıge qonbaı qalatyn kezder boldy. Ol kiside qyzǵanysh bolmady demeımin, boldy. Biraq aıtqanymdy eki etken emes. Túnniń bir jarymynda úıge qonaq ertip kelsem ornynan turyp qazanǵa etin salatyn. Iaǵnı bar jaǵdaıymdy jasady. Balalaryma durys tárbıe bere bildi.

– Áıelim jaqsy deısiz, aıtqanyńyzdy eki etpeıdi eken, endeshe, nege ekinshi ret úılendińiz?

– Áıeli jaman adam ǵana ekinshi ret úılenýi kerek degen sóz qaı jerde jazylypty? Áıeli jaqsy adamdar da alyp jatyr ǵoı. Meniń úılenýime eń aldymen ulymnyń jalǵyzdyǵy sebep boldy. Ulyma baýyr kerek dep sheshtim. Bul – bir. Sodan keıin, aınalaǵa qarańyzshy, táýelsizdigimizdi alǵanymyzǵa jıyrma bes jyl tolyp otyr. Osy ýaqyt aralyǵynda qazaqtardyń sany nebári bir-aq mıllıonǵa artypty. Onda da oralmandardyń esebinen. Al myna kórshiles Ózbekstannyń halqy táýelsizdik alǵaly beri 44 paıyzǵa ósipti. Qazaqtardyń kóbeımeı jatqanynyń sebebi nede? Óıtkeni qazaq er-azamattarynyń kóbi áıelderiniń aıtqanynan shyǵa almaıdy. «Maǵan on bala týyp bermeı jumysqa shyǵamyn degenińdi qoı!» dep kesip-piship sóıleı almaıdy. Mine, qazaqtardyń kóbeımeı otyrǵanynyń sebebi osy dep bilemin. Meniń úılenýimniń ekinshi sebebi – qazaqtyń sanyn kóbeıtý boldy.

Qudaı betin ary qylsyn, eger jerimizge qara qytaı men sary orystar qaptap kirse, ózi az ǵana qazaqtyń qul bop ketýi múmkin. Bizdi olardyń ezgisinen halyqtyń sany, kóptigi ǵana qutqara alady. Árbir qazaq azamaty balalarynyń bolashaǵyn oılap, erteń mynaý ulan-baıtaq jerdi ıelenetin adam kerek ekenin eskerse, demografıanyń damýyna úles qosar edi.

– Sizdiń úıde ekinshi áıel alý týraly másele qalaı talqylandy? Jubaıyńyz qarsy bolǵan shyǵar...

– Árıne, kim óziniń kúıeýin ózgemen bóliskisi keledi? Bizdiń úıde de ondaı jaǵdaı boldy. Ashýlandy, týlady, qarsy boldy. Biraq Alla qalap tursa, erkek óziniń naǵyz erkek ekenin sezdirip, aıtqanynan qaıtpaı turyp alsa, oǵan áıel túk te isteı almaıdy. Túbinde kúıeýiniń ekinshi áıel alǵanyna kónedi.

– Ekinshi jubaıyńyz qandaı adam? Onymen qalaı tanystyńyz?

– Meniń dosym bar, aty-jónin aıtpaı-aq qoıaıyn. Bir kúni soǵan jolyǵyp: «Men ekinshi ret úılenemin dep sheshtim. Balam jalǵyz bolmasyn, jaqsy bir áıel bolsa, bala týýǵa qabiletti bolsa, meıli ajyrasqan, jesir bolsyn. Soǵan úılenip, bar jaǵdaıyn jasap júrer edim», – degen oıymdy aıttym. Ol Almatydaǵy bir medresede týys qaryndasy jumys isteıtinin, ımandy áıel taýyp berýge kómektesetinin aıtty. Sodan ne kerek, dosymnyń qaryndasy arqyly bir kelinshekpen tanysyp edim, onyń minezdi adam ekenin baıqadym. Áńgimemiz jaraspady.

Arada biraz kún ótken soń álgi dosymnyń qaryndasyna qaıta habarlasyp, tanystyrǵan adamymen sózimniń jaraspaǵanyn aıttym. Osylaı ony-muny áńgime etip turǵanymyzda ol óz qyzynyń ajyrasyp kelip otyrǵanyn aıtyp qaldy. Uzyn sóziń qysqasy, men dosymnyń qaryndasynyń qyzyn kórmek boldym, kezdestik, tanystyq. Úrip aýyzǵa salǵandaı áp-ádemi ári ımandy kelinshekti bir kórgennen unattym. Ol da maǵan turmysqa shyǵýǵa qarsylyq bildirgen joq. Osylaısha ekinshi ret úılendim. Jarymnyń esimi – Aısha, jas aıyrmashylyǵymyz – 28 jyl. Allaǵa shúkir, qazir Muhammed jáne Súleımen esimdi eki ulymyz bar. Tatý-tátti ómir súrip jatyrmyz.

– Eki áıelińizdiń aralas-quralastyǵy bar ma?

– Allaǵa shúkir, bári retteldi. Basynda azdaǵan qıyndyqtar boldy. Biraq keıin Raýshan meniń túpki maqsatymdy túsindi, Aıshany jaqsy qabyldady. Tipti ózinen týǵan uldy Aıshanyń tárbıesine berdi. Qazir ekeýi eki bólek úıde turady. Degenmen qonaq kúter bolsaq ekeýi bar sharýany birge atqarady. Kishi balam dúnıege kelgende Raýshan ózi perzenthanadan alyp shyǵyp, kútip-baptady. Shildehana toıyn ótkizýge barynsha kómektesti.

– Eki áıeli bar azamat ýaqytyn da, qarajatyn da eki úıge teńdeı bólý kerek dep jatady. Osy jaǵyn qatty ustanasyz ba?

– Raýshan bizdiń ortaq kásibimizdi basqarady. Sondyqtan ol jalaqy alady. Biraq ol jalaqysyn qaıda, ne úshin jumsap jatyr, oǵan men bas qatyrǵan emespin. Kóılek alsam ekeýine birdeı áperemin. Bala-shaǵanyń keregine, úıge qajetti azyq-túlikke de dál osy ádisti ustanamyn. Ýaqytty da teńdeı bólemin.

– Kóp er-azamattarymyz ekinshi áıel alýdyń reti osy eken dep ózinen áldeqaıda jasy kishi, tipti ana súti aýzynan ketpegen qyzdarǵa úılenip jatady. Al dinimizde ekinshi áıeldikke jesir qalǵan, qaraılasar eshkimi joq jandardy alyńdar degen emes pe?

– Alla mańdaıyńa ne jazady, sol bolady. Alla seniń pesheneńe jasy alpystan asqan áıeldi alýdy buıyrsa, odan qashyp qutyla almaısyń. Dál sol sıaqty on segizdegi qyzdy alý da Allanyń qalaýymen bolatyn nárse. Sondyqtan qatyp qalǵan qaǵıda joq. Eń bastysy, alǵan adamyńnyń ımandy, tárbıeli, urpaǵyńdy órbitýge qabiletti bolǵany.

– Ekinshi áıel alǵysy keletin, biraq soǵan bata almaı júrgen er-azamattarǵa nendeı keńes berer edińiz?

– «Ekinshi ret úılener edim, áıelim ruqsat bermeıdi ǵoı, onyń qarǵysyna qalam ba?» dep júrgender kóp. Meniń solarǵa aıtarym, Sharıǵatta ekinshi ret úılenemin degen erkekke áıeliniń ruqsaty kerek emes. Ruqsat – Alladan. Alla qalasa alasyń, qalamasa myń jerden zarlasań da almaısyń.

Ekinshi keńes, eki áıel alǵysy kelgen adam aldymen óziniń ál-aýqatyna qarasyn. Alǵan jarlaryn, olardan týǵan balalardy asyrap, baǵa ala ma, erteńgi kúni olardyń nalasyna qalmaı júre alady ma, sony oılaýy kerek. Qazaq áıeldi túngi toıat úshin almaǵan, urpaǵynyń sanyn kóbeıtý úshin alǵan. Sondyqtan ekinshi ret úılendiń be, áıelińe keminde on bala taptyr! Olaı etpeseń nesine úılendiń?!

Úshinshi keńes, otbasynyń tynyshtyǵy, erli-zaıyptylardyń tatý-tátti, syılastyqta ómir súrýi erkekke de, áıelge de baılanysty emes. Ol – eri-zaıyptylardyń júregindegi ımannan. Alla áıeldi erkektiń qısyq qabyrǵasynan jaratqan. Kúıeýine baǵynatyn áıel – jánnattyq. Osylaı Jaratqan Iemiz áıel men erkektiń myna ómirdegi rólin bekitip bergen. Áıel qandaı jaǵdaı bolmasyn eriniń aıtqanynan shyqpaýy kerek. Tyıym salǵan is-áreketterdi jasamaýy tıis. Eriniń kıimi útikteýli, úıi jyly, taza, balalarynyń qarny toq bolýyna áıel jaýapty. Baqytty shańyraq qurǵysy keletin áıelder osyny myqtap esinde ustasyn!

Erkektiń de óz mindetteri bar. Ol áıelimen jaqsy mámilede bolýy tıis. Iaǵnı qodyrańdaı bermeı, áıelin jıi-jıi erkeletip, onsha-munsha kemshiligine kóz juma qaraýy kerek. Paıǵambarymyz: «Eger áıelińniń qandaı da bir kemshiligin kórseń, ashýǵa erik bermeı, onyń jaqsy jaqtaryn esińe túsir. Bálkim saǵan sol jaǵy qaıyrly bolar...» – degen. Mine, kórdińiz be, erkek áıeldi menshigim dep emes, Allanyń ózine bergen amanaty dep qaraýy tıis. Otbasyn asyraý – erkektiń mindeti. Keregin der ýaqytynda jetkizip, eshteńeden kem etpeı júrýi kerek.

– Al báıbishe men toqaldyń arasyndaǵy qarym-qatynas qandaı bolýy kerek? Óz áıelderińizdi kórip, kóńilge túıgenińizben bólise otyrsańyz...

– Barlyq nárse báıbisheniń kórkem minezine baılanysty. Eger báıbishe kúıeýin shyn qurmettese, onyń alǵan áıelin de qabyldaı biledi. Túsinistik tanytyp, onyń sol otbasyna sińisip ketýine kómektesse, onda oǵan Allanyń nury jaýady. Báıbishe aqyldy bolsa kúıeýiniń ekinshi áıelin qurdaı jorǵalata alady. Eki áıeldiń tatýlyǵyn kórgen balalardyń da bir-birine degen meıirimi, baýyrmaldyǵy artady.

Siz qansha jerden týlap, kúıeýińizge ekinshi ret úılenýine qarsy bolsańyz, sonshalyqty onyń zına jasaýyna, nekesiz qarym-qatynasqa túsýine ıtermelegen bolasyz. Odan góri úılenýine qarsy bolmańyz, sonda siz de eshteńeni ýaıymdamaıtyn bolasyz, kúıeýińizdiń de kóńili toq, mereıi ústem bolmaq.

– Áńgimeńizge rahmet.

Suhbattasqan – S. MAQULBEK, Zamana.